॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 107ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ — 107ನೇ ಸರ್ಗ

ರಾಮ-ರಾವಣರ ತುಮುಲ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಶಿರಚ್ಛೇದ

ಸೈನ್ಯಗಳ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟತೆ, ಧ್ವಜಚ್ಛೇದ, ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಹಾರ, ಬಾಣಗಳ ಕತ್ತಲೆ, ರಥಗಳ ಗತಿಗಳು, ಮಾತಲಿಗೆ ಗಾಯ, ಸಮುದ್ರಕ್ಷೋಭ, ದೇವತೆಗಳ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ, ಅನನ್ವಯೋಪಮೆ, ಶಿರಸ್ಸುಗಳ ಮರುಹುಟ್ಟು, ರಾಮನ ಚಿಂತೆ, ಇರುಳಿಡೀ ಯುದ್ಧ

रामरावणयोः सर्वलोकभयावहं सुक्रूरं द्वैरथं युद्धं प्रवृत्तम्; उभयोः सेने विस्मिते निश्चेष्टे च चित्रम् इव स्थिते। रावणस्य शराः इन्द्ररथस्य ध्वजं न प्राप्य रथशक्तिं स्पृष्ट्वा पेतुः; रामस्य शरः तु रावणस्य ध्वजं छित्त्वा महीं विवेश। रावणः रामस्य अश्वान् विद्ध्वा अपि तान् न अकम्पयत्, ततः गदापरिघचक्रमुसलशैलशृङ्गवृक्षशूलपरश्वधान् मायाविहितं शस्त्रवर्षं च अपातयत्। द्वौ शरैः आकाशं निरुच्छ्वासम् अकुरुताम्, रथौ विविधाः गतीः अदर्शयताम्। रावणः मातलिं विव्याध; तेन क्रुद्धः रामः शरजालेन रिपुं विमुखम् अकरोत्। तयोः युद्धेन सप्त सागराः क्षुभिताः, पृथिवी चकम्पे; देवाः ‘स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्यः, जयतां राघवः’ इति जेपुः। ‘गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः, रामरावणयोः युद्धं रामरावणयोः इव’। रामः क्षुरेण रावणस्य शिरः अच्छिनत्, किन्तु तादृशम् अन्यत् शिरः उत्थितम्; एवं शतं शिरांसि छिन्नानि, न च रावणस्य अन्तः दृश्यते। चिन्तितः अपि अप्रमत्तः रामः युद्धं कृतवान्; तत् युद्धं सर्वरात्रम् अवर्तत। अन्ते मातलिः रामं वाक्यम् उवाच।

ಪುಸ್ತಕವಾಗಿ ಓದಿ

१द्वैरथस्य आरम्भः, सेनयोः विस्मयः

१ततः प्रवृत्तं सुक्रूरं रामरावणयोस्तदा।
सुमहद्द्वैरथं युद्धं सर्वलोकभयावहम्॥

२ततो राक्षससैन्यं च हरीणां च महद्बलम्।
प्रगृहीतप्रहरणं निश्चेष्टं समवर्तत॥

३सम्प्रयुद्धौ तु तौ दृष्ट्वा बलवन्नरराक्षसौ।
व्याक्षिप्तहृदयाः सर्वे परं विस्मयमागताः॥

४नानाप्रहरणैर्व्यग्रैर्भुजैर्विस्मितबुद्धयः।
तस्थुः प्रेक्ष्य च संग्रामं नाभिजग्मुः परस्परम्॥

५रक्षसां रावणं चापि वानराणां च राघवम्।
पश्यतां विस्मिताक्षाणां सैन्यं चित्रमिवाबभौ॥

६तौ तु तत्र निमित्तानि दृष्ट्वा राघवरावणौ।
कृतबुद्धी स्थिरामर्षौ युयुधाते ह्यभीतवत्॥

७जेतव्यमिति काकुत्स्थो मर्तव्यमिति रावणः।
धृतौ स्ववीर्यसर्वस्वं युद्धेऽदर्शयतां तदा॥

ಆಮೇಲೆ ರಾಮ-ರಾವಣರ ನಡುವೆ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೂರವಾದ, ಮಹತ್ತಾದ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ದ್ವೈರಥಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಆಗ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವೂ ವಾನರರ ಮಹಾಸೈನ್ಯವೂ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರೂ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟವಾಗಿ ನಿಂತವು. ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಮನುಷ್ಯನೂ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲರೂ ಮನಸ್ಸು ಕಲಕಿ ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು. ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕೈಗಳೊಡನೆ ವಿಸ್ಮಿತಬುದ್ಧಿಗಳಾದ ಅವರು ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರು, ಒಬ್ಬರ ಮೇಲೊಬ್ಬರು ಎರಗಲಿಲ್ಲ. ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ, ರಾಘವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರ — ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಕಣ್ಣರಳಿಸಿದ್ದವರ — ಸೈನ್ಯವು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಬರೆದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವ-ರಾವಣರಿಬ್ಬರೂ ನಿಶ್ಚಿತಬುದ್ಧಿಗಳಾಗಿ, ಸ್ಥಿರವಾದ ಅಸಹನೆಯಿಂದ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದರು. ‘ಗೆಲ್ಲಬೇಕು’ ಎಂದು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೂ ‘ಸಾಯಬೇಕು’ ಎಂದು ರಾವಣನೂ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರು; ಆಗ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು. ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಣಭೂಮಿಯ ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾವಿರಾರು ಯೋಧರು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರೂ ನಿಶ್ಚಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲರ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಇಬ್ಬರು ನಾಯಕರ ಮೇಲೆಯೇ. ‘ಚಿತ್ರಮ್ ಇವ’ (ಚಿತ್ರದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸೈನ್ಯವು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಬರೆದಂತೆ ನಿಂತಿತ್ತು. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಮಿಕ — ರಾಮನು ಜಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು, ರಾವಣನು ಮರಣವನ್ನು; ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಅರಿತು ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಬಲವನ್ನೂ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾವಣನ ‘ಮರ್ತವ್ಯಮ್’ (ಸಾಯಬೇಕು) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವು ಅವನ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇದನ್ನು ‘ನಾನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸಾಯಲೇಬೇಕು’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರೂ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಕಂಡು ‘ಕೃತಬುದ್ಧೀ’ — ನಿಶ್ಚಿತಮತಿಗಳು — ಆದರು; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನೂ ಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನೂ ಇಬ್ಬರೂ ಕಂಡಿದ್ದರು. ‘ಅಭೀತವತ್’ (ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಇಬ್ಬರ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ರಾವಣನೂ ಹೇಡಿಯಲ್ಲ. ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಯಿತು; ಸೈನ್ಯಗಳ ಪಾತ್ರ ಮುಗಿಯಿತು, ಇಬ್ಬರು ನಾಯಕರ ದ್ವಂದ್ವವಷ್ಟೇ ಉಳಿಯಿತು. ಸೈನ್ಯಗಳ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟತೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪದ ದೃಶ್ಯ — ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸೈನ್ಯಗಳೂ ಹೋರಾಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು.

Then began the duel of Rāma and Rāvaṇa, most cruel and mighty, a terror to all the worlds. The rākṣasa army and the great host of the monkeys stood motionless with their weapons in their hands. Seeing the mighty man and the mighty rākṣasa locked in combat, all were distracted and filled with the greatest wonder; their minds amazed, their arms full of weapons of every kind, they stood watching the fight and did not attack one another. The rākṣasas watched Rāvaṇa and the monkeys watched Rāghava, wide-eyed with wonder, and the whole army looked like a painting. The poet opens the sarga with this extraordinary scene: thousands of warriors weapons in hand yet unmoving, every eye on the two heroes, a rare sight in war where armies usually fight too; here all had become spectators, the armies' part was over, and the battle had become a personal duel. Both Rāghava and Rāvaṇa had seen the omens, the portents and the good signs of the previous sarga; they made up their minds and, firm in their wrath, fought as if without fear, which grants courage to both, for Rāvaṇa was no coward either. Kākutstha resolved, "I must conquer," and Rāvaṇa, "I must die," and in the battle each displayed all the valour he possessed. This verse is especially moving: each knew his own future and still threw everything into the fight. Rāvaṇa's resolve that he must die shows his courage too, for though he knew death was coming he did not run from the battle.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

२ध्वजयुद्धम् — रावणध्वजस्य छेदः

८ततः क्रोधाद्दशग्रीवः शरान्संधाय वीर्यवान्।
मुमोच ध्वजमुद्दिश्य राघवस्य रथे स्थितम्॥

९ते शरास्तमनासाद्य पुरंदररथध्वजम्।
रथशक्तिं परामृश्य निपेतुर्धरणीतले॥

१०ततो रामोऽपि संक्रुद्धश्चापमाकृष्य वीर्यवान्।
कृतप्रतिकृतं कर्तुं मनसा सम्प्रचक्रमे॥

११रावणध्वजमुद्दिश्य मुमोच निशितं शरम्।
महासर्पमिवासह्यं ज्वलन्तं स्वेन तेजसा॥

१२रामश्चिक्षेप तेजस्वी केतुमुद्दिश्य सायकम्।
जगाम स महीं छित्त्वा दशग्रीवध्वजं शरः॥

१३स निकृत्तोऽपतद्भूमौ रावणस्यन्दनध्वजः।
ध्वजस्योन्मथनं दृष्ट्वा रावणः स महाबलः॥

१४सम्प्रदीप्तोऽभवत्क्रोधादमर्षात्प्रदहन्निव।
स रोषवशमापन्नः शरवर्षं ववर्ष ह॥

ಆಮೇಲೆ ಕೋಪದಿಂದ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ ರಾಘವನ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಧ್ವಜವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಬಿಟ್ಟನು. ಆ ಬಾಣಗಳು ಇಂದ್ರರಥದ ಧ್ವಜವನ್ನು ತಲುಪದೆ, ರಥಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಆಗ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಮನೂ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಲು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ರಾವಣನ ಧ್ವಜವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಅವನು ಮಹಾಸರ್ಪದಂತೆ ಸಹಿಸಲಾಗದ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಕೇತುವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಬಾಣವನ್ನು ಎಸೆದನು; ಆ ಬಾಣವು ದಶಗ್ರೀವನ ಧ್ವಜವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು. ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾವಣನ ರಥಧ್ವಜವು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು. ಧ್ವಜವು ಉರುಳಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾವಣನು ಕೋಪದಿಂದಲೂ ಅಸಹನೆಯಿಂದಲೂ ಸುಡುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಉರಿದೆದ್ದನು; ರೋಷಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಧ್ವಜವು ಯೋಧನ ಗೌರವದ ಚಿಹ್ನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಮೊದಲ ಗುರಿ ಪರಸ್ಪರರ ಧ್ವಜ. ರಾವಣನ ಪ್ರಯತ್ನ ನಿಷ್ಫಲ — ಇಂದ್ರರಥದ ದಿವ್ಯತೆ ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಥಶಕ್ತಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಬಗ್ಗೆ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಇದೆ — ರಥದ ಕಲಶದಲ್ಲಿರುವ, ಧ್ವಜಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಬಿದಿರಿನ ಕಂಬ; ಕೆಲವರು ಇದಕ್ಕೆ ‘ರಥದ ಅದ್ಭುತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ’ ಎಂದು ಅರ್ಥ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆಗ ಬಾಣಗಳು ರಥದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಧ್ವಜವನ್ನು ತಲುಪದೆ ಬಿದ್ದವು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ರಾಮನ ಪ್ರತೀಕಾರವಾದರೋ ಸಫಲ — ‘ಕೃತಪ್ರತಿಕೃತಮ್’ (ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಮಾಡುವುದು) ಎಂಬುದು ಅವನ ಯುದ್ಧನೀತಿ — ಯಾರು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅದಕ್ಕೆ ಅಂಥದೇ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ. ರಾಮನ ಬಾಣವು ಧ್ವಜವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕುತ್ತದೆ — ಇದು ಅದರ ವೇಗದ ಪ್ರಮಾಣ. ಧ್ವಜಪತನದಿಂದ ರಾವಣನ ಅಪಮಾನವೂ ಕ್ರೋಧವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ. ‘ಮಹಾಸರ್ಪಮಿವಾಸಹ್ಯಮ್’ (ಮಹಾಸರ್ಪದಂತೆ ಸಹಿಸಲಾಗದ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಬಾಣದ ವೇಗವನ್ನೂ ವಿಷಮಯತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧ ‘ಪ್ರದಹನ್ನಿವ’ — ಸುಡುತ್ತಿರುವಂತೆ; ಅವನ ಅಸಹನೆ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸೋಲೂ ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ಕ್ರೋಧವು ಅವನ ವಿವೇಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇಬ್ಬರ ಧ್ವಜಯುದ್ಧದಲ್ಲಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಸ್ಪಷ್ಟ — ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳು ದಿವ್ಯಧ್ವಜವನ್ನು ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ಒಂದೇ ಬಾಣ ರಾವಣನ ಧ್ವಜವನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಾಮಶ್ಚಿಕ್ಷೇಪ ತೇಜಸ್ವೀ ಕೇತುಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಸಾಯಕಮ್’ (ತೇಜಸ್ವಿ ರಾಮನು ಕೇತುವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಬಾಣವನ್ನು ಎಸೆದನು) ಎಂಬ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ವರ್ಣನೆಯ ಪುನರುಕ್ತಿಯಂತಿದೆ, ಆದರೆ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಧ್ವಜವು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುದು ರಾವಣಪಕ್ಷದ ಮನೋಬಲದ ಪತನದಂತೆ.

Then Daśagrīva in his anger fitted arrows and loosed them at the standard on Rāghava's chariot, since the standard is the emblem of a warrior's glory and each made the other's standard his first target. But the arrows did not reach the standard of Purandara's chariot; they touched the pole of the chariot and fell to the ground, for the divinity of Indra's chariot protected it. Then Rāma too, enraged, drew his bow and resolved to repay him in kind, meeting each act with its like. Aiming at Rāvaṇa's standard he loosed a sharp arrow, as unbearable as a great serpent and blazing with its own splendour. Glorious Rāma shot the arrow at the standard, and it cut down Daśagrīva's standard and went on into the earth, so great was its speed. Cut down, the standard of Rāvaṇa's chariot fell to the ground, and with it, as it were, the spirit of his side. The difference is plain: Rāvaṇa's arrows could not reach the divine standard, while a single arrow of Rāma's brought down Rāvaṇa's. Seeing his standard destroyed, mighty Rāvaṇa blazed with anger and indignation as though he would burn everything, and overcome by rage he poured down a rain of arrows. So every setback fed his anger, and his anger destroyed his judgment.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

३अश्वानाम् अकम्प्यता, मायाविहितं शस्त्रवर्षम्

१५रामस्य तुरगान्दीप्तैः शरैर्विव्याध रावणः।
ते दिव्या हरयस्तत्र नास्खलन्नापि बभ्रमुः॥

१६बभूवुः स्वस्थहृदयाः पद्मनालैरिवाहताः।
तेषामसम्भ्रमं दृष्ट्वा वाजिनां रावणस्तदा॥

१७भूय एव सुसंक्रुद्धः शरवर्षं मुमोच ह।
गदाश्च परिघांश्चैव चक्राणि मुसलानि च॥

१८गिरिशृङ्गाणि वृक्षांश्च तथा शूलपरश्वधान्।
मायाविहितमेतत्तु शस्त्रवर्षमपातयत्।
सहस्रशस्तदा बाणानश्रान्तहृदयोद्यमः॥

१९तुमुलं त्रासजननं भीमं भीमप्रतिस्वनम्।
तद्वर्षमभवद्युद्धे नैकशस्त्रमयं महत्॥

ರಾವಣನು ಉರಿಯುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದನು; ಆ ದಿವ್ಯ ಕುದುರೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಎಡವಲಿಲ್ಲ, ದಿಕ್ಕುತಪ್ಪಲೂ ಇಲ್ಲ; ಕಮಲದ ದಂಟುಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಅವು ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದವು. ಆ ಕುದುರೆಗಳ ಗಾಬರಿಯಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನು ಆಗ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಗದೆಗಳು, ಪರಿಘಗಳು, ಚಕ್ರಗಳು, ಮುಸಲಗಳು, ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳು, ಮರಗಳು, ಶೂಲಗಳು, ಕೊಡಲಿಗಳು — ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಈ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಅವನು ಸುರಿಸಿದನು; ದಣಿಯದ ಹೃದಯದ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಆಗ ಅವನು ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಆ ತುಮುಲವಾದ, ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ, ಭೀಕರವಾದ, ಭೀಕರ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯುಳ್ಳ, ಅನೇಕ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾವೃಷ್ಟಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸುರಿಯಿತು. ಇಂದ್ರನ ಕುದುರೆಗಳು ದಿವ್ಯವಾದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳು ಅವುಗಳಿಗೆ ಕಮಲದ ದಂಟಿನ ಸ್ಪರ್ಶದಂತೆಯೇ ಆದವು — ಈ ಉಪಮೆ ಅವುಗಳ ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಕ್ರೋಧ; ಅವನು ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಮಾಯಾವಿ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದು — ಆಯುಧಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅಶ್ರಾಂತಹೃದಯೋದ್ಯಮಃ’ (ದಣಿಯದ ಹೃದಯದ ಉತ್ಸಾಹವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಅದಮ್ಯ ಉತ್ಸಾಹ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಯಾಸವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರೂ ಅವನು ದಣಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿಯ ನಾದ ‘ಭೀಮಪ್ರತಿಸ್ವನ’ — ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದುದು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾತಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕುದುರೆಗಳು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದವು; ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕುದುರೆಗಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿವೆ — ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಮತ್ತೆ ಸ್ಪಷ್ಟ. ರಥದಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ವಸ್ತುಗಳು ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳೂ ಮರಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ‘ಭೂಯ ಏವ ಸುಸಂಕ್ರುದ್ಧಃ’ (ಇನ್ನಷ್ಟು ಕುಪಿತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧದ ಹಂತಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ಧ್ವಜಪತನದಿಂದ ಕುಪಿತನಾದ, ಕುದುರೆಗಳು ಅಲುಗಾಡದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಕುಪಿತನಾದ. ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಫಲ ಕೇವಲ ಭೀಕರ ನಾದ.

Rāvaṇa pierced Rāma's horses with blazing arrows, but those divine steeds did not stumble or even swerve; they stayed untroubled, as though struck with lotus stalks, so little did the arrows mean to Indra's horses. In the previous sarga Rāvaṇa's horses had shed tears among the portents; here Rāma's horses, though struck, were unharmed, and the difference between the two sides shows again. Seeing the horses unshaken, Rāvaṇa grew angrier still, first at the fall of his standard and now at the steadiness of the horses, and he loosed a rain of arrows, and then maces and iron clubs, discuses and pestles, mountain peaks and trees, spears and axes, a rain of weapons produced by his magic, for no chariot could hold such things, which recalls his nature as a master of illusion; and tireless in heart and effort, though his fatigue had been spoken of before, he loosed thousands of arrows. That rain of many weapons was tumultuous and terrifying, dreadful, with a dreadful echo; he tried everything, but all it produced was a terrible noise.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

४शरैः आकाशस्य आच्छादनम्, हयानां परस्परताडनम्

२०विमुच्य राघवरथं समन्ताद्वानरे बले।
सायकैरन्तरिक्षं च चकार सुनिरन्तरम्॥

२१मुमोच च दशग्रीवो निःसङ्गेनान्तरात्मना।
व्यायच्छमानं तं दृष्ट्वा तत्परं रावणं रणे॥

२२प्रहसन्निव काकुत्स्थः संदधे निशिताञ्छरान्।
स मुमोच ततो बाणाञ्छतशोऽथ सहस्रशः॥

२३तान्दृष्ट्वा रावणश्चक्रे स्वशरैः खं निरन्तरम्।
ताभ्यां नियुक्तेन तदा शरवर्षेण भास्वता॥

२४शरबद्धमिवाभाति द्वितीयं भास्वदम्बरम्।
नानिमित्तोऽभवद्बाणो नानिर्भेत्ता न निष्फलः॥

२५अन्योन्यमभिसंहत्य निपेतुर्धरणीतले।
तथा विसृजतोर्बाणान्रामरावणयोर्मृधे॥

२६प्रायुध्येतामविच्छिन्नमस्यन्तौ सव्यदक्षिणम्।
चक्रतुश्च शरैर्घोरैर्निरुच्छ्वासमिवाम्बरम्॥

२७रावणस्य हयान्रामो हयान्रामस्य रावणः।
जघ्नतुस्तौ तदान्योन्यं कृतानुकृतकारिणौ॥

२८एवं तु तौ सुसंक्रुद्धौ चक्रतुर्युद्धमुत्तमम्।
मुहूर्तमभवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्॥

२९तौ तथा युध्यमानौ तु समरे रामरावणौ।
ददृशुः सर्वभूतानि विस्मितेनान्तरात्मना॥

ರಾಘವನ ರಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿಯು ಸುತ್ತಲೂ ವಾನರಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಬಿತ್ತು. ದಶಗ್ರೀವನು ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಒಂದಿಷ್ಟೂ ಸಂದಿಲ್ಲದಂತೆ ತುಂಬಿದನು. ರಣದಲ್ಲಿ ತದೇಕಚಿತ್ತನಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ನಗುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಅವನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ನಿಬಿಡಗೊಳಿಸಿದನು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಬಿಟ್ಟ ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ಆಕಾಶವು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಎರಡನೆಯ ಆಕಾಶದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಯಾವ ಬಾಣವೂ ಗುರಿಯಿಲ್ಲದುದಾಗಲಿ, ಭೇದಿಸದುದಾಗಲಿ, ನಿಷ್ಫಲವಾದುದಾಗಲಿ ಆಗಲಿಲ್ಲ; ರಾಮ-ರಾವಣರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಿರಲು ಅವು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಡಿಕ್ಕಿಹೊಡೆದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಎಡ-ಬಲ ಕೈಗಳಿಂದ ಎಡೆಬಿಡದೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಹೋರಾಡಿದರು, ಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಉಸಿರಾಡಲೂ ಆಗದಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ರಾವಣನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರಾಮನೂ, ರಾಮನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರಾವಣನೂ — ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾ — ಆಗ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೊಡೆದರು. ಹೀಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಉತ್ತಮ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು; ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ತುಮುಲವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮ-ರಾವಣರನ್ನು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳೂ ವಿಸ್ಮಿತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನೋಡಿದವು. ರಾವಣನ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿ ರಾಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಾನರಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ — ಇದೂ ಅವನ ಅಸಫಲತೆಯ ಒಂದು ಬಗೆ. ರಾಮನ ‘ಪ್ರಹಸನ್ನಿವ’ (ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಭಾವ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಣಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯದಿಂದ ಆಕಾಶವು ಎರಡನೆಯ ಆಕಾಶದಂತೆ — ಬಾಣಮಯವಾದ ಚಪ್ಪರ. ‘ಸವ್ಯದಕ್ಷಿಣಮ್’ (ಎಡ-ಬಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಬಾಣಪ್ರಯೋಗ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಕೃತಾನುಕೃತಕಾರಿಣೌ’ — ಒಬ್ಬನು ಮಾಡಿದುದಕ್ಕೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಇಬ್ಬರ ಸಮಬಲತೆ. ‘ನಾನಿಮಿತ್ತೋ ನಾನಿರ್ಭೇತ್ತಾ ನ ನಿಷ್ಫಲಃ’ (ಗುರಿಯಿಲ್ಲದುದಲ್ಲ, ಭೇದಿಸದುದಲ್ಲ, ನಿಷ್ಫಲವಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮೂರು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ಬಾಣಗಳ ಪೂರ್ಣ ಸಾಫಲ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಆದರೂ ಅವು ಪರಸ್ಪರ ಡಿಕ್ಕಿಹೊಡೆದು ಬೀಳುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಬ್ಬರ ಬಲವೂ ಸಮಾನ. ‘ನಿಃಸಂಗೇನಾಂತರಾತ್ಮನಾ’ (ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನು ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತೊರೆದು ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಇದನ್ನು ‘ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೋಹವನ್ನು ತೊರೆದು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ವಿಸ್ಮಯವು ಯುದ್ಧದ ಅಲೌಕಿಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಗತಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ರಾವಣನ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿ, ಆಮೇಲೆ ರಾಮನ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಇಬ್ಬರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶದ ಆವರಣ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರಹಾರ. ‘ಮುಹೂರ್ತಮ್’ ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶವು ಯುದ್ಧದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ನಡೆಯಿತು. ಕವಿಯು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಕೇಳುಗನೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಂತೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

Missing Rāghava's chariot, that rain of weapons fell all round on the monkey army, another form of Rāvaṇa's failure. Daśagrīva filled the sky completely with arrows, loosing them with a mind no longer attached to life. Seeing Rāvaṇa striving so intently, Kākutstha, as though smiling in his confidence, fitted sharp arrows and loosed them by hundreds and by thousands, and seeing them Rāvaṇa filled the sky with his own. With the shining rain of arrows the two let fly, the bright sky seemed a second sky woven of arrows, a canopy of shafts. No arrow was without a target, none failed to pierce, none was without effect; yet, as Rāma and Rāvaṇa loosed them, they struck against one another and fell to the ground, because the two were equal in strength. They fought without pause, shooting with the left hand and the right, and with their dreadful arrows made the sky as if unable to breathe. Rāma struck Rāvaṇa's horses and Rāvaṇa struck Rāma's, each repaying every stroke of the other, a sign that they were evenly matched. So in great fury the two fought a supreme battle, and for a while the fighting was tumultuous and hair-raising. The pace rises step by step, from Rāvaṇa's rain of weapons to Rāma's thousands of arrows, to the sky covered by both, and at last the horses struck on both sides, and all within a short while. All beings watched Rāma and Rāvaṇa fighting with wondering hearts; the poet describes the spectators' wonder again and again so that the listener too watches like a spectator, and their wonder marks the battle as beyond the ordinary.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

५रथयोः विविधाः गतयः, मातलेः विद्धता, रामस्य प्रत्याक्रमणम्

३०अर्दयन्तौ तु समरे तयोस्तौ स्यन्दनोत्तमौ।
परस्परमभिक्रुद्धौ परस्परमभिद्रुतौ॥

३१परस्परवधे युक्तौ घोररूपौ बभूवतुः।
मण्डलानि च वीथीश्च गतप्रत्यागतानि च॥

३२दर्शयन्तौ बहुविधां सूतौ सारथ्यजां गतिम्।
अर्दयन्रावणं रामो राघवं चापि रावणः॥

३३गतिवेगं समापन्नौ प्रवर्तननिवर्तने।
क्षिपतोः शरजालानि तयोस्तौ स्यन्दनोत्तमौ॥

३४चेरतुः संयुगमहीं सासारौ जलदाविव।
दर्शयित्वा तदा तौ तु गतिं बहुविधां रणे॥

३५परस्परस्याभिमुखौ पुनरेव च तस्थतुः।
धुरं धुरेण रथयोर्वक्त्रं वक्त्रेण वाजिनाम्॥

३६पताकाश्च पताकाभिः समीयुः स्थितयोस्तदा।
रावणस्य ततो रामो धनुर्मुक्तैः शितैः शरैः॥

३७चतुर्भिश्चतुरो दीप्तान्हयान्प्रत्यपसर्पयत्।
स क्रोधवशमापन्नो हयानामपसर्पणे॥

३८मुमोच निशितान्बाणान्राघवाय दशाननः।
सोऽतिविद्धो बलवता दशग्रीवेण राघवः॥

३९जगाम न विकारं च न चापि व्यथितोऽभवत्।
चिक्षेप च पुनर्बाणान्वज्रसारसमस्वनान्॥

४०सारथिं वज्रहस्तस्य समुद्दिश्य दशाननः।
मातलेस्तु महावेगाः शरीरे पतिताः शराः॥

४१न सूक्ष्ममपि सम्मोहं व्यथां वा प्रददुर्युधि।
तया धर्षणया क्रुद्धो मातलेर्न तथाऽऽत्मनः॥

४२चकार शरजालेन राघवो विमुखं रिपुम्।
विंशतिं त्रिंशतिं षष्टिं शतशोऽथ सहस्रशः॥

४३मुमोच राघवो वीरः सायकान्स्यन्दने रिपोः।
रावणोऽपि ततः क्रुद्धो रथस्थो राक्षसेश्वरः॥

४४गदामुसलवर्षेण रामं प्रत्यर्दयद्रणे।
तत्प्रवृत्तं पुनर्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्॥

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾ, ಪರಸ್ಪರ ಕುಪಿತರಾಗಿ, ಪರಸ್ಪರರ ಮೇಲೆ ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಆ ಉತ್ತಮ ರಥಗಳು ಪರಸ್ಪರ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಘೋರರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿದವು. ಇಬ್ಬರು ಸಾರಥಿಗಳೂ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಗತಿಗಳು, ನೇರ ಸಾಲಿನ ಗತಿಗಳು, ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಗತಿಗಳು — ಹೀಗೆ ಸಾರಥ್ಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಬಗೆಬಗೆಯ ಗತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು; ರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನೂ ರಾವಣನು ರಾಘವನನ್ನೂ ಪೀಡಿಸುತ್ತಾ, ಮುನ್ನಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂದಿರುಗುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ವೇಗವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಬಾಣಜಾಲಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಆ ಉತ್ತಮ ರಥಗಳು ಧಾರಾಕಾರ ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡಗಳಂತೆ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದವು. ರಣದಲ್ಲಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಗತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ ಅವು ಮತ್ತೆ ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ನಿಂತವು; ಹಾಗೆ ನಿಂತ ರಥಗಳ ನೊಗವು ನೊಗದೊಡನೆ, ಕುದುರೆಗಳ ಮುಖವು ಮುಖದೊಡನೆ, ಪತಾಕೆಗಳು ಪತಾಕೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದವು. ಆಗ ರಾಮನು ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ನಾಲ್ಕು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನ ಹೊಳೆಯುವ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಸಿದನು. ಕುದುರೆಗಳು ಹಿಂದೆ ಸರಿದುದರಿಂದ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾದ ದಶಾನನನು ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ದಶಗ್ರೀವನಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟರೂ ರಾಘವನು ವಿಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಲಿಲ್ಲ, ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳಲೂ ಇಲ್ಲ. ದಶಾನನನು ಮತ್ತೆ ವಜ್ರದ ಸತ್ತ್ವದಂತಹ ಶಬ್ದವುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳನ್ನು ವಜ್ರಹಸ್ತನಾದ ಇಂದ್ರನ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಎಸೆದನು. ಮಾತಲಿಯ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಮಹಾವೇಗದ ಬಾಣಗಳು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಮೂರ್ಛೆಯನ್ನಾಗಲಿ ವ್ಯಥೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಉಂಟುಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಮಾತಲಿಗೆ ಆದ ಆ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ — ತನಗಾದುದರಿಂದ ಅಷ್ಟಲ್ಲ — ಕುಪಿತನಾದ ರಾಘವನು ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ವಿಮುಖನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು; ಆ ವೀರನು ಇಪ್ಪತ್ತು, ಮೂವತ್ತು, ಅರವತ್ತು, ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಶತ್ರುವಿನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಬಿಟ್ಟನು. ಆಗ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನೂ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಗದೆ-ಮುಸಲಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಪೀಡಿಸಿದನು; ಮತ್ತೆ ಆ ತುಮುಲವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಸಾರಥ್ಯದ ಕೌಶಲ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ವೃತ್ತಗತಿ, ನೇರಗತಿ, ಮುನ್ನಡೆ, ಹಿನ್ನಡೆ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಸಾರಥಿ ಹೇಳಿದ ಸಾರಥಿಕರ್ಮಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ರಥಗಳ ಸಾಮೀಪ್ಯದ ಚಿತ್ರ — ನೊಗಕ್ಕೆ ನೊಗ, ಮುಖಕ್ಕೆ ಮುಖ, ಪತಾಕೆಗೆ ಪತಾಕೆ — ಯುದ್ಧದ ನಿಕಟತೆಯನ್ನೂ ಉಗ್ರತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುಣ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ಗಾಯಗಳಿಂದ ಅವನು ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸಹಾಯಕನಾದ ಮಾತಲಿಯ ಪೀಡೆಯಿಂದ ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ರಥವು ವಿಮುಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ರಾವಣೋಽಪಿ ತತಃ ಕ್ರುದ್ಧೋ ರಥಸ್ಥೋ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರಃ. ಗದಾಮುಸಲವರ್ಷೇಣ ರಾಮಂ ಪ್ರತ್ಯರ್ದಯದ್ರಣೇ’ (ಆಗ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನೂ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಗದೆ-ಮುಸಲಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಪೀಡಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಎರಡು ಸಾಲುಗಳು 63ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕಡೆ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ಮಾತಲಿಯೂ ಇಂದ್ರನ ಸಾರಥಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡರೂ ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನ ದಿವ್ಯತೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಬಾಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಇಪ್ಪತ್ತು, ಮೂವತ್ತು, ಅರವತ್ತು, ನೂರು, ಸಾವಿರ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಕ್ರೋಧದ ತೀವ್ರತೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ರಥಗಳ ಗತಿಗಳು ನೃತ್ಯದಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ‘ಮಂಡಲಾನಿ, ವೀಥಯಃ, ಗತಪ್ರತ್ಯಾಗತಾನಿ’ (ವೃತ್ತಗಳು, ನೇರ ಸಾಲುಗಳು, ಹೋಗಿ ಬರುವಿಕೆಗಳು); ಇದು ಸಾರಥ್ಯವಿದ್ಯೆಯ ಪರಿಭಾಷೆ. ಎರಡು ರಥಗಳೂ ಧಾರಾಕಾರ ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡಗಳಂತೆ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ರಥವನ್ನು ಮೋಡಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಎರಡನ್ನೂ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಥಗಳು ಎಷ್ಟು ಹತ್ತಿರ ಬಂದವೆಂದರೆ ಕುದುರೆಗಳ ಮುಖಗಳು ಒಂದನ್ನೊಂದು ಮುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ರಾಮನ ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು — ಒಂದೊಂದು ಬಾಣಕ್ಕೆ ಒಂದೊಂದು ಕುದುರೆ; ಇದು ಅವನ ಗುರಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ. ಮಾತಲಿಯ ಮೇಲಿನ ಆಕ್ರಮಣ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧವಾದಂತೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸಾರಥಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಹೋರಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಕ್ರೋಧ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ.

Harrying each other in the fight, the two splendid chariots charged each other in fury, and bent on each other's destruction they became dreadful to behold. The charioteers showed every kind of movement their art could produce, wheeling in circles, running straight courses, advancing and falling back, like a dance; the arts of the charioteer that Rāvaṇa's driver had listed in an earlier sarga are seen here in action. Rāma harried Rāvaṇa and Rāvaṇa harried Rāghava, both at full speed as they advanced and withdrew. As they shot their nets of arrows, the two fine chariots ranged over the battlefield like two clouds pouring rain; earlier Rāvaṇa's chariot alone had been likened to a cloud, and now both are. After showing every kind of movement they stood face to face again, so close that pole met pole, the faces of the horses touched, and banner met banner, which shows how close and fierce the fighting was. Then with four sharp arrows from his bow Rāma drove back Rāvaṇa's four blazing horses, one arrow for each, so precise was his aim. Angered at the retreat of his horses, Daśānana loosed sharp arrows at Rāghava, but though mighty Daśagrīva wounded him deeply, Rāghava showed no change and felt no pain. Again Daśānana hurled arrows that roared like thunderbolts, this time at the charioteer of the wielder of the thunderbolt. The swift arrows fell on Mātali's body, but, being Indra's charioteer, he felt not the least confusion or pain; his divinity showed itself. Yet Rāghava was angered by that assault on Mātali as he had not been by his own wounds; to Rāma an attack on a charioteer, who does not himself fight, seemed against the rules of war, and his anger was just. Here a special trait of Rāma's character appears: his own wounds did not anger him, but the pain of his helper did. With a net of arrows he turned his enemy back, loosing at his chariot twenty, thirty, sixty, then hundreds and thousands of arrows, the rising numbers painting the rising heat of his anger. Rāvaṇa's chariot was turned away, but he came on again: enraged, the lord of the rākṣasas assailed Rāma from his chariot with a rain of maces and pestles, and the fight began again, tumultuous and hair-raising.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

६लोकानां क्षोभः, देवानां स्वस्तिवाचनम्, अनन्वयोपमा

४५गदानां मुसलानां च परिघाणां च निःस्वनैः।
शराणां पुङ्खवातैश्च क्षुभिताः सप्त सागराः॥

४६क्षुब्धानां सागराणां च पातालतलवासिनः।
व्यथिता दानवाः सर्वे पन्नगाश्च सहस्रशः॥

४७चकम्पे मेदिनी कृत्स्ना सशैलवनकानना।
भास्करो निष्प्रभश्चासीन्न ववौ चापि मारुतः॥

४८ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः।
चिन्तामापेदिरे सर्वे सकिंनरमहोरगाः॥

४९स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्योऽस्तु लोकास्तिष्ठन्तु शाश्वताः।
जयतां राघवः संख्ये रावणं राक्षसेश्वरम्॥

५०एवं जपन्तोऽपश्यंस्ते देवाः सर्षिगणास्तदा।
रामरावणयोर्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम्॥

५१गन्धर्वाप्सरसां सङ्घा दृष्ट्वा युद्धमनूपमम्।
गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः॥

५२रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव।
एवं ब्रुवन्तो ददृशुस्तद्युद्धं रामरावणम्॥

ಗದೆಗಳ, ಮುಸಲಗಳ, ಪರಿಘಗಳ ಶಬ್ದಗಳಿಂದಲೂ ಬಾಣಗಳ ಗರಿಗಳಿಂದೆದ್ದ ಗಾಳಿಯಿಂದಲೂ ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡವು. ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡ ಸಮುದ್ರಗಳ ಪಾತಾಳತಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಎಲ್ಲ ದಾನವರೂ ಸಾವಿರಾರು ನಾಗಗಳೂ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡರು. ಪರ್ವತ-ವನ-ಕಾನನಗಳೊಡನೆ ಇಡೀ ಭೂಮಿ ನಡುಗಿತು; ಸೂರ್ಯನು ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು, ಗಾಳಿಯೂ ಬೀಸಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಗಂಧರ್ವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಪರಮರ್ಷಿಗಳು, ಕಿನ್ನರರು, ಮಹಾನಾಗಗಳೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಚಿಂತೆಗೆ ಒಳಗಾದರು — ‘ಗೋವುಗಳಿಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ, ಶಾಶ್ವತವಾದ ಲೋಕಗಳು ನೆಲೆನಿಲ್ಲಲಿ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಘವನು ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಜಪಿಸುತ್ತಾ ಋಷಿಗಣಗಳೊಡನೆ ಆ ದೇವತೆಗಳು ಆಗ ರಾಮ-ರಾವಣರ ಅತ್ಯಂತ ಘೋರವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಗಂಧರ್ವರ ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರೆಯರ ಸಮೂಹಗಳು ಆ ಅನುಪಮ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕಂಡು ‘ಆಕಾಶವು ಆಕಾಶದಂತೆ, ಸಾಗರವು ಸಾಗರದಂತೆ, ರಾಮ-ರಾವಣರ ಯುದ್ಧವು ರಾಮ-ರಾವಣರ ಯುದ್ಧದಂತೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಆ ರಾಮ-ರಾವಣ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಭಾವ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ — ಸಮುದ್ರಗಳು, ಪಾತಾಳ, ಭೂಮಿ, ಸೂರ್ಯ, ವಾಯು ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿವೆ. ದೇವತೆಗಳ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಸರ್ವಲೋಕಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ — ಗೋವುಗಳೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಲೋಕಗಳೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗಲಿ, ರಾಮನು ಗೆಲ್ಲಲಿ. ಗಂಧರ್ವರ ಮಾತು ಅನನ್ವಯಾಲಂಕಾರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉದಾಹರಣೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಇದೆ — ಒಂದೇ ವಸ್ತು ಉಪಮಾನವೂ ಉಪಮೇಯವೂ ಆಗಿದ್ದು, ಬೇರೆ ಉಪಮೆ ದೊರೆಯದಿರುವಲ್ಲಿ ಅನನ್ವಯ. ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಉಪಮೆ ಆಕಾಶವೇ, ಸಾಗರಕ್ಕೆ ಸಾಗರವೇ; ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಉಪಮೆ ಈ ಯುದ್ಧವೇ — ಅದು ಅತುಲ್ಯ. ಐವತ್ತರಿಂದ ಐವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಆರು ಅರ್ಧಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಜನರಲ್ಲಿ ಅತಿಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೂ. ಸೂರ್ಯನ ಕಾಂತಿಹೀನತೆಯೂ ಗಾಳಿಯ ಸ್ತಂಭನವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಉಸಿರು ಬಿಗಿಹಿಡಿದಂತೆ — ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದೆ. ದೇವತೆಗಳ ‘ಜಪಂತಃ’ (ಜಪಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಮಾತು ಮಂತ್ರದಂತೆ ಜಪ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳ ಕ್ಷೋಭೆಯೂ ಪಾತಾಳವಾಸಿಗಳ ವ್ಯಥೆಯೂ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಕೆಳಗೂ ಹರಡುತ್ತವೆ; ಹೀಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ — ಸ್ವರ್ಗ, ಭೂಮಿ, ಪಾತಾಳ — ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿವೆ. ದೇವತೆಗಳು ಈಗ ಕೇವಲ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಲ್ಲ, ಚಿಂತಿತರಾದ ಪ್ರಾರ್ಥಕರು — ಅವರ ಭಾಗ್ಯವೂ ರಾಮನ ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನದಲ್ಲಿ ಗೋವು-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಉಲ್ಲೇಖವು ಧರ್ಮದ ಮೂಲದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುಘೋರಂ ರೋಮಹರ್ಷಣಮ್’ (ಅತ್ಯಂತ ಘೋರವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಗಂಧರ್ವರ ಅನನ್ವಯವಚನವು ಕವಿಯ ಸ್ವಪ್ರಶಂಸೆಯಂತೆಯೂ ಇದೆ — ಈ ಯುದ್ಧವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಬೇರೆ ಉಪಮೆ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

With the din of maces, pestles and iron clubs and the wind from the arrows' feathers, the seven seas were stirred up, and all the dānavas who dwelt in the depths of Pātāla beneath the troubled seas, and serpents by the thousand, were distressed, so that the effect of the battle reached even below the earth. The whole earth shook with its mountains, woods and groves; the sun lost its light and the wind stopped blowing, as if nature held its breath waiting for the outcome. The three worlds, heaven, earth and the underworld, were all shaken. Then the gods with the gandharvas, the siddhas and the great seers, with the kiṃnaras and the great serpents, all fell into anxiety, no longer mere spectators but anxious suppliants whose own fate hung on Rāma's victory. "May it be well with cows and brāhmaṇas," they prayed, "may the worlds endure for ever; may Rāghava conquer Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, in battle." Their blessing was a prayer for the good of the whole world, and the mention of cows and brāhmaṇas points to the protection of the very roots of dharma. Reciting this like a mantra, the gods and the hosts of seers watched the most dreadful, hair-raising battle of Rāma and Rāvaṇa. And the hosts of gandharvas and apsarases, seeing that incomparable battle, said: "The sky is like the sky, the ocean is like the ocean, and the battle of Rāma and Rāvaṇa is like the battle of Rāma and Rāvaṇa," and so saying they watched it. This is the famous example of the figure called ananvaya, where the same thing is both the subject and its comparison because nothing else will serve: the sky can be likened only to the sky, the ocean only to the ocean, and this battle only to itself. It is almost the poet's own confession that no other image could describe this battle.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

७रावणस्य शिरश्छेदः, शिरसां पुनरुद्भवः

५३ततः क्रोधान्महाबाहू रघूणां कीर्तिवर्धनः।
संधाय धनुषा रामः शरमाशीविषोपमम्॥

५४रावणस्य शिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम्।
तच्छिरः पतितं भूमौ दृष्टं लोकैस्त्रिभिस्तदा॥

५५तस्यैव सदृशं चान्यद्रावणस्योत्थितं शिरः।
तत्क्षिप्तं क्षिप्रहस्तेन रामेण क्षिप्रकारिणा॥

५६द्वितीयं रावणशिरश्छिन्नं संयति सायकैः।
छिन्नमात्रं च तच्छीर्षं पुनरेव प्रदृश्यते॥

५७तदप्यशनिसंकाशैश्छिन्नं रामस्य सायकैः।
एवमेव शतं छिन्नं शिरसां तुल्यवर्चसाम्॥

ಆಮೇಲೆ ರಘುಗಳ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಕೋಪದಿಂದ ಧನುಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಸರ್ಪದಂತಹ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ ರಾವಣನ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ, ಉರಿಯುವ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಆ ತಲೆಯನ್ನು ಆಗ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಕಂಡವು. ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಇನ್ನೊಂದು ತಲೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಎದ್ದುಬಂದಿತು; ಚುರುಕಾದ ಕೈಯ, ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯವೆಸಗುವ ರಾಮನು ರಾವಣನ ಆ ಎರಡನೆಯ ತಲೆಯನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕೂಡಲೇ ಆ ತಲೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು; ಅದನ್ನೂ ರಾಮನ ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಬಾಣಗಳು ಕತ್ತರಿಸಿದವು. ಹೀಗೆಯೇ ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ನೂರು ತಲೆಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ಆದರೂ ರಾವಣನ ಜೀವನದ ಕೊನೆ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ತಿರುವು — ರಾವಣನ ತಲೆಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಇದು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಪ್ರಭಾವ. ರಾಮನ ಹಸ್ತಲಾಘವವು ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಹಸ್ತ’ (ಚುರುಕಾದ ಕೈಯವನು), ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರೀ’ (ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯವೆಸಗುವವನು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ನೂರು ಬಾರಿ ಶಿರಚ್ಛೇದವೂ ನಿಷ್ಫಲ — ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಂದಿನ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ. ‘ದೃಷ್ಟಂ ಲೋಕೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ’ (ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಕಂಡವು) ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಘಟನೆಯ ಸಾರ್ವಭೌಮ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕತ್ತರಿಸಿದ ತಲೆಯ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಂಥದೇ ತಲೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ‘ತುಲ್ಯವರ್ಚಸಾಮ್’ (ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೊಸ ತಲೆಗಳು ಹಿಂದಿನವುಗಳಷ್ಟೇ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಾರಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣವಧೆ ಅಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರಹಸ್ಯಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾತಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ‘ಕ್ರೋಧಾತ್’ (ಕೋಪದಿಂದ) ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡುತ್ತಾನೆ — ದೀರ್ಘ ಯುದ್ಧದ ಬಳಿಕ ಅವನ ಧೈರ್ಯ ರೋಷವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ. ತಲೆಯ ಪತನವನ್ನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ನೋಡುತ್ತವೆ, ಎಲ್ಲರೂ ವಿಜಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಹೊಸ ತಲೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲರ ಆಸೆಯೂ ಭಗ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ನೂರು ಬಾರಿಯ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ — ಇಷ್ಟು ಬಲ ರಾವಣನ ತಪಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ವರದ ಫಲ. ರಾಮನು ವಿಸ್ಮಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

Then, in anger, mighty-armed Rāma, who increased the fame of the Raghus, his patience after the long fight turned to wrath, fitted to his bow an arrow like a venomous serpent and cut off Rāvaṇa's glorious head with its blazing earrings, and the three worlds saw that head fall to the ground; everyone thought victory was won. But at once another head just like it sprang up on Rāvaṇa. That too the swift-handed, swift-acting Rāma cut off with his arrows in the battle; yet no sooner was the second head cut off than another appeared, and that too was struck off by Rāma's arrows like thunderbolts. In this way a hundred heads of equal splendour were cut off, each new one as bright as the last, and still there was no sign of an end to Rāvaṇa's life; everyone's hope was dashed each time. Here the battle takes a marvellous turn: Rāvaṇa's heads, though cut off, spring up again and again, the power of Brahmā's boon and the fruit of his austerities. It becomes clear that Rāvaṇa cannot be killed with ordinary arrows, and this sets the stage for the Brahmā weapon; the answer to the riddle will come in the next sarga, when Mātali reminds Rāma of it. Rāma was astonished, but he did not stop.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

८रामस्य चिन्ता, सर्वरात्रं युद्धम्, मातलेः वचनोपक्रमः

५८न चैव रावणस्यान्तो दृश्यते जीवितक्षये।
ततः सर्वास्त्रविद्वीरः कौसल्यानन्दवर्धनः॥

५९मार्गणैर्बहुभिर्युक्तश्चिन्तयामास राघवः।
मारीचो निहतो यैस्तु खरो यैस्तु सदूषणः॥

६०क्रौञ्चावटे विराधस्तु कबन्धो दण्डकावने।
यैः साला गिरयो भग्ना वाली च क्षुभितोऽम्बुधिः॥

६१त इमे सायकाः सर्वे युद्धे प्रात्ययिका मम।
किं नु तत्कारणं येन रावणे मन्दतेजसः॥

६२इति चिन्तापरश्चासीदप्रमत्तश्च संयुगे।
ववर्ष शरवर्षाणि राघवो रावणोरसि॥

६३रावणोऽपि ततः क्रुद्धो रथस्थो राक्षसेश्वरः।
गदामुसलवर्षेण रामं प्रत्यर्दयद्रणे॥

६४तत्प्रवृत्तं महद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्।
अन्तरिक्षे च भूमौ च पुनश्च गिरिमूर्धनि॥

६५देवदानवयक्षाणां पिशाचोरगरक्षसाम्।
पश्यतां तन्महद्युद्धं सर्वरात्रमवर्तत॥

६६नैव रात्रिं न दिवसं न मुहूर्तं न च क्षणम्।
रामरावणयोर्युद्धं विराममुपगच्छति॥

६७दशरथसुतराक्षसेन्द्रयोस्तयोर्जयमनवेक्ष्य रणे स राघवस्य।
सुरवररथसारथिर्महात्मा रणरतराममुवाच वाक्यमाशु॥

ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ವೀರನೂ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನೂ ಆದ ರಾಘವನು ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಚಿಂತಿಸಿದನು: ‘ಯಾವುವುಗಳಿಂದ ಮಾರೀಚನು ಹತನಾದನೋ, ಯಾವುವುಗಳಿಂದ ದೂಷಣನೊಡನೆ ಖರನು, ಕ್ರೌಂಚಾರಣ್ಯದ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ವಿರಾಧನು, ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ಹತರಾದರೋ, ಯಾವುವುಗಳಿಂದ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳೂ ಪರ್ವತಗಳೂ ಭಗ್ನವಾದವೋ, ವಾಲಿ ಹತನಾದನೋ, ಸಮುದ್ರವು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿತೋ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಂಬಿದ್ದ ಆ ಎಲ್ಲ ಬಾಣಗಳೂ ಇವೇ; ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಇವು ಮಂದತೇಜಸ್ಸಿನವಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು?’ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಾಪರನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಲಿಲ್ಲ; ರಾಘವನು ರಾವಣನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಆಗ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನೂ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಗದೆ-ಮುಸಲಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಪೀಡಿಸಿದನು. ಆ ಮಹತ್ತಾದ, ತುಮುಲವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಯುದ್ಧ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೂ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೂ ಮತ್ತೆ ಪರ್ವತಶಿಖರದಲ್ಲಿಯೂ ನಡೆಯಿತು. ದೇವ-ದಾನವ-ಯಕ್ಷರು, ಪಿಶಾಚ-ನಾಗ-ರಾಕ್ಷಸರು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧ ಇರುಳಿಡೀ ನಡೆಯಿತು. ರಾತ್ರಿಯಾಗಲಿ, ಹಗಲಾಗಲಿ, ಮುಹೂರ್ತವಾಗಲಿ, ಕ್ಷಣವಾಗಲಿ ರಾಮ-ರಾವಣರ ಯುದ್ಧ ವಿರಾಮವನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ದಶರಥಪುತ್ರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ — ಇವರಿಬ್ಬರ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಘವನ ಜಯ ಕಾಣದಿರಲು, ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನ ರಥದ ಸಾರಥಿಯಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಮಾತಲಿಯು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ರಾಮನ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಇದೆ — ಮಾರೀಚ, ಖರ-ದೂಷಣರು, ವಿರಾಧ, ಕಬಂಧ, ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು, ವಾಲಿ, ಸಮುದ್ರ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟವು, ಆದರೆ ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಅವು ನಿಷ್ಪ್ರಭವಾಗಿವೆ. ಅವನ ಸಂಶಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಆದರೆ ಅವನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ವೀರನ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಪ್ರಾತ್ಯಯಿಕಾಃ’ (ನಂಬಿಕೆಗೆ ಅರ್ಹವಾದವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಾಣಗಳ ವಿಶ್ವಸನೀಯತೆಯೂ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಪರೀಕ್ಷಿತವಾದುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧವು ಎಲ್ಲೆಡೆ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಪರ್ವತಶಿಖರದಲ್ಲಿ — ಹರಡಿದೆ, ಎಡೆಬಿಡದೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರಪ್ರಸಂಗದ ಉಪಕ್ರಮವಾಗಿದೆ — ಮಾತಲಿಯು ರಾಮನಿಗೆ ಏನನ್ನೋ ನೆನಪಿಸಲಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ಸಂಶಯ, ಎಡೆಬಿಡದ ಯುದ್ಧ, ಮಾತಲಿಯ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶ. ರಾಮನ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಮಗ್ರ ವನವಾಸಜೀವನ — ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಿಂದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದವರೆಗೆ — ಎರಡೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಗೊಂಡಿದೆ. ‘ಮಂದತೇಜಸಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಾಣಗಳು ಈಗ ತೇಜೋಹೀನವಾದಂತೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ‘ತೇಜೋಹೀನ, ಮೊಂಡಾದ’ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ರಾಮನು ಸಂಶಯಪಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ನಿರಾಶನಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಅಪ್ರಮತ್ತಃ’ (ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪದವನು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ಸತತ ಜಾಗರೂಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇರುಳಿಡೀ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು ಎಂಬ ಕಥನದಿಂದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬಾರದೆಂಬ ನಿಯಮವೂ ಮುರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಯುದ್ಧ.

Then the hero who knew every weapon, the joy of Kausalyā, Rāghava, though he had many arrows, fell to thinking: "These are the arrows by which Mārīca was slain, and Khara with Dūṣaṇa, Virādha in the Krauñca pit and Kabandha in the Daṇḍaka forest, by which the sāl trees and the hills were split, Vālin slain and the ocean stirred up. All these arrows of mine have been proven in battle; why then are they so feeble against Rāvaṇa?" In his thought the whole of his life in exile, from the Daṇḍaka forest to Kiṣkindhā and the ocean, is summed up in two verses. Each of those enemies had been conquered with a single arrow, and his arrows were trusted and tested many times over, yet against Rāvaṇa they seemed to have lost their power. His doubt is natural, but he did not give up the fight, which is the mark of a hero: absorbed though he was in the thought, he stayed alert in battle and rained showers of arrows on Rāvaṇa's chest. Rāvaṇa too, the lord of the rākṣasas, enraged, attacked Rāma from his chariot with a rain of maces and pestles. That great battle, tumultuous and hair-raising, raged in the sky, on the ground and on the mountain top, spreading everywhere, and as gods, dānavas, yakṣas, piśācas, serpents and rākṣasas watched, it went on all night; neither by night nor by day, not for an hour nor for a moment, did the battle of Rāma and Rāvaṇa pause. Even the custom of not fighting at night was broken, for this was the decisive battle. Then, seeing no victory for Rāghava in the battle between the son of Daśaratha and the lord of the rākṣasas, Mātali, the great-souled charioteer of the king of the gods, quickly spoke to Rāma, who was intent on the fight. So the sarga ends in uncertainty, with Rāma's doubt, the unending battle, and Mātali about to intervene; in the next he will remind Rāma of the Brahmā weapon.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्ताधिकशततमः सर्गः॥ १०७॥

ಪದವಿವರಣೆ

ಕಠಿಣ ಪದಗಳ ಸಂಧಿ, ಸಮಾಸ, ವಿಭಕ್ತಿ, ಅರ್ಥ.

३१ पदानि
सर्वलोकभयावहम् १०७.१ सर्वजगतः भयजनकम्
सन्धिः
भय + आवह → भयावह — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
सर्वलोकानां भयम् आवहति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
प्रगृहीतप्रहरणम् १०७.२ आयुधानि धृत्वा स्थितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रगृहीतानि प्रहरणानि येन तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
व्याक्षिप्तहृदयाः १०७.३ विचलितचित्ताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
व्याक्षिप्तं हृदयं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
चित्रमिवाबभौ १०७.५ चित्रलिखितम् इव शुशुभे
सन्धिः
इव + आबभौ → इवाबभौ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा + अव्ययम् + लिट्
स्थिरामर्षौ १०७.६ दृढक्रोधौ
सन्धिः
स्थिर + अमर्ष → स्थिरामर्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
स्थिरः अमर्षः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
स्ववीर्यसर्वस्वम् १०७.७ स्वपराक्रमस्य सम्पूर्णतां
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वस्य वीर्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य सर्वस्वम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
रथशक्तिम् १०७.९ रथस्य ध्वजदण्डम् (पादटिप्पण्यनुसारम्)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रथस्य शक्तिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कृतप्रतिकृतम् १०७.१० प्रतीकारम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कृतस्य प्रतिकृतम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
रावणस्यन्दनध्वजः १०७.१३ रावणरथस्य केतुः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रावणस्य स्यन्दनस्य ध्वजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पद्मनालैरिवाहताः १०७.१६ कमलनालैः ताडिताः इव
सन्धिः
पद्मनालैः + इव → पद्मनालैरिव — विसर्गस्य रेफः; इव + आहताः → इवाहताः — सवर्णदीर्घः
समासः
पद्मस्य नालानि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया + अव्ययम् + प्रथमा बहुवचनम्
अश्रान्तहृदयोद्यमः १०७.१८ अक्लान्तोत्साहः
सन्धिः
हृदय + उद्यम → हृदयोद्यम — गुणसन्धिः
समासः
अश्रान्तः हृदयस्य उद्यमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नैकशस्त्रमयम् १०७.१९ अनेकायुधमयम्
सन्धिः
न + एक → नैक — वृद्धिसन्धिः
समासः
न एकानि शस्त्राणि — नञ्समासः; तन्मयम् — ‘मयट्’
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
निःसङ्गेनान्तरात्मना १०७.२१ प्राणमोहरहितेन मनसा
सन्धिः
निःसङ्गेन + अन्तरात्मना — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
निर्गतः सङ्गः यस्मात् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
व्यायच्छमानम् १०७.२१ प्रयत्नं कुर्वन्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘यम्’ धातोः शानच्, ‘वि’ ‘आ’ उपसर्गौ
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
नानिर्भेत्ता १०७.२४ यः न भिनत्ति तादृशः न
सन्धिः
न + अनिर्भेत्ता → नानिर्भेत्ता — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
न निर्भेत्ता — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निरुच्छ्वासमिवाम्बरम् १०७.२६ श्वासरहितम् इव आकाशम्
सन्धिः
निः + उच्छ्वासम् → निरुच्छ्वासम् — विसर्गस्य रेफः; इव + अम्बरम् → इवाम्बरम् — सवर्णदीर्घः
समासः
निर्गतः उच्छ्वासः यस्मात् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कृतानुकृतकारिणौ १०७.२७ परस्परस्य कर्म प्रतिकुर्वाणौ
सन्धिः
कृत + अनुकृत → कृतानुकृत — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
कृतम् अनुकृतं च कुरुतः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
गतप्रत्यागतानि १०७.३१ गमनप्रत्यागमनानि
सन्धिः
प्रति + आगत → प्रत्यागत — यण्सन्धिः
समासः
गतानि च प्रत्यागतानि च — द्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
सारथ्यजाम् १०७.३२ सारथिकौशलजन्याम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सारथ्यात् जाता — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (गतेः विशेषणम्)
प्रवर्तननिवर्तने १०७.३३ अग्रगमने पश्चाद्गमने च
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रवर्तनं च निवर्तनं च — द्वन्द्वः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् / प्रथमा द्विवचनम्
सासारौ १०७.३४ धारावर्षसहितौ
सन्धिः
स + आसारौ → सासारौ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
आसारेण सह — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
प्रत्यपसर्पयत् १०७.३७ पृष्ठतः अपसारितवान्
सन्धिः
प्रति + अपसर्पयत् → प्रत्यपसर्पयत् — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘सृप्’ धातोः णिजन्तात् लङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
वज्रसारसमस्वनान् १०७.३९ वज्रतुल्यशब्दान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वज्रसारेण समः स्वनः येषां तान् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
पुङ्खवातैः १०७.४५ बाणपक्षजवायुभिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पुङ्खानां वाताः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
पातालतलवासिनः १०७.४६ पातालनिवासिनः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पातालतले वसन्ति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सर्षिगणाः १०७.५० ऋषिसमूहसहिताः
सन्धिः
स + ऋषि → सर्षि — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
ऋषिगणैः सह — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
गगनाकारम् १०७.५१ गगनसदृशम् (अनन्वयः)
सन्धिः
गगन + आकार → गगनाकार — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
गगनस्य आकारः इव आकारः यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
आशीविषोपमम् १०७.५३ विषसर्पसदृशम्
सन्धिः
आशीविष + उपमम् → आशीविषोपमम् — गुणसन्धिः
समासः
आशीविषेण उपमा यस्य तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
क्षिप्रकारिणा १०७.५५ शीघ्रकर्मकारिणा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्षिप्रं करोति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
प्रात्ययिकाः १०७.६१ विश्वसनीयाः, परीक्षिताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रत्यये भवाः — ‘ठक्’ तद्धितः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
रणरतराममुवाच १०७.६७ युद्धासक्तं रामम् अब्रवीत्
सन्धिः
रणरतरामम् + उवाच — मकारस्य स्वरयोगः
समासः
रणे रतः रामः — सप्तमीतत्पुरुषः, कर्मधारयश्च
विभक्तिः
द्वितीया + लिट्