ಸರ್ಗ
ರಾಮ-ರಾವಣರ ಮುಖಾಮುಖಿ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾತಗಳ ದರ್ಶನ
ರಾವಣನ ರಥದ ಆಗಮನ, ಮಾತಲಿಗೆ ರಾಮನ ಆದೇಶ, ಅಪಸವ್ಯ ಗತಿ, ದ್ವೈರಥದ ಆರಂಭ, ರಾವಣನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಉತ್ಪಾತಗಳು, ರಾಮನಿಗೆ ಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳು
ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಆ ಸಾರಥಿಯು ರಾವಣನ ರಥವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿಸಿದನು. ಆ ರಥವು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವಂತಹುದು, ಗಂಧರ್ವನಗರದ ಆಕಾರವುಳ್ಳದ್ದು, ಎತ್ತರವಾಗಿ ಹಾರುವ ಪತಾಕೆಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಯುದ್ಧೋಪಕರಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ಪತಾಕೆ-ಧ್ವಜಗಳ ಮಾಲೆಯುಳ್ಳದ್ದು; ಆಕಾಶವನ್ನೇ ನುಂಗುವಂತೆ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮೊಳಗಿಸುತ್ತಾ, ಶತ್ರುಸೈನ್ಯಗಳಿಗೆ ನಾಶಕವೂ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರ್ಷಕರವೂ ಆಗಿತ್ತು. ನರರಾಜನಾದ ರಾಮನು ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಆ ರಥವು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು — ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ, ದೊಡ್ಡ ಧ್ವಜವುಳ್ಳ, ಕಪ್ಪು ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ರೌದ್ರವಾದ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಸೂರ್ಯತೇಜಸ್ಸಿನ ವಿಮಾನದಂತಿರುವ, ಮಿಂಚಿನಂತಹ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾದ, ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ತೋರುವ, ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡದಂತೆ ಬಾಣಧಾರೆಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿರುವ ರಥ. ಮೋಡದಂತಿರುವ, ವಜ್ರಾಘಾತದಿಂದ ಸೀಳುತ್ತಿರುವ ಪರ್ವತದ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಶಬ್ದದೊಡನೆ ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿರುವ ಶತ್ರುವಿನ ಆ ರಥವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಬಾಲಚಂದ್ರನಂತೆ ಬಾಗಿದ ತನ್ನ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಟಂಕರಿಸತೊಡಗಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿಯು ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಹರ್ಷವು ಸ್ವಾಮಿಯ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಬಂದದ್ದು. ರಥದ ವರ್ಣನೆ ಮೇಘದ ರೂಪಕದಲ್ಲಿದೆ — ಪತಾಕೆಗಳು ಮಿಂಚುಗಳು, ಧ್ವಜಗಳ ಬಣ್ಣಗಳು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸು, ಬಾಣಗಳು ಮಳೆಯ ಧಾರೆಗಳು, ಚಕ್ರಗಳ ನಾದ ಗುಡುಗು. ಗಂಧರ್ವನಗರವೆಂದರೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಮಾಯಾಮಯ ನಗರ; ಇದರಿಂದ ರಥದ ವಿಶಾಲತೆಯೂ ಅದ್ಭುತತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಪ್ಪು ಕುದುರೆಗಳು ರಾವಣನ ರೌದ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ, ಇಂದ್ರರಥದ ಹಸಿರು ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ. ರಾಮನೂ ಬಿಲ್ಲಿನ ಟಂಕಾರದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಬಿಲ್ಲು ಬಾಲಚಂದ್ರನಂತೆ ಬಾಗಿದೆ. ಮೊದಲ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ನಾಲ್ಕನೆಯದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧವೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅವು ವಲ್ಗೇಟ್ (ಪ್ರಚಲಿತ) ಪಾಠದಲ್ಲಿ ರಥದ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತವೆ. ಹಿಂದೆ ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಒಯ್ದುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾರಥಿಯು ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ತನ್ನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಅವನು ಪೂರ್ಣವೇಗದಲ್ಲಿ ರಥವನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಥವು ಆಕಾಶವನ್ನು ನುಂಗುವಂತಿದೆ — ಅದರ ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳು ಗಗನವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತವೆ; ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮೊಳಗಿಸುತ್ತದೆ — ಅದರ ಚಕ್ರಗಳ ನಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಪಕ್ಷದವರ ಹರ್ಷವೂ ಎದುರು ಪಕ್ಷದ ಭಯವೂ ಒಂದೇ ರಥದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಅದರ ಶಬ್ದ ವಜ್ರಾಘಾತಕ್ಕೊಳಗಾದ ಪರ್ವತದ ಶಬ್ದದಂತೆ — ಈ ಉಪಮೆ ರಥದ ಭಾರವನ್ನೂ ವೇಗವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ದ್ವೈರಥಕ್ಕೆ (ಇಬ್ಬರು ರಥಿಕರ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಕ್ಕೆ) ಮರಳುತ್ತದೆ.
ರಾಮನು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನ ಸಾರಥಿ ಮಾತಲಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಾತಲಿ, ಆವೇಶದಿಂದ ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿರುವ ಶತ್ರುವಿನ ರಥವನ್ನು ನೋಡು. ಇದು ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಅಪಸವ್ಯವಾಗಿ (ಎಡದಿಂದ) ಎರಗುತ್ತಿರುವ ರೀತಿಯಿಂದ, ಇವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಕೊಲ್ಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರು, ಶತ್ರುವಿನ ರಥದತ್ತ ಮುನ್ನುಗ್ಗು; ಗಾಳಿಯು ಎದ್ದ ಮೋಡವನ್ನು ಚದರಿಸುವಂತೆ ಅದನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಕಳವಳವಿಲ್ಲದೆ, ಗಾಬರಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಹೃದಯವೂ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಚಂಚಲವಾಗದೆ, ಲಗಾಮುಗಳ ಚಲನೆಯನ್ನು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ರಥವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿಸು. ಇಂದ್ರನ ರಥವನ್ನು ನಡೆಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಸೂಚನೆಯೂ ಬೇಕಿಲ್ಲ; ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಉತ್ಸುಕನಾಗಿ ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿರುವ ನಾನು ನಿನಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಕಲಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ರಾಮನ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ದೇವಸಾರಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮನಾದ ಮಾತಲಿಯು ರಥವನ್ನು ಓಡಿಸಿದನು. ರಾವಣನ ಮಹಾರಥವನ್ನು ತನ್ನ ಎಡಕ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಅವನು ಚಕ್ರಗಳಿಂದೆದ್ದ ಧೂಳಿನಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟನು. ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ, ಕೆಂಪಾಗಿ ಅಗಲವಾಗಿ ತೆರೆದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ದಶಗ್ರೀವನು ರಥದ ಎದುರಿಗಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದನು. ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿನಯವೂ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವೂ ಬೆರೆತಿವೆ — ಅವನು ಮಾತಲಿಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ‘ನ ಶಿಕ್ಷಯೇ, ಸ್ಮಾರಯೇ’ (ಕಲಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ನೆನಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ) ಎಂದು ಗೌರವದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಪಸವ್ಯವಾಗಿ ಅಂದರೆ ಎಡದಿಂದ ಬರುವುದು ಅಶುಭವೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅದನ್ನು ರಾವಣನ ಆತ್ಮನಾಶದ ಚಿಹ್ನೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಮಾತಲಿಯೂ ರಾವಣನ ರಥವನ್ನು ಸ್ವತಃ ಅಪಸವ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಾನು ಬಲಗಡೆ ನಿಂತು ಶತ್ರುವನ್ನು ಎಡಗಡೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು. ಚಕ್ರಧೂಳಿಯಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಮುಚ್ಚುವುದು ಅವನಿಗೆ ಅಪಮಾನದಂತೆ. ‘ಅವ್ಯಗ್ರಹೃದಯೇಕ್ಷಣಮ್’ (ಹೃದಯವೂ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಚಂಚಲವಾಗದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಾರಥಿಯ ಮನಸ್ಸೂ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಬೇಕೆಂಬುದು ರಾಮನ ಅಪೇಕ್ಷೆ — ಯುದ್ಧದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿಯ ಶಾಂತಿ ಅನಿವಾರ್ಯ. ರಾಮನು ರಾವಣನ ಚಲನೆಯನ್ನು ನೋಡಿಯೇ ಅವನ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ತನ್ನ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಆದೇಶ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವೂ ಆಗಿದೆ — ಎದುರುಗೊಳ್ಳುವುದು, ಎಚ್ಚರ, ವೇಗ, ನಿಯಂತ್ರಣ. ಗಾಳಿಯು ಮೋಡವನ್ನು ಚದರಿಸುವಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೇಘರೂಪಕವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ರಥ ಮೋಡ, ರಾಮ ಗಾಳಿ. ರಾಮನ ಗೌರವಪೂರ್ಣ ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತಲಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು; ಅದರಿಂದ ಅವನು ಉತ್ತಮ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಶೀಘ್ರ — ಅವನು ಕೋಪದಿಂದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ. ಚಕ್ರಧೂಳಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ರಾವಣನು ಅಪಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಅಸಹನೆಗೊಂಡ ರಾಮನು ತನ್ನ ಧೈರ್ಯಕ್ಕೆ ರೋಷವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾವೇಗವುಳ್ಳ ಇಂದ್ರನ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ, ಮಹಾವೇಗವುಳ್ಳ, ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಆಮೇಲೆ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸಿ, ದರ್ಪಿಷ್ಠ ಸಿಂಹಗಳಂತೆ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿ ನಿಂತ ಆ ಇಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಮಹಾಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಆಗ ರಾವಣನ ನಾಶವನ್ನು ಬಯಸುವ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಪರಮರ್ಷಿಗಳು ಆ ದ್ವೈರಥವನ್ನು ನೋಡಲು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದರು. ‘ಧೈರ್ಯಂ ರೋಷೇಣ ಲಂಭಯನ್’ (ಧೈರ್ಯಕ್ಕೆ ರೋಷವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಧೈರ್ಯವು ರೋಷದಿಂದ ಕೂಡುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಧೈರ್ಯದ ಸೇವಕನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಇಂದ್ರನ ಧನುಸ್ಸು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ಈಗ ಅದರ ಪೂರ್ಣ ಉಪಯೋಗ. ಸಿಂಹಗಳ ಉಪಮೆ ಇಬ್ಬರ ಸಮಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳ ಸಮಾಗಮವು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ರಾವಣನ ನಾಶವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದು — ಅದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧವು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡುದನ್ನೂ, ಎರಡನೆಯ ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧಗಳು ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಮುಗಿದು ಯುದ್ಧದ ಮುಖ್ಯಭಾಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರೇಕ್ಷಕರೂ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ರಾಮನ ರೋಷ ಇಲ್ಲಿ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ — ರಾವಣನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯ ಅಪಮಾನದಿಂದ — ಹುಟ್ಟಿದುದು, ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಣಗಳು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಸೂರ್ಯೋಪಾಸನೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ; ಸೂರ್ಯನ ಅನುಗ್ರಹವು ಈಗ ಬಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದೆ. ದರ್ಪಿಷ್ಠ ಸಿಂಹಗಳೆರಡು ಒಂದನ್ನೊಂದು ನೋಡಿ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾಗುವಂತೆ ಈ ಯೋಧರಿಬ್ಬರೂ ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದಾರೆ. ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಸಿದ್ಧ-ಋಷಿಗಳ ಆಗಮನವು ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ರಂಗಮಂಚದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ರಾವಣನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೂ ರಾಘವನ ಉದಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ದಾರುಣವಾದ, ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ಮಳೆದೇವನು ರಾವಣನ ರಥದ ಮೇಲೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು; ಸುಳಿಸುಳಿಯಾಗಿ ತೀವ್ರವಾದ ಗಾಳಿಗಳು ಅಪಸವ್ಯವಾಗಿ ಬೀಸತೊಡಗಿದವು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ಹದ್ದುಗಳ ಹಿಂಡು ರಥವು ಹೋದ ಕಡೆಯೆಲ್ಲಾ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಓಡುತ್ತಿತ್ತು. ದಾಸವಾಳದ ಹೂವಿನಂತೆ ಕೆಂಪಾದ ಸಂಧ್ಯೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಲಂಕೆಯು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿಯೂ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಭೂಮಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಸಿಡಿಲಿನೊಡನೆ ಮಹಾಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತಾ ದೊಡ್ಡ ಉಲ್ಕೆಗಳು ಬಿದ್ದವು; ಆಗ ರಾವಣನಿಗೆ ಅಹಿತವಾದ ಅವು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಿದವು. ರಾವಣನಿದ್ದ ಕಡೆ ಭೂಮಿ ನಡುಗಿತು; ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ ತೋಳುಗಳು ಯಾರೋ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟಂತಾದವು. ತಾಮ್ರವರ್ಣ, ಹಳದಿ, ಬಿಳುಪು, ಶ್ವೇತವರ್ಣದ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು ರಾವಣನ ಮುಂದೆ ಬಿದ್ದು ಪರ್ವತದ ಧಾತುಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಹದ್ದುಗಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನರಿಗಳು ಬಾಯಿಗಳಿಂದ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಕಾರುತ್ತಾ, ಆವೇಶಗೊಂಡ ಅವನ ಅಮಂಗಳ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಊಳಿಟ್ಟವು. ರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ಗಾಳಿಯು ಧೂಳನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮರೆಮಾಡುವಂತೆ ಬೀಸಿತು. ಮೋಡಗಳು ಏಳದೆಯೇ ಅವನ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಸುತ್ತಲೂ ಸಹಿಸಲಾಗದ ಶಬ್ದವುಳ್ಳ ಘೋರ ಸಿಡಿಲುಗಳು ಬಿದ್ದವು. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾದವು; ಮಹಾ ಧೂಳಿನ ಮಳೆಯಿಂದ ಆಕಾಶವು ಕಾಣದಂತಾಯಿತು. ಭೀಕರವಾಗಿ ಕಲಹ ಮಾಡುತ್ತಾ, ದಾರುಣವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಾ ನೂರಾರು ದಾರುಣ ಶಾರಿಕೆಗಳು (ಮೈನಾ ಹಕ್ಕಿಗಳು) ಅವನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದವು. ಅವನ ಕುದುರೆಗಳು ಸೊಂಟಗಳಿಂದ ಕಿಡಿಗಳನ್ನೂ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನೂ — ಬೆಂಕಿಯನ್ನೂ ನೀರನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ — ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸುರಿಸಿದವು. ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಭಯಾನಕ, ದಾರುಣ ಉತ್ಪಾತಗಳು ರಾವಣನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಎಲ್ಲ ಅಂಶಗಳೂ — ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಭೂಮಿ, ಸೂರ್ಯ, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಪಶುಗಳು — ರಾವಣನ ವಿರುದ್ಧ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ನುಡಿಯುತ್ತವೆ. ಗಾಳಿಯ ಅಪಸವ್ಯ ಗತಿ, ಹದ್ದುಗಳ ಹಿಂಬಾಲಿಕೆ, ನರಿಗಳ ಊಳಿಡುವಿಕೆ — ಇವು ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳು. ಮೋಡವಿಲ್ಲದೆ ಸಿಡಿಲು ಬೀಳುವುದು, ಕುದುರೆಗಳ ಕಣ್ಣೀರು — ಇವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅದ್ಭುತ, ದೈವದ ಕೋಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮೃತ್ಯು ನಿಶ್ಚಿತ ಎಂಬ ಭಾವ ದೃಢವಾಗಲೆಂದು ಕವಿ ಉತ್ಪಾತಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ರಕ್ತವೃಷ್ಟಿ ಮೊದಲ ಉತ್ಪಾತ — ಆಕಾಶದಿಂದಲೇ ರಕ್ತ ಬೀಳುತ್ತದೆ; ಇದು ರಕ್ತಪಾತದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ. ಲಂಕೆ ಹಗಲಿನಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಧ್ಯಾರಕ್ತವಾಗಿದೆ — ಕಾಲವೂ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ತೋಳುಗಳು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟಂತಿವೆ — ಅವರು ಹೊಡೆಯಲೂ ಅಸಮರ್ಥರು. ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳ ವಿವಿಧ ಬಣ್ಣಗಳು ರಾವಣನ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಧಾತುಗಳಂತೆ — ಇದೂ ವಿಚಿತ್ರ ಲಕ್ಷಣ. ಶಾರಿಕೆಗಳ ಕಲಹವು ಮನೆಯ ವಿನಾಶದ ಚಿಹ್ನೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕನಂಬಿಕೆ. ಕುದುರೆಗಳೂ ತಮ್ಮ ಒಡೆಯನ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಅರಿತವೋ ಎಂಬಂತೆ ಅಳುತ್ತವೆ. ದಿಕ್ಕುಗಳ ಕತ್ತಲೆ, ಧೂಳಿನ ಮಳೆ, ಪ್ರತಿಕೂಲ ಗಾಳಿ — ಇವು ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಮುಚ್ಚುತ್ತವೆ; ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ವಿವೇಕ ಮೊದಲೇ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಈ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಕೇವಲ ಭಯಾನಕವಲ್ಲ, ನ್ಯಾಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಕೃತಿಯು ನೀಡುವ ಸಮರ್ಥನೆಯೂ ಹೌದು.
ರಾಮನಿಗಾದರೋ ಸೌಮ್ಯವಾದ, ಮಂಗಳಕರವಾದ, ಜಯವನ್ನು ಸಾರುವ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಸೌಮ್ಯ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ಪರಮ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ರಾವಣನು ಹತನಾದನೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ರಾಘವನು ರಣದಲ್ಲಿ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಪರಮ ಹರ್ಷವನ್ನೂ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿದನು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾತಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಚಿತ್ರ — ರಾವಣನಿಗೆ ಅಶುಭಗಳು, ರಾಮನಿಗೆ ಶುಭಗಳು, ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರಣದಲ್ಲಿ. ರಾಮನು ‘ನಿಮಿತ್ತಕೋವಿದ’ — ಶಕುನಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಹರ್ಷವೂ ನಿಶ್ಚಿಂತತೆಯೂ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ರಾಮನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಹತಂ ಮೇನೇ ಚ ರಾವಣಮ್’ (ರಾವಣನು ಹತನಾದನೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿದನು). ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು, ಸರ್ಗವನ್ನು ರಾಮನ ಉತ್ಸಾಹದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಘೋರಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳ ನಿಮಿತ್ತಗಳ ವಿರೋಧವನ್ನು ಕವಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ — ದೈವವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ರಾಮನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದೆ. ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಆಲಸ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇನ್ನಷ್ಟು ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುತ್ತಾನೆ — ಭಾಗ್ಯವು ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನದೊಡನೆಯೇ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹತಂ ಮೇನೇ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಜಯವು ಮೊದಲೇ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಅದನ್ನು ಕರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಉಳಿದಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षडधिकशततमः सर्गः॥ १०६॥