॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 107ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಮ-ರಾವಣರ ತುಮುಲ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಶಿರಚ್ಛೇದ

ಸೈನ್ಯಗಳ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟತೆ, ಧ್ವಜಚ್ಛೇದ, ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಹಾರ, ಬಾಣಗಳ ಕತ್ತಲೆ, ರಥಗಳ ಗತಿಗಳು, ಮಾತಲಿಗೆ ಗಾಯ, ಸಮುದ್ರಕ್ಷೋಭ, ದೇವತೆಗಳ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ, ಅನನ್ವಯೋಪಮೆ, ಶಿರಸ್ಸುಗಳ ಮರುಹುಟ್ಟು, ರಾಮನ ಚಿಂತೆ, ಇರುಳಿಡೀ ಯುದ್ಧ

ಆಮೇಲೆ ರಾಮ-ರಾವಣರ ನಡುವೆ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೂರವಾದ, ಮಹತ್ತಾದ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ದ್ವೈರಥಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಆಗ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವೂ ವಾನರರ ಮಹಾಸೈನ್ಯವೂ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರೂ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟವಾಗಿ ನಿಂತವು. ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಮನುಷ್ಯನೂ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲರೂ ಮನಸ್ಸು ಕಲಕಿ ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು. ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕೈಗಳೊಡನೆ ವಿಸ್ಮಿತಬುದ್ಧಿಗಳಾದ ಅವರು ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರು, ಒಬ್ಬರ ಮೇಲೊಬ್ಬರು ಎರಗಲಿಲ್ಲ. ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ, ರಾಘವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರ — ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಕಣ್ಣರಳಿಸಿದ್ದವರ — ಸೈನ್ಯವು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಬರೆದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವ-ರಾವಣರಿಬ್ಬರೂ ನಿಶ್ಚಿತಬುದ್ಧಿಗಳಾಗಿ, ಸ್ಥಿರವಾದ ಅಸಹನೆಯಿಂದ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದರು. ‘ಗೆಲ್ಲಬೇಕು’ ಎಂದು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೂ ‘ಸಾಯಬೇಕು’ ಎಂದು ರಾವಣನೂ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರು; ಆಗ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು. ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಣಭೂಮಿಯ ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾವಿರಾರು ಯೋಧರು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರೂ ನಿಶ್ಚಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲರ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಇಬ್ಬರು ನಾಯಕರ ಮೇಲೆಯೇ. ‘ಚಿತ್ರಮ್ ಇವ’ (ಚಿತ್ರದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸೈನ್ಯವು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಬರೆದಂತೆ ನಿಂತಿತ್ತು. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಮಿಕ — ರಾಮನು ಜಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು, ರಾವಣನು ಮರಣವನ್ನು; ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಅರಿತು ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಬಲವನ್ನೂ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾವಣನ ‘ಮರ್ತವ್ಯಮ್’ (ಸಾಯಬೇಕು) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವು ಅವನ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇದನ್ನು ‘ನಾನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸಾಯಲೇಬೇಕು’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರೂ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಕಂಡು ‘ಕೃತಬುದ್ಧೀ’ — ನಿಶ್ಚಿತಮತಿಗಳು — ಆದರು; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನೂ ಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನೂ ಇಬ್ಬರೂ ಕಂಡಿದ್ದರು. ‘ಅಭೀತವತ್’ (ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಇಬ್ಬರ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ರಾವಣನೂ ಹೇಡಿಯಲ್ಲ. ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಯಿತು; ಸೈನ್ಯಗಳ ಪಾತ್ರ ಮುಗಿಯಿತು, ಇಬ್ಬರು ನಾಯಕರ ದ್ವಂದ್ವವಷ್ಟೇ ಉಳಿಯಿತು. ಸೈನ್ಯಗಳ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟತೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪದ ದೃಶ್ಯ — ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸೈನ್ಯಗಳೂ ಹೋರಾಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು.

ಆಮೇಲೆ ಕೋಪದಿಂದ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ ರಾಘವನ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಧ್ವಜವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಬಿಟ್ಟನು. ಆ ಬಾಣಗಳು ಇಂದ್ರರಥದ ಧ್ವಜವನ್ನು ತಲುಪದೆ, ರಥಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಆಗ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಮನೂ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಲು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ರಾವಣನ ಧ್ವಜವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಅವನು ಮಹಾಸರ್ಪದಂತೆ ಸಹಿಸಲಾಗದ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಕೇತುವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಬಾಣವನ್ನು ಎಸೆದನು; ಆ ಬಾಣವು ದಶಗ್ರೀವನ ಧ್ವಜವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು. ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾವಣನ ರಥಧ್ವಜವು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು. ಧ್ವಜವು ಉರುಳಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾವಣನು ಕೋಪದಿಂದಲೂ ಅಸಹನೆಯಿಂದಲೂ ಸುಡುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಉರಿದೆದ್ದನು; ರೋಷಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಧ್ವಜವು ಯೋಧನ ಗೌರವದ ಚಿಹ್ನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಮೊದಲ ಗುರಿ ಪರಸ್ಪರರ ಧ್ವಜ. ರಾವಣನ ಪ್ರಯತ್ನ ನಿಷ್ಫಲ — ಇಂದ್ರರಥದ ದಿವ್ಯತೆ ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಥಶಕ್ತಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಬಗ್ಗೆ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಇದೆ — ರಥದ ಕಲಶದಲ್ಲಿರುವ, ಧ್ವಜಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಬಿದಿರಿನ ಕಂಬ; ಕೆಲವರು ಇದಕ್ಕೆ ‘ರಥದ ಅದ್ಭುತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ’ ಎಂದು ಅರ್ಥ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆಗ ಬಾಣಗಳು ರಥದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಧ್ವಜವನ್ನು ತಲುಪದೆ ಬಿದ್ದವು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ರಾಮನ ಪ್ರತೀಕಾರವಾದರೋ ಸಫಲ — ‘ಕೃತಪ್ರತಿಕೃತಮ್’ (ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಮಾಡುವುದು) ಎಂಬುದು ಅವನ ಯುದ್ಧನೀತಿ — ಯಾರು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅದಕ್ಕೆ ಅಂಥದೇ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ. ರಾಮನ ಬಾಣವು ಧ್ವಜವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕುತ್ತದೆ — ಇದು ಅದರ ವೇಗದ ಪ್ರಮಾಣ. ಧ್ವಜಪತನದಿಂದ ರಾವಣನ ಅಪಮಾನವೂ ಕ್ರೋಧವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ. ‘ಮಹಾಸರ್ಪಮಿವಾಸಹ್ಯಮ್’ (ಮಹಾಸರ್ಪದಂತೆ ಸಹಿಸಲಾಗದ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಬಾಣದ ವೇಗವನ್ನೂ ವಿಷಮಯತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧ ‘ಪ್ರದಹನ್ನಿವ’ — ಸುಡುತ್ತಿರುವಂತೆ; ಅವನ ಅಸಹನೆ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸೋಲೂ ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ಕ್ರೋಧವು ಅವನ ವಿವೇಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇಬ್ಬರ ಧ್ವಜಯುದ್ಧದಲ್ಲಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಸ್ಪಷ್ಟ — ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳು ದಿವ್ಯಧ್ವಜವನ್ನು ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ಒಂದೇ ಬಾಣ ರಾವಣನ ಧ್ವಜವನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಾಮಶ್ಚಿಕ್ಷೇಪ ತೇಜಸ್ವೀ ಕೇತುಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಸಾಯಕಮ್’ (ತೇಜಸ್ವಿ ರಾಮನು ಕೇತುವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಬಾಣವನ್ನು ಎಸೆದನು) ಎಂಬ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ವರ್ಣನೆಯ ಪುನರುಕ್ತಿಯಂತಿದೆ, ಆದರೆ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಧ್ವಜವು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುದು ರಾವಣಪಕ್ಷದ ಮನೋಬಲದ ಪತನದಂತೆ.

ರಾವಣನು ಉರಿಯುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದನು; ಆ ದಿವ್ಯ ಕುದುರೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಎಡವಲಿಲ್ಲ, ದಿಕ್ಕುತಪ್ಪಲೂ ಇಲ್ಲ; ಕಮಲದ ದಂಟುಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಅವು ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದವು. ಆ ಕುದುರೆಗಳ ಗಾಬರಿಯಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನು ಆಗ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಗದೆಗಳು, ಪರಿಘಗಳು, ಚಕ್ರಗಳು, ಮುಸಲಗಳು, ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳು, ಮರಗಳು, ಶೂಲಗಳು, ಕೊಡಲಿಗಳು — ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಈ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಅವನು ಸುರಿಸಿದನು; ದಣಿಯದ ಹೃದಯದ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಆಗ ಅವನು ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಆ ತುಮುಲವಾದ, ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ, ಭೀಕರವಾದ, ಭೀಕರ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯುಳ್ಳ, ಅನೇಕ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾವೃಷ್ಟಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸುರಿಯಿತು. ಇಂದ್ರನ ಕುದುರೆಗಳು ದಿವ್ಯವಾದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳು ಅವುಗಳಿಗೆ ಕಮಲದ ದಂಟಿನ ಸ್ಪರ್ಶದಂತೆಯೇ ಆದವು — ಈ ಉಪಮೆ ಅವುಗಳ ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಕ್ರೋಧ; ಅವನು ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಮಾಯಾವಿ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದು — ಆಯುಧಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅಶ್ರಾಂತಹೃದಯೋದ್ಯಮಃ’ (ದಣಿಯದ ಹೃದಯದ ಉತ್ಸಾಹವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಅದಮ್ಯ ಉತ್ಸಾಹ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಯಾಸವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರೂ ಅವನು ದಣಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿಯ ನಾದ ‘ಭೀಮಪ್ರತಿಸ್ವನ’ — ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದುದು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾತಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕುದುರೆಗಳು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದವು; ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕುದುರೆಗಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿವೆ — ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಮತ್ತೆ ಸ್ಪಷ್ಟ. ರಥದಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ವಸ್ತುಗಳು ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳೂ ಮರಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ‘ಭೂಯ ಏವ ಸುಸಂಕ್ರುದ್ಧಃ’ (ಇನ್ನಷ್ಟು ಕುಪಿತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧದ ಹಂತಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ಧ್ವಜಪತನದಿಂದ ಕುಪಿತನಾದ, ಕುದುರೆಗಳು ಅಲುಗಾಡದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಕುಪಿತನಾದ. ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಫಲ ಕೇವಲ ಭೀಕರ ನಾದ.

ರಾಘವನ ರಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿಯು ಸುತ್ತಲೂ ವಾನರಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಬಿತ್ತು. ದಶಗ್ರೀವನು ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಒಂದಿಷ್ಟೂ ಸಂದಿಲ್ಲದಂತೆ ತುಂಬಿದನು. ರಣದಲ್ಲಿ ತದೇಕಚಿತ್ತನಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ನಗುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಅವನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ನಿಬಿಡಗೊಳಿಸಿದನು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಬಿಟ್ಟ ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ಆಕಾಶವು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಎರಡನೆಯ ಆಕಾಶದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಯಾವ ಬಾಣವೂ ಗುರಿಯಿಲ್ಲದುದಾಗಲಿ, ಭೇದಿಸದುದಾಗಲಿ, ನಿಷ್ಫಲವಾದುದಾಗಲಿ ಆಗಲಿಲ್ಲ; ರಾಮ-ರಾವಣರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಿರಲು ಅವು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಡಿಕ್ಕಿಹೊಡೆದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಎಡ-ಬಲ ಕೈಗಳಿಂದ ಎಡೆಬಿಡದೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಹೋರಾಡಿದರು, ಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಉಸಿರಾಡಲೂ ಆಗದಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ರಾವಣನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರಾಮನೂ, ರಾಮನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರಾವಣನೂ — ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾ — ಆಗ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೊಡೆದರು. ಹೀಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಉತ್ತಮ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು; ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ತುಮುಲವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮ-ರಾವಣರನ್ನು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳೂ ವಿಸ್ಮಿತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನೋಡಿದವು. ರಾವಣನ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿ ರಾಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಾನರಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ — ಇದೂ ಅವನ ಅಸಫಲತೆಯ ಒಂದು ಬಗೆ. ರಾಮನ ‘ಪ್ರಹಸನ್ನಿವ’ (ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಭಾವ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಣಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯದಿಂದ ಆಕಾಶವು ಎರಡನೆಯ ಆಕಾಶದಂತೆ — ಬಾಣಮಯವಾದ ಚಪ್ಪರ. ‘ಸವ್ಯದಕ್ಷಿಣಮ್’ (ಎಡ-ಬಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಬಾಣಪ್ರಯೋಗ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಕೃತಾನುಕೃತಕಾರಿಣೌ’ — ಒಬ್ಬನು ಮಾಡಿದುದಕ್ಕೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಇಬ್ಬರ ಸಮಬಲತೆ. ‘ನಾನಿಮಿತ್ತೋ ನಾನಿರ್ಭೇತ್ತಾ ನ ನಿಷ್ಫಲಃ’ (ಗುರಿಯಿಲ್ಲದುದಲ್ಲ, ಭೇದಿಸದುದಲ್ಲ, ನಿಷ್ಫಲವಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮೂರು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ಬಾಣಗಳ ಪೂರ್ಣ ಸಾಫಲ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಆದರೂ ಅವು ಪರಸ್ಪರ ಡಿಕ್ಕಿಹೊಡೆದು ಬೀಳುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಬ್ಬರ ಬಲವೂ ಸಮಾನ. ‘ನಿಃಸಂಗೇನಾಂತರಾತ್ಮನಾ’ (ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನು ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತೊರೆದು ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಇದನ್ನು ‘ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೋಹವನ್ನು ತೊರೆದು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ವಿಸ್ಮಯವು ಯುದ್ಧದ ಅಲೌಕಿಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಗತಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ರಾವಣನ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿ, ಆಮೇಲೆ ರಾಮನ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಇಬ್ಬರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶದ ಆವರಣ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರಹಾರ. ‘ಮುಹೂರ್ತಮ್’ ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶವು ಯುದ್ಧದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ನಡೆಯಿತು. ಕವಿಯು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಕೇಳುಗನೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಂತೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾ, ಪರಸ್ಪರ ಕುಪಿತರಾಗಿ, ಪರಸ್ಪರರ ಮೇಲೆ ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಆ ಉತ್ತಮ ರಥಗಳು ಪರಸ್ಪರ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಘೋರರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿದವು. ಇಬ್ಬರು ಸಾರಥಿಗಳೂ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಗತಿಗಳು, ನೇರ ಸಾಲಿನ ಗತಿಗಳು, ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಗತಿಗಳು — ಹೀಗೆ ಸಾರಥ್ಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಬಗೆಬಗೆಯ ಗತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು; ರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನೂ ರಾವಣನು ರಾಘವನನ್ನೂ ಪೀಡಿಸುತ್ತಾ, ಮುನ್ನಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂದಿರುಗುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ವೇಗವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಬಾಣಜಾಲಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಆ ಉತ್ತಮ ರಥಗಳು ಧಾರಾಕಾರ ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡಗಳಂತೆ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದವು. ರಣದಲ್ಲಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಗತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ ಅವು ಮತ್ತೆ ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ನಿಂತವು; ಹಾಗೆ ನಿಂತ ರಥಗಳ ನೊಗವು ನೊಗದೊಡನೆ, ಕುದುರೆಗಳ ಮುಖವು ಮುಖದೊಡನೆ, ಪತಾಕೆಗಳು ಪತಾಕೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದವು. ಆಗ ರಾಮನು ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ನಾಲ್ಕು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನ ಹೊಳೆಯುವ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಸಿದನು. ಕುದುರೆಗಳು ಹಿಂದೆ ಸರಿದುದರಿಂದ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾದ ದಶಾನನನು ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ದಶಗ್ರೀವನಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟರೂ ರಾಘವನು ವಿಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಲಿಲ್ಲ, ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳಲೂ ಇಲ್ಲ. ದಶಾನನನು ಮತ್ತೆ ವಜ್ರದ ಸತ್ತ್ವದಂತಹ ಶಬ್ದವುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳನ್ನು ವಜ್ರಹಸ್ತನಾದ ಇಂದ್ರನ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಎಸೆದನು. ಮಾತಲಿಯ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಮಹಾವೇಗದ ಬಾಣಗಳು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಮೂರ್ಛೆಯನ್ನಾಗಲಿ ವ್ಯಥೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಉಂಟುಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಮಾತಲಿಗೆ ಆದ ಆ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ — ತನಗಾದುದರಿಂದ ಅಷ್ಟಲ್ಲ — ಕುಪಿತನಾದ ರಾಘವನು ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ವಿಮುಖನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು; ಆ ವೀರನು ಇಪ್ಪತ್ತು, ಮೂವತ್ತು, ಅರವತ್ತು, ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಶತ್ರುವಿನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಬಿಟ್ಟನು. ಆಗ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನೂ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಗದೆ-ಮುಸಲಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಪೀಡಿಸಿದನು; ಮತ್ತೆ ಆ ತುಮುಲವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಸಾರಥ್ಯದ ಕೌಶಲ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ವೃತ್ತಗತಿ, ನೇರಗತಿ, ಮುನ್ನಡೆ, ಹಿನ್ನಡೆ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಸಾರಥಿ ಹೇಳಿದ ಸಾರಥಿಕರ್ಮಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ರಥಗಳ ಸಾಮೀಪ್ಯದ ಚಿತ್ರ — ನೊಗಕ್ಕೆ ನೊಗ, ಮುಖಕ್ಕೆ ಮುಖ, ಪತಾಕೆಗೆ ಪತಾಕೆ — ಯುದ್ಧದ ನಿಕಟತೆಯನ್ನೂ ಉಗ್ರತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುಣ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ಗಾಯಗಳಿಂದ ಅವನು ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸಹಾಯಕನಾದ ಮಾತಲಿಯ ಪೀಡೆಯಿಂದ ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ರಥವು ವಿಮುಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ರಾವಣೋಽಪಿ ತತಃ ಕ್ರುದ್ಧೋ ರಥಸ್ಥೋ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರಃ. ಗದಾಮುಸಲವರ್ಷೇಣ ರಾಮಂ ಪ್ರತ್ಯರ್ದಯದ್ರಣೇ’ (ಆಗ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನೂ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಗದೆ-ಮುಸಲಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಪೀಡಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಎರಡು ಸಾಲುಗಳು 63ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕಡೆ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ಮಾತಲಿಯೂ ಇಂದ್ರನ ಸಾರಥಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡರೂ ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನ ದಿವ್ಯತೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಬಾಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಇಪ್ಪತ್ತು, ಮೂವತ್ತು, ಅರವತ್ತು, ನೂರು, ಸಾವಿರ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಕ್ರೋಧದ ತೀವ್ರತೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ರಥಗಳ ಗತಿಗಳು ನೃತ್ಯದಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ‘ಮಂಡಲಾನಿ, ವೀಥಯಃ, ಗತಪ್ರತ್ಯಾಗತಾನಿ’ (ವೃತ್ತಗಳು, ನೇರ ಸಾಲುಗಳು, ಹೋಗಿ ಬರುವಿಕೆಗಳು); ಇದು ಸಾರಥ್ಯವಿದ್ಯೆಯ ಪರಿಭಾಷೆ. ಎರಡು ರಥಗಳೂ ಧಾರಾಕಾರ ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡಗಳಂತೆ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ರಥವನ್ನು ಮೋಡಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಎರಡನ್ನೂ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಥಗಳು ಎಷ್ಟು ಹತ್ತಿರ ಬಂದವೆಂದರೆ ಕುದುರೆಗಳ ಮುಖಗಳು ಒಂದನ್ನೊಂದು ಮುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ರಾಮನ ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು — ಒಂದೊಂದು ಬಾಣಕ್ಕೆ ಒಂದೊಂದು ಕುದುರೆ; ಇದು ಅವನ ಗುರಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ. ಮಾತಲಿಯ ಮೇಲಿನ ಆಕ್ರಮಣ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧವಾದಂತೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸಾರಥಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಹೋರಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಕ್ರೋಧ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ.

ಗದೆಗಳ, ಮುಸಲಗಳ, ಪರಿಘಗಳ ಶಬ್ದಗಳಿಂದಲೂ ಬಾಣಗಳ ಗರಿಗಳಿಂದೆದ್ದ ಗಾಳಿಯಿಂದಲೂ ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡವು. ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡ ಸಮುದ್ರಗಳ ಪಾತಾಳತಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಎಲ್ಲ ದಾನವರೂ ಸಾವಿರಾರು ನಾಗಗಳೂ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡರು. ಪರ್ವತ-ವನ-ಕಾನನಗಳೊಡನೆ ಇಡೀ ಭೂಮಿ ನಡುಗಿತು; ಸೂರ್ಯನು ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು, ಗಾಳಿಯೂ ಬೀಸಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಗಂಧರ್ವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಪರಮರ್ಷಿಗಳು, ಕಿನ್ನರರು, ಮಹಾನಾಗಗಳೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಚಿಂತೆಗೆ ಒಳಗಾದರು — ‘ಗೋವುಗಳಿಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ, ಶಾಶ್ವತವಾದ ಲೋಕಗಳು ನೆಲೆನಿಲ್ಲಲಿ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಘವನು ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಜಪಿಸುತ್ತಾ ಋಷಿಗಣಗಳೊಡನೆ ಆ ದೇವತೆಗಳು ಆಗ ರಾಮ-ರಾವಣರ ಅತ್ಯಂತ ಘೋರವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಗಂಧರ್ವರ ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರೆಯರ ಸಮೂಹಗಳು ಆ ಅನುಪಮ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕಂಡು ‘ಆಕಾಶವು ಆಕಾಶದಂತೆ, ಸಾಗರವು ಸಾಗರದಂತೆ, ರಾಮ-ರಾವಣರ ಯುದ್ಧವು ರಾಮ-ರಾವಣರ ಯುದ್ಧದಂತೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಆ ರಾಮ-ರಾವಣ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಭಾವ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ — ಸಮುದ್ರಗಳು, ಪಾತಾಳ, ಭೂಮಿ, ಸೂರ್ಯ, ವಾಯು ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿವೆ. ದೇವತೆಗಳ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಸರ್ವಲೋಕಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ — ಗೋವುಗಳೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಲೋಕಗಳೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗಲಿ, ರಾಮನು ಗೆಲ್ಲಲಿ. ಗಂಧರ್ವರ ಮಾತು ಅನನ್ವಯಾಲಂಕಾರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉದಾಹರಣೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಇದೆ — ಒಂದೇ ವಸ್ತು ಉಪಮಾನವೂ ಉಪಮೇಯವೂ ಆಗಿದ್ದು, ಬೇರೆ ಉಪಮೆ ದೊರೆಯದಿರುವಲ್ಲಿ ಅನನ್ವಯ. ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಉಪಮೆ ಆಕಾಶವೇ, ಸಾಗರಕ್ಕೆ ಸಾಗರವೇ; ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಉಪಮೆ ಈ ಯುದ್ಧವೇ — ಅದು ಅತುಲ್ಯ. ಐವತ್ತರಿಂದ ಐವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಆರು ಅರ್ಧಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಜನರಲ್ಲಿ ಅತಿಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೂ. ಸೂರ್ಯನ ಕಾಂತಿಹೀನತೆಯೂ ಗಾಳಿಯ ಸ್ತಂಭನವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಉಸಿರು ಬಿಗಿಹಿಡಿದಂತೆ — ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದೆ. ದೇವತೆಗಳ ‘ಜಪಂತಃ’ (ಜಪಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಮಾತು ಮಂತ್ರದಂತೆ ಜಪ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳ ಕ್ಷೋಭೆಯೂ ಪಾತಾಳವಾಸಿಗಳ ವ್ಯಥೆಯೂ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಕೆಳಗೂ ಹರಡುತ್ತವೆ; ಹೀಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ — ಸ್ವರ್ಗ, ಭೂಮಿ, ಪಾತಾಳ — ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿವೆ. ದೇವತೆಗಳು ಈಗ ಕೇವಲ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಲ್ಲ, ಚಿಂತಿತರಾದ ಪ್ರಾರ್ಥಕರು — ಅವರ ಭಾಗ್ಯವೂ ರಾಮನ ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನದಲ್ಲಿ ಗೋವು-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಉಲ್ಲೇಖವು ಧರ್ಮದ ಮೂಲದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುಘೋರಂ ರೋಮಹರ್ಷಣಮ್’ (ಅತ್ಯಂತ ಘೋರವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಗಂಧರ್ವರ ಅನನ್ವಯವಚನವು ಕವಿಯ ಸ್ವಪ್ರಶಂಸೆಯಂತೆಯೂ ಇದೆ — ಈ ಯುದ್ಧವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಬೇರೆ ಉಪಮೆ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಆಮೇಲೆ ರಘುಗಳ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಕೋಪದಿಂದ ಧನುಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಸರ್ಪದಂತಹ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ ರಾವಣನ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ, ಉರಿಯುವ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಆ ತಲೆಯನ್ನು ಆಗ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಕಂಡವು. ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಇನ್ನೊಂದು ತಲೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಎದ್ದುಬಂದಿತು; ಚುರುಕಾದ ಕೈಯ, ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯವೆಸಗುವ ರಾಮನು ರಾವಣನ ಆ ಎರಡನೆಯ ತಲೆಯನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕೂಡಲೇ ಆ ತಲೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು; ಅದನ್ನೂ ರಾಮನ ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಬಾಣಗಳು ಕತ್ತರಿಸಿದವು. ಹೀಗೆಯೇ ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ನೂರು ತಲೆಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ಆದರೂ ರಾವಣನ ಜೀವನದ ಕೊನೆ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ತಿರುವು — ರಾವಣನ ತಲೆಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಇದು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಪ್ರಭಾವ. ರಾಮನ ಹಸ್ತಲಾಘವವು ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಹಸ್ತ’ (ಚುರುಕಾದ ಕೈಯವನು), ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರೀ’ (ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯವೆಸಗುವವನು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ನೂರು ಬಾರಿ ಶಿರಚ್ಛೇದವೂ ನಿಷ್ಫಲ — ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಂದಿನ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ. ‘ದೃಷ್ಟಂ ಲೋಕೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ’ (ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಕಂಡವು) ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಘಟನೆಯ ಸಾರ್ವಭೌಮ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕತ್ತರಿಸಿದ ತಲೆಯ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಂಥದೇ ತಲೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ‘ತುಲ್ಯವರ್ಚಸಾಮ್’ (ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೊಸ ತಲೆಗಳು ಹಿಂದಿನವುಗಳಷ್ಟೇ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಾರಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣವಧೆ ಅಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರಹಸ್ಯಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾತಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ‘ಕ್ರೋಧಾತ್’ (ಕೋಪದಿಂದ) ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡುತ್ತಾನೆ — ದೀರ್ಘ ಯುದ್ಧದ ಬಳಿಕ ಅವನ ಧೈರ್ಯ ರೋಷವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ. ತಲೆಯ ಪತನವನ್ನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ನೋಡುತ್ತವೆ, ಎಲ್ಲರೂ ವಿಜಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಹೊಸ ತಲೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲರ ಆಸೆಯೂ ಭಗ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ನೂರು ಬಾರಿಯ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ — ಇಷ್ಟು ಬಲ ರಾವಣನ ತಪಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ವರದ ಫಲ. ರಾಮನು ವಿಸ್ಮಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ವೀರನೂ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನೂ ಆದ ರಾಘವನು ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಚಿಂತಿಸಿದನು: ‘ಯಾವುವುಗಳಿಂದ ಮಾರೀಚನು ಹತನಾದನೋ, ಯಾವುವುಗಳಿಂದ ದೂಷಣನೊಡನೆ ಖರನು, ಕ್ರೌಂಚಾರಣ್ಯದ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ವಿರಾಧನು, ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ಹತರಾದರೋ, ಯಾವುವುಗಳಿಂದ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳೂ ಪರ್ವತಗಳೂ ಭಗ್ನವಾದವೋ, ವಾಲಿ ಹತನಾದನೋ, ಸಮುದ್ರವು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿತೋ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಂಬಿದ್ದ ಆ ಎಲ್ಲ ಬಾಣಗಳೂ ಇವೇ; ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಇವು ಮಂದತೇಜಸ್ಸಿನವಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು?’ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಾಪರನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಲಿಲ್ಲ; ರಾಘವನು ರಾವಣನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಆಗ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನೂ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಗದೆ-ಮುಸಲಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಪೀಡಿಸಿದನು. ಆ ಮಹತ್ತಾದ, ತುಮುಲವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಯುದ್ಧ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೂ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೂ ಮತ್ತೆ ಪರ್ವತಶಿಖರದಲ್ಲಿಯೂ ನಡೆಯಿತು. ದೇವ-ದಾನವ-ಯಕ್ಷರು, ಪಿಶಾಚ-ನಾಗ-ರಾಕ್ಷಸರು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧ ಇರುಳಿಡೀ ನಡೆಯಿತು. ರಾತ್ರಿಯಾಗಲಿ, ಹಗಲಾಗಲಿ, ಮುಹೂರ್ತವಾಗಲಿ, ಕ್ಷಣವಾಗಲಿ ರಾಮ-ರಾವಣರ ಯುದ್ಧ ವಿರಾಮವನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ದಶರಥಪುತ್ರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ — ಇವರಿಬ್ಬರ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಘವನ ಜಯ ಕಾಣದಿರಲು, ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನ ರಥದ ಸಾರಥಿಯಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಮಾತಲಿಯು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ರಾಮನ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಇದೆ — ಮಾರೀಚ, ಖರ-ದೂಷಣರು, ವಿರಾಧ, ಕಬಂಧ, ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು, ವಾಲಿ, ಸಮುದ್ರ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟವು, ಆದರೆ ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಅವು ನಿಷ್ಪ್ರಭವಾಗಿವೆ. ಅವನ ಸಂಶಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಆದರೆ ಅವನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ವೀರನ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಪ್ರಾತ್ಯಯಿಕಾಃ’ (ನಂಬಿಕೆಗೆ ಅರ್ಹವಾದವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಾಣಗಳ ವಿಶ್ವಸನೀಯತೆಯೂ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಪರೀಕ್ಷಿತವಾದುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧವು ಎಲ್ಲೆಡೆ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಪರ್ವತಶಿಖರದಲ್ಲಿ — ಹರಡಿದೆ, ಎಡೆಬಿಡದೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರಪ್ರಸಂಗದ ಉಪಕ್ರಮವಾಗಿದೆ — ಮಾತಲಿಯು ರಾಮನಿಗೆ ಏನನ್ನೋ ನೆನಪಿಸಲಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ಸಂಶಯ, ಎಡೆಬಿಡದ ಯುದ್ಧ, ಮಾತಲಿಯ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶ. ರಾಮನ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಮಗ್ರ ವನವಾಸಜೀವನ — ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಿಂದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದವರೆಗೆ — ಎರಡೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಗೊಂಡಿದೆ. ‘ಮಂದತೇಜಸಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಾಣಗಳು ಈಗ ತೇಜೋಹೀನವಾದಂತೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ‘ತೇಜೋಹೀನ, ಮೊಂಡಾದ’ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ರಾಮನು ಸಂಶಯಪಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ನಿರಾಶನಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಅಪ್ರಮತ್ತಃ’ (ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪದವನು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ಸತತ ಜಾಗರೂಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇರುಳಿಡೀ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು ಎಂಬ ಕಥನದಿಂದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬಾರದೆಂಬ ನಿಯಮವೂ ಮುರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಯುದ್ಧ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्ताधिकशततमः सर्गः॥ १०७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ