ಸರ್ಗ
ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ರಾವಣವಧೆ
ಮಾತಲಿಯ ನೆನಪಿಸುವಿಕೆ, ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಕೊಟ್ಟ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ವರ್ಣನೆ, ಅಭಿಮಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಸಂಧಾನ, ರಾವಣನ ಹೃದಯಭೇದ, ಪತನ, ರಾಕ್ಷಸರ ಪಲಾಯನ, ವಾನರರ ಹರ್ಷ, ದೇವದುಂದುಭಿಗಳು ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ, ಲೋಕಗಳ ಶಾಂತಿ, ರಾಮನ ಪೂಜನ
ಆಗ ಮಾತಲಿಯು ರಾಘವನಿಗೆ ನೆನಪಿಸಿದನು: ‘ವೀರನೇ, ತಿಳಿಯದವನಂತೆ ನೀನು ಏಕೆ ಇವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಪ್ರಭುವೇ, ಇವನ ವಧೆಗಾಗಿ ನೀನು ಪಿತಾಮಹನ (ಬ್ರಹ್ಮನ) ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸು; ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳಿದ್ದ ವಿನಾಶಕಾಲ ಇಂದು ಬಂದಿದೆ.’ ಮಾತಲಿಯ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ಬುಸುಗುಟ್ಟುವ ಸರ್ಪದಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಬಾಣವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹತ್ತಾದ ಅಮೋಘ ಬಾಣವನ್ನು ವೀರ್ಯವಂತರಾದ ಭಗವಾನ್ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಋಷಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು; ಅದನ್ನು ಹಿಂದೆ ಅಮಿತೌಜಸ್ಸಿನ ಬ್ರಹ್ಮನು ಇಂದ್ರನಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದನು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಬಯಸಿದ ಸುರಪತಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಕೊಡಲಾಗಿತ್ತು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಸಂಶಯವಿತ್ತು — ನನ್ನ ಬಾಣಗಳು ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಏಕೆ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತಿವೆ? ಮಾತಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಸಾಧಾರಣ ಬಾಣಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಲವು, ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವೇ ಬೇಕು. ‘ಅಜಾನನ್ನಿವ’ (ತಿಳಿಯದವನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾತಲಿಯು, ರಾಮನಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ತಿಳಿದಿದೆ, ಮರೆತವನಂತೆ ಇದ್ದಾನೆ ಅಷ್ಟೇ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇದನ್ನು ‘ಅರಿಯದವನಂತೆ’ ಎಂದೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಸ್ತ್ರದ ಪರಂಪರೆ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಬ್ರಹ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು, ಆಮೇಲೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ವನವಾಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಬಾಣದಲ್ಲಿ ಮೂವರ ಶಕ್ತಿಯೂ ಅಡಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾವಣವಧೆ ದೈವನಿಯೋಜಿತ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮಾತಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸಾರಥಿಯಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಯಂತೆ — ಯುದ್ಧದ ಗತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಉಚಿತ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಸಾರಥಿಯೂ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದಂತೆ. ಇಬ್ಬರು ಸಾರಥಿಗಳ ಹೋಲಿಕೆ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ — ಒಬ್ಬನು ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ತಕ್ಷಣವೇ ಆ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಸಾರಥಿಯ ಮಾತನ್ನೂ ಗೌರವಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನ ವಿನಯ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಅದರ ಗರಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಯುವೂ, ಮೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ-ಸೂರ್ಯರೂ, ದೇಹವು ಆಕಾಶಮಯವಾಗಿಯೂ, ಭಾರದಲ್ಲಿ ಮೇರು-ಮಂದರ ಪರ್ವತಗಳೂ ನೆಲೆಸಿದ್ದವು; ಅದು ತನ್ನ ರೂಪದಿಂದ ಜಾಜ್ವಲ್ಯಮಾನವಾಗಿತ್ತು, ಸುಂದರವಾದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದುದು, ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದು, ಸೂರ್ಯನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳದ್ದು; ಹೊಗೆಯೊಡನೆ ಉರಿಯುವ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ, ಉರಿಯುವ ವಿಷಸರ್ಪದಂತೆ, ಮನುಷ್ಯ-ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸುವಂತಹುದು, ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯವೆಸಗುವಂತಹುದು; ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನೂ ಅಗುಳಿಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಭೇದಿಸುವಂತಹುದು, ನಾನಾ ರಕ್ತಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ ಅಂಗವುಳ್ಳದ್ದು, ಮೇದಸ್ಸಿನಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದುದು, ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣವಾದುದು; ವಜ್ರದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳದ್ದು, ಮಹಾನಾದವುಳ್ಳದ್ದು, ನಾನಾ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ದಾರುಣವಾದುದು, ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ನಡುಗಿಸುವಂತಹುದು, ಭೀಕರವಾದುದು, ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುವಂತಹುದು; ಕಂಕ-ಹದ್ದು-ಕೊಕ್ಕರೆಗಳಿಗೂ ನರಿಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಆಹಾರವನ್ನು ಒದಗಿಸುವಂತಹುದು, ಯಮರೂಪವಾದುದು, ಭಯಾನಕವಾದುದು; ವಾನರೇಂದ್ರರನ್ನು ಆನಂದಗೊಳಿಸುವಂತಹುದು, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುವಂತಹುದು, ಗರುಡನ ಸುಂದರವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಗರಿಗಳಿಂದ ಗರಿಗೂಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು — ಲೋಕಗಳ ಮತ್ತು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಭಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ, ಶತ್ರುಗಳ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವ, ತನಗೆ ಹರ್ಷವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಆ ಉತ್ತಮ ಮಹಾಬಾಣವನ್ನು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ರಾಮನು ವೇದೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿ ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೂಡಿದನು. ರಾಘವನು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡುತ್ತಿರಲು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳೂ ನಡುಗಿದವು, ಭೂಮಿಯೂ ಕಂಪಿಸಿತು. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕುಪಿತನಾಗಿ, ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಸೆಳೆದು, ಪರಮ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಸೀಳುವ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಬಾಣದ ವರ್ಣನೆ ಪಂಚಭೂತಾತ್ಮಕ — ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಆಕಾಶ, ಪರ್ವತಗಳು (ಭೂಮಿ) ಅದರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಾರದಂತಿದೆ. ಅದರ ಗುಣಗಳು ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾದಂತೆಯೂ ಇವೆ — ವಾನರರಿಗೆ ಆನಂದಕರ, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಕುಗ್ಗಿಸುವಂತಹುದು; ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಭಯನಾಶಕ, ಶತ್ರುಗಳ ಕೀರ್ತಿಹರ. ಗರುಡನ ಗರಿಗಳಿಂದ ಅದರ ಪುಂಖ (ಗರಿಯ ಭಾಗ) ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವೇಗವೂ ಅಲೌಕಿಕ. ವೇದಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಣವು ಶಸ್ತ್ರದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪಕ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಧರ್ಮಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೂಡಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಭೂಕಂಪ, ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ತ್ರಾಸ — ಇದು ಅಸ್ತ್ರದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಬಾಣದ ಭೀಕರ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅದು ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೂ ನರಿಗಳಿಗೂ ಆಹಾರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಯಮನಂತೆ ಪ್ರಾಣಹರ. ಆದರೆ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಅದರ ಕಲ್ಯಾಣರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವಾನರರಿಗೆ ಆನಂದ. ಹೀಗೆ ಒಂದೇ ಅಸ್ತ್ರವು ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಕವೂ ಅಧರ್ಮದ ನಾಶಕವೂ ಆಗಿದೆ. ‘ಭಯನಾಶನಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ರಾವಣನ ವಧೆಯಿಂದ ಲೋಕಗಳ ಎಲ್ಲ ಭಯವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಬಾಣದ ಪರಮ ಉದ್ದೇಶ. ರಾಮನು ‘ಪರಮಾಯತ್ತಃ’ — ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದ, ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿ — ಈ ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಅಂತಿಮ ಪ್ರಹಾರ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ತ್ರಾಸವೂ ಭೂಮಿಯ ಕಂಪನವೂ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೂಡಿದುದರ ಫಲವೇ; ಇದು ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ಅದರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ವಜ್ರಧಾರಿ ಇಂದ್ರನ ತೋಳಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ವಜ್ರದಂತೆ ದುರ್ಧರ್ಷವಾದ, ಕೃತಾಂತನಂತೆ ತಡೆಯಲಾಗದ ಆ ಬಾಣವು ರಾವಣನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿತ್ತು. ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಮಹಾವೇಗದ, ಶರೀರವನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸುವ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣವು ದುರಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾವಣನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳಿತು. ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ, ಶರೀರವನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸುವ ಆ ಬಾಣವು ವೇಗದಿಂದ ರಾವಣನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹರಣಮಾಡುತ್ತಾ ನೆಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು. ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ರಕ್ತದಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ಆ ಬಾಣವು ವಿನೀತನಂತೆ ಮತ್ತೆ ಬತ್ತಳಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು. ಹತನಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಜೀವನದಿಂದ ಜಾರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಬಾಣಸಹಿತವಾದ ಆ ಬಿಲ್ಲು ಪ್ರಾಣಗಳೊಡನೆಯೇ ಕೆಳಗೆ ಬಿತ್ತು. ಪ್ರಾಣಹೋದ, ಭೀಕರವೇಗವುಳ್ಳ, ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ನೈರ್ಋತೇಂದ್ರನು (ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು) ವಜ್ರಹತನಾದ ವೃತ್ರನಂತೆ ರಥದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ನೂರು ತಲೆಗಳ ಮರುಹುಟ್ಟಿನ ರಹಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು — ಬಾಣವು ತಲೆಯನ್ನಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣಗಳಿರುವ ಹೃದಯವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿಭೃತವತ್’ (ವಿನೀತನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅದ್ಭುತ — ವಿನೀತ ಸೇವಕನು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ನಿಃಶಬ್ದವಾಗಿ ಸ್ವಾಮಿಯ ಬಳಿಗೆ ಮರಳುವಂತೆ ಬಾಣವು ಬತ್ತಳಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ವಿನೀತ ಸೇವಕನಂತೆ’ ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಬಿಲ್ಲು ಪ್ರಾಣಗಳೊಡನೆ ಬೀಳುವುದು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ವೃತ್ರನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನು ಇಂದ್ರನಂತೆ, ರಾವಣನು ವೃತ್ರನಂತೆ — ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ. ಬಾಣದ ಗತಿ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವುದು, ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುವುದು, ನೆಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕುವುದು, ಆಮೇಲೆ ಬತ್ತಳಿಕೆಗೆ ಮರಳುವುದು. ಇದು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಅಮೋಘತೆಯ ಪ್ರಮಾಣ — ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಅದು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿ. ರಾವಣನ ಪತನ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ; ದೀರ್ಘ ಯುದ್ಧದ ಬಳಿಕ ಅದು ಆಕಸ್ಮಿಕವೆಂಬಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ಗತಾಸುಃ’ (ಪ್ರಾಣಹೋದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಮೃತ್ಯು ನಿಶ್ಚಿತ; ಅವನು ಕೇವಲ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿಲ್ಲ. ‘ಭೀಮವೇಗಃ ಮಹಾದ್ಯುತಿಃ’ (ಭೀಕರವೇಗವುಳ್ಳ, ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ಸತ್ತ ಶತ್ರುವಿನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು, ಹತರಾಗದೆ ಉಳಿದ ನಿಶಾಚರರು ಒಡೆಯನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಾ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡಿಹೋದರು. ದಶಗ್ರೀವನ ವಧೆಯನ್ನು ಕಂಡು ವಿಜಯದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಮರಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವ ವಾನರರು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಅವರ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು. ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾನರರಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಅವರು ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ, ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಯುತ್ತಿರುವ ಕರುಣಾಜನಕ ಮುಖಗಳೊಡನೆ ಭಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯತ್ತ ಓಡಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ, ವಿಜಯದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರು ರಾಘವನ ಜಯವನ್ನೂ ರಾವಣನ ಆ ವಧೆಯನ್ನೂ ಸಾರುತ್ತಾ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಸ್ವಾಮಿಯ ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಆಶ್ರಯ ನಾಶವಾಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ — ‘ಹತಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್’ (ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವರ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಕರುಣಾಜನಕ ಕಣ್ಣೀರು — ಕವಿಯು ಶತ್ರುಗಳ ದುಃಖವನ್ನೂ ಸಹಾನುಭೂತಿಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರ ಹರ್ಷವಾದರೋ ಗರ್ಜನೆಗಳಿಂದಲೂ ಜಯಘೋಷಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಜಿತಕಾಶಿನಃ’ (ವಿಜಯದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವವರು) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳೂ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಇರುವ ಲಂಕೆಯತ್ತ ಓಡುತ್ತಾರೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಶೋಕ ವರ್ಣಿತವಾಗಲಿದೆ. ವಾನರರ ಜಯಘೋಷದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿಜಯವೂ ರಾವಣನ ವಧೆಯೂ ಎರಡೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಒಬ್ಬನ ಉತ್ಕರ್ಷ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಅಪಕರ್ಷ.
ಆಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಸೌಮ್ಯವಾದ ದುಂದುಭಿ ಮೊಳಗಿತು; ಅಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯಗಂಧವನ್ನು ಹೊತ್ತ ಅತ್ಯಂತ ಸುಖಕರವಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿತು. ಆಗ ಆಕಾಶದಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ರಾಘವನ ರಥವನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತಾ ದುರ್ಲಭವಾದ, ಮನೋಹರವಾದ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಬಿತ್ತು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ದೇವತೆಗಳ, ರಾಘವನ ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ (ಭಲೆ, ಭಲೆ) ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಣಿ ಕೇಳಿಸಿತು. ರೌದ್ರನಾದ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಭಯಂಕರನಾದ ರಾವಣನು ಹತನಾಗಲು ಚಾರಣರೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಮಹಾ ಹರ್ಷವು ಆವರಿಸಿತು. ಆಮೇಲೆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕೊಂದು ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ರಾಘವನು ಸುಗ್ರೀವ, ಅಂಗದ, ವಿಭೀಷಣರ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಸ್ತಬ್ಧವಾಗಿತ್ತು, ಈಗ ಸುಗಂಧಭರಿತವಾಗಿ ಸುಖಕರವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದೆ ರಕ್ತವೃಷ್ಟಿ, ಈಗ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪರಿವರ್ತನೆ ಸ್ಪಷ್ಟ. ದೇವತೆಗಳ ಸ್ತುತಿ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಮೋದನೆ. ಮಿತ್ರರ ಬಯಕೆಗಳ ಪೂರ್ತಿ — ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು, ವಿಭೀಷಣನ ರಾಜ್ಯ ಸುನಿಶ್ಚಿತವಾಯಿತು, ಅಂಗದನ ಶೌರ್ಯ ಸಫಲವಾಯಿತು; ಹೀಗೆ ರಾಮನ ವಿಜಯ ಎಲ್ಲರ ವಿಜಯ. ದುಂದುಭಿಗೆ ‘ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರ ನಾದಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು — ಈಗ ಮಧುರವಾದ, ಶಾಂತವಾದ ನಾದ. ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ‘ದುರಾವಾಪಾ’ — ದುರ್ಲಭ, ಏಕೆಂದರೆ ದೇವತೆಗಳು ಮಹತ್ತಾದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಹೂಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ ಎಂಬ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತು ರಾಮನ ಕಾರ್ಯದ ಧಾರ್ಮಿಕತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಆಮೇಲೆ ಮರುದ್ಗಣಗಳು ಶಾಂತವಾದವು, ದಿಕ್ಕುಗಳು ತಿಳಿಯಾದವು, ಆಕಾಶವು ನಿರ್ಮಲವಾಯಿತು; ಭೂಮಿ ನಡುಗಲಿಲ್ಲ, ಗಾಳಿಯೂ ಪ್ರಚಂಡವಾಗಿ ಬೀಸಲಿಲ್ಲ, ಸೂರ್ಯನೂ ಸ್ಥಿರಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನಾದನು. ಆಮೇಲೆ ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟರಾದ ಸುಗ್ರೀವ, ವಿಭೀಷಣ, ಅಂಗದರು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಆಗ ಹರ್ಷದಿಂದ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ, ರಣದಲ್ಲಿ ವಿಜಯದಿಂದ ಮನೋಹರನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ರಾಘವನನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿದರು. ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದ, ಸ್ಥಿರಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ, ರಘುಕುಲರಾಜನ ಪುತ್ರನಾದ, ಮಹೌಜಸ್ಸಿನ ಅವನು ತನ್ನ ಜನರ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ರಣದಲ್ಲಿ ದೇವಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಮಹೇಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ (ವಂಶಸ್ಥ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ) ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಗೆ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನೂ ಶಾಂತಿಯನ್ನೂ ತರುತ್ತವೆ. ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಉತ್ಪಾತಗಳೆಲ್ಲವೂ ಈಗ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿವೆ — ಭೂಮಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ, ಸೂರ್ಯನು ಸ್ಥಿರಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನು, ದಿಕ್ಕುಗಳು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿವೆ. ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ — ಸೀತೆಯ ಉದ್ಧಾರ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ವಧೆ — ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ಎಂದು ‘ಸ್ಥಿರಪ್ರತಿಜ್ಞಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮಹೇಂದ್ರನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನು ದೇವರಾಜನಂತೆ ತನ್ನವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ವಿಲಾಪ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮರುದ್ಗಣಾಃ ಪ್ರಶಮಂ ಪ್ರಜಗ್ಮುಃ’ (ಮರುದ್ಗಣಗಳು ಶಾಂತವಾದವು) — ಹಿಂದೆ ಸುಳಿಸುಳಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದ ಗಾಳಿಗಳು ಈಗ ಶಾಂತವಾಗಿವೆ; ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಉತ್ಪಾತಗಳೂ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ನಿವಾರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಮಿತ್ರರ ಪೂಜನವು ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಮತ್ತು ಆನಂದದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टाधिकशततमः सर्गः॥ १०८॥