ಸರ್ಗ
ರಾಮ-ರಾವಣರ ಮೊದಲ ಯುದ್ಧ
ರಾವಣನ ಕೋಪ ಮತ್ತು ‘ರಾಮವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆನು’ ಎಂಬ ಗರ್ವೋಕ್ತಿ, ತಾಮಸಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ವಾನರದಹನ, ರಾಮನ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ರಾವಣರ ಬಾಣಯುದ್ಧ, ರಾಮ-ರಾವಣರ ಅಸ್ತ್ರಯುದ್ಧ — ರೌದ್ರ, ಆಸುರ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ
ಮಹೋದರ-ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವರು ಹತರಾದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಮಹಾಬಲನಾದ ವೀರ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನೂ ಹತನಾಗಲು, ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಮಹಾಕೋಪ ಆವರಿಸಿತು. ಅವನು ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಹತರಾದ ಅಮಾತ್ಯರ ಮತ್ತು ಮುತ್ತಿಗೆಗೆ ಒಳಗಾದ ನಗರದ ದುಃಖವನ್ನು ಆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಂದೇ ನಿವಾರಿಸುವೆನು. ನಾನು ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನೆಂಬ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆನು — ಅದು ಸೀತೆಯೆಂಬ ಹೂವನ್ನೂ ಹಣ್ಣನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಸುಗ್ರೀವ, ಜಾಂಬವಂತ, ಕುಮುದ, ನಳ, ದ್ವಿವಿದ, ಮೈಂದ, ಅಂಗದ, ಗಂಧಮಾದನ, ಹನುಮಂತ, ಸುಷೇಣ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ವಾನರಯೂಥಪರೂ ಅದರ ಕೊಂಬೆಗಳು.’ ಆ ಅತಿರಥನಾದ ಮಹಾವೀರನು ರಥದ ಘೋಷದಿಂದ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಮೊಳಗಿಸುತ್ತ ಬೇಗನೆ ಹೊರಟನು, ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ನುಗ್ಗಿದನು. ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ನದಿ-ಬೆಟ್ಟ-ಕಾಡುಗಳೊಡನೆ ಇಡೀ ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸಿತು; ಸಿಂಹಗಳೂ ಮೃಗಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಭಯಗೊಂಡವು. ಆಗ ಅವನು ಅತಿಘೋರವೂ ಅತಿದಾರುಣವೂ ಆದ ತಾಮಸಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು; ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಗಳನ್ನೂ ಸುಟ್ಟನು; ಅವರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಉರುಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ರೂಪಕ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನೀಯ — ರಾಮನು ವೃಕ್ಷ, ಸೀತೆ ಅದರ ಹೂವು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣು, ವಾನರನಾಯಕರು ಅದರ ಕೊಂಬೆಗಳು. ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ರಾಮನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನದ ಫಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬುಡವಾದ ರಾಮನನ್ನೇ ಕಡಿದು ಇಡೀ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಉರುಳಿಸುವೆನು ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿಚಾರ. ಆದರೆ ಈ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಡಿಯಲಾಗದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಬೇರು ಧರ್ಮ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಈ ರೂಪಕದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಸೀತೆ ರಾಮನವಳೇ, ತನ್ನವಳಲ್ಲ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ — ವಾನರನಾಯಕರ ನಾಮಾವಳಿ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. ‘ಅಮಾತ್ಯರ ನಿಧನ’, ‘ನಗರದ ಮುತ್ತಿಗೆ’ ಎಂಬ ಎರಡು ದುಃಖಗಳು — ಒಂದು ಸ್ವಜನರ ನಾಶ, ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ವರಾಜ್ಯದ ಅವಮಾನ. ರಾವಣನು ಅವೆರಡಕ್ಕೂ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ತಾಮಸಾಸ್ತ್ರ ಅಂಧಕಾರಮಯವೂ ದಾಹಕವೂ ಆದುದು — ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಮುಂದೆ ಇಡೀ ಸರ್ಗ ಅಸ್ತ್ರ-ಪ್ರತ್ಯಸ್ತ್ರಗಳ ಪರಂಪರೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಉರುಳುತ್ತಾರೆ — ‘ನಿರ್ದದಾಹ’ (ಸುಟ್ಟನು) ಎಂಬ ಪದ ತಾಮಸಾಸ್ತ್ರದ ದಾಹಕತೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅತಿರಥಃ’ ಎಂಬ ಪದ ರಥಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಹಾರಥನಲ್ಲ, ಅದನ್ನೂ ಮೀರಿದವನು.
ಸೋತು ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರರಿಂದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಧೂಳು ಮೇಲೆದ್ದಿತು; ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಸ್ವತಃ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅವರು ಸಹಿಸಲಾರದಾದರು. ರಾವಣನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೋತ ಆ ಅನೇಕ ಸೇನೆಗಳನ್ನು ನೂರಾರಾಗಿ ಕಂಡು ರಾಘವನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತನು. ಆಗ ರಾಕ್ಷಸಶಾರ್ದೂಲನು ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಓಡಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ — ವಿಷ್ಣುವಿನೊಡನೆ ಇಂದ್ರನಂತೆ — ನಿಂತಿದ್ದ ಅಪರಾಜಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡನು: ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಊರಿ ಆಕಾಶದ ಮೇಲೆ ಗೆರೆ ಎಳೆಯುವವನಂತಿದ್ದ, ಕಮಲದಳದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ, ದೀರ್ಘಬಾಹುವಾದ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಿಸುವ ರಾಮನನ್ನು. ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಣದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಸೋತುದನ್ನೂ ರಾವಣನು ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನೂ ಕಂಡು, ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಆಗ ಅವನು ಮಹಾವೇಗವೂ ಮಹಾನಾದವೂ ಉಳ್ಳ ಆ ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುವಂತೆ ಠೇಂಕರಿಸತೊಡಗಿದನು. ರಾವಣನ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದಲೂ ರಾಮನು ಠೇಂಕರಿಸಿದ ಆ ಧನುಸ್ಸಿನ ಶಬ್ದದಿಂದಲೂ ಆಗ ರಾಕ್ಷಸರು ನೂರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಉರುಳಿದರು. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ — ‘ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ನಿರ್ಮಿತಂ ಸ್ವಯಮ್’ (ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಸ್ವತಃ ನಿರ್ಮಿಸಿದ) ಎಂದು ತಾಮಸಾಸ್ತ್ರದ ದಿವ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರ ಸೋಲು ಅವರ ದೌರ್ಬಲ್ಯದಿಂದಲ್ಲ, ಅಸ್ತ್ರದ ದೈವೀಶಕ್ತಿಯಿಂದ. ‘ಪರ್ಯವಸ್ಥಿತಃ’ (ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತನು) ಎಂಬ ಪದ ರಾಮನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೇನೆ ಸೋತಿದೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಅಚಲ. ಕವಿಯು ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆಲಿಖಂತಮ್ ಇವ ಆಕಾಶಮ್’ (ಆಕಾಶದ ಮೇಲೆ ಗೆರೆ ಎಳೆಯುವವನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಧನುಸ್ಸಿನ ಉದ್ದವೂ, ‘ಪದ್ಮಪತ್ರವಿಶಾಲಾಕ್ಷಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ತೋರಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಶತ್ರುವೂ ರಾಮನ ರೂಪವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನು ರಾಮನನ್ನು ‘ಅಪರಾಜಿತ’ನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಈ ಪದ ಕವಿಯದು, ರಾವಣನದಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ವಿಷ್ಣುನಾ ವಾಸವಮ್ ಇವ’ (ವಿಷ್ಣುವಿನೊಡನೆ ಇಂದ್ರನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಇಂದ್ರನು ಉಪೇಂದ್ರನಾದ ವಿಷ್ಣುವಿನೊಡನೆ ಇರುವಂತೆ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ; ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಇಂದ್ರನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಎಂಬುದು ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ ವಿಪರ್ಯಾಸ. ರಾಮನ ಹರ್ಷವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಶತ್ರು ಎದುರಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ಇದೇ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಧನುಷ್ಟಂಕಾರದ ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸರು ಉರುಳುತ್ತಾರೆ — ರಾಮನ ಶಕ್ತಿಯ ಮೊದಲ ಪ್ರದರ್ಶನ ಬಾಣದಿಂದಲ್ಲ, ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ. ‘ಮಧ್ಯೇ ಕಾರ್ಮುಕಂ ಜಗ್ರಾಹ’ (ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದನು) — ಸೇನೆಯ ನಡುವೆ ನಿಂತು, ಇದರಿಂದ ವಾನರರು ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಧೈರ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. 11–13ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅರ್ಧಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ (11ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ, 13ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ).
ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಪುತ್ರರ ಬಾಣದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬಂದ ರಾವಣನು ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರ ಸಮೀಪದ ರಾಹುವಿನಂತೆ ತೋರಿದನು. ಅವನೊಡನೆ ಮೊದಲು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತಹ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಿಟ್ಟ ಕೂಡಲೇ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾವಣನು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತಡೆದನು. ಅವನು ಒಂದನ್ನು ಒಂದರಿಂದ, ಮೂರನ್ನು ಮೂರರಿಂದ, ಹತ್ತನ್ನು ಹತ್ತರಿಂದ — ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ತನ್ನ ಕೈಚಳಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ. ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಜಯಶೀಲನಾದ ರಾವಣನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಇನ್ನೊಂದು ಪರ್ವತದಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಸಮೀಪಿಸಿದನು. ರಾಘವನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಆಗ ರಾವಣನ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಬಾಣಧಾರೆಗಳು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ರಾಮನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಬೇಗನೆ ಭಲ್ಲಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಆ ರಾಘವನು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾಘೋರವಾದ, ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಆ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಹರಿತ ಭಲ್ಲಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ‘ಶಶಿಸೂರ್ಯಯೋಃ ಸಮೀಪೇ ರಾಹುಃ ಇವ’ (ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರ ಸಮೀಪದ ರಾಹುವಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅತಿ ಸಾರ್ಥಕ — ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರು, ರಾವಣನು ಅವರನ್ನು ನುಂಗಲು ಬಯಸುವ ರಾಹು; ಆದರೆ ರಾಹು ಗ್ರಹಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಭಾವಿ, ಯಾವಾಗಲೂ ಅಲ್ಲ. ಈ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ಲೋಕ (17) ‘ರಾವಣಸ್ಯ ಚ ಬಾಣೌಘೈಃ’ (16) ಎಂಬುದರ ನಂತರ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಅದರ ಮೊದಲು — ಇದು ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳ ಸ್ಥಾನಪಲ್ಲಟ, ಪಾಠಲೋಪವಲ್ಲ. ಸೇವಕನು ಸ್ವಾಮಿಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಕೈಚಳಕ ‘ಏಕಮೇಕೇನ, ತ್ರಿಭಿಸ್ತ್ರೀನ್, ದಶಭಿರ್ದಶ’ (ಒಂದನ್ನು ಒಂದರಿಂದ, ಮೂರನ್ನು ಮೂರರಿಂದ, ಹತ್ತನ್ನು ಹತ್ತರಿಂದ) ಎಂಬ ಎಣಿಕೆಯಿಂದ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬಾಣವನ್ನೂ ಸಮಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಹೆಚ್ಚಿನವುಗಳಿಂದಲ್ಲ; ಇದು ಅವನ ಅಸ್ತ್ರಕೌಶಲದ ಪರಮ ಪರಿಚಯ. ಈ ಅಂಶ ರಾವಣನನ್ನು ಕೇವಲ ದುಷ್ಟನಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಮಹಾಧನುರ್ಧರನಾಗಿಯೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ವಿಜಯ ಹೆಚ್ಚು ಗೌರವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಗುರಿ ರಾಮನೇ. ರಾಮನು ‘ಅಪರಃ ಶೈಲಃ ಇವ’ (ಇನ್ನೊಂದು ಪರ್ವತದಂತೆ) ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ — ಅಚಲ, ಅವಿಚಲಿತ. ಭಲ್ಲಗಳು ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರದ ಅಲಗುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳು; ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಪಯುಕ್ತ. ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳು ‘ಆಶೀವಿಷೋಪಮಾಃ’ — ಸರ್ಪಸದೃಶ, ವಿಷದಂತೆ ಘಾತಕ. ರಾಮನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಭಲ್ಲಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ತತ್ಕ್ಷಣದ್ದು.
ರಾಘವನು ರಾವಣನ ಮೇಲೆ, ರಾವಣನು ರಾಘವನ ಮೇಲೆ — ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರೂ ವಿವಿಧ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯನ್ನು ಬೇಗಬೇಗನೆ ಪರಸ್ಪರರ ಮೇಲೆ ಸುರಿಸಿದರು. ಬಾಣಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಪರಸ್ಪರ ಅಪರಾಜಿತರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಎಡ-ಬಲ ಮಂಡಲಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿದರು. ಯಮ-ಅಂತಕರಂತಿದ್ದ, ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ, ರೌದ್ರರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರಲು ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಲ್ಲ ನಡುಗಿದವು. ಆಗ ಆಕಾಶವು, ಬೇಸಿಗೆ ಕಳೆದಾಗ ಮಿಂಚಿನ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಕವಿಯುವಂತೆ, ವಿವಿಧ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕವಿದಿತ್ತು. ಮಹಾವೇಗದ, ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣ ತುದಿಗಳ, ಹದ್ದಿನ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗರಿಕಟ್ಟಿದ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವು ಕಿಟಕಿಯ ಜಾಲರಿಯಂತಾಯಿತು. ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದಾಗ ಎದ್ದ ಎರಡು ಮಹಾಮೇಘಗಳಂತೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಆಕಾಶವನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಢಾಂಧಕಾರಗೊಳಿಸಿದರು. ಪರಸ್ಪರರ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರ ನಡುವೆ, ವೃತ್ರ-ಇಂದ್ರರ ನಡುವಿನಂತೆ, ಯಾರೂ ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದ, ಊಹಿಸಲಾಗದ ಮಹಾಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಇಬ್ಬರೂ ಪರಮ ಧನುರ್ಧರರು, ಇಬ್ಬರೂ ಯುದ್ಧವಿಶಾರದರು, ಇಬ್ಬರೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯರು; ಇಬ್ಬರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಇಬ್ಬರೂ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದರೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಕೆರಳಿದ ಎರಡು ಸಾಗರಗಳ ತೆರೆಗಳಂತೆ, ಬಾಣಗಳ ತೆರೆಗಳು ಸಾಗಿದವು. ಆಗ ಕೈ ಎಡೆಬಿಡದೆ ಕಾರ್ಯನಿರತವಾಗಿದ್ದ, ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ರಾವಣನು ರಾಮನ ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ನಾರಾಚಬಾಣಗಳ ಮಾಲೆಯನ್ನೇ ಬಿಟ್ಟನು. ರೌದ್ರಚಾಪದಿಂದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ನೀಲೋತ್ಪಲದ ದಳದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಅದನ್ನು ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಯೂ ರಾಮನು ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಈ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸಮತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಉಭೌ’ (ಇಬ್ಬರೂ) ಎಂಬ ಪದ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಇಬ್ಬರು ವೀರರ ತುಲ್ಯಬಲತೆ ದೃಢಪಡುತ್ತದೆ. ಉಪಮೆಗಳೂ ಜೋಡಿಗಳು — ಎರಡು ಮಹಾಮೇಘಗಳು, ವೃತ್ರ-ಇಂದ್ರರು, ಎರಡು ಸಾಗರಗಳ ತೆರೆಗಳು. ‘ಗವಾಕ್ಷಿತಮ್’ ಎಂಬುದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಉಪಮೆ — ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶ ಜಾಲರಿಯುಳ್ಳ ಕಿಟಕಿಯಂತಾಯಿತು, ರಂಧ್ರಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಕಾಣುವಂತೆ. ‘ಆತಪಾಪಾಯೇ’ (ಬೇಸಿಗೆ ಕಳೆದಾಗ) ಎಂದರೆ ಮಳೆಗಾಲದ ಆರಂಭ, ಮಿಂಚುಳ್ಳ ಮೋಡಗಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ಆವರಿಸುವ ಕಾಲ. ‘ಲೋಕರಾವಣಃ’ ಎಂಬುದು ಹೆಸರಿನ ನಿರುಕ್ತಿ — ಲೋಕಗಳನ್ನು ರಾವಯಿಸುವವನು (ಅಳಿಸುವವನು) ರಾವಣ. ನಾರಾಚಮಾಲೆ ನೀಲೋತ್ಪಲದಳದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ — ಭೀಕರ ಅಸ್ತ್ರ ಸುಂದರ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ, ರಾಮನ ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ಹೂಮಾಲೆಯಂತೆ; ಆದರೆ ರಾಮನು ‘ನ ವ್ಯಥಾಮ್ ಅಭ್ಯಪದ್ಯತ’ (ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ). ಇದು ಅವನ ಧೈರ್ಯದ ಪರಮ ಪರಿಚಯ. 28ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಸತತಂ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಂತತಂ’. ಈ ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರು, ಬಳಿಕ ಅವರ ಗತಿ (ಮಂಡಲಗಳು), ಬಳಿಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಭಯ, ಬಳಿಕ ಇಡೀ ಆಕಾಶ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಚ್ಛಾದಿತ. ‘ಚೇರತುಃ ಚಿರಮ್’ (ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಸುತ್ತಿದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯುದ್ಧದ ದೀರ್ಘತೆಯೂ, ‘ಚಿತ್ರಮ್’ (ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದರ ಕೌಶಲಪೂರ್ಣತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಬಾಣವೇಗಾತ್ ಸಮುತ್ಕ್ಷಿಪ್ತೌ’ — ಬಾಣಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಮತ್ತೆ ಮುಂದೆ ಬಂದರು. ‘ಅನಾಸಾದ್ಯಮ್ ಅಚಿಂತ್ಯಮ್’ (ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದ, ಊಹಿಸಲಾಗದ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಆ ಯುದ್ಧದ ಅದ್ವಿತೀಯತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತವೆ — ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾರರು, ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಆರರು. ವೃತ್ರ-ಇಂದ್ರರ ಯುದ್ಧ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ, ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧಗಳ ಮಾದರಿ; ಅದರಿಂದ ರಾಮ-ರಾವಣಯುದ್ಧ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಮಟ್ಟದ ಯುದ್ಧ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಊರ್ಮಯಃ’ (ತೆರೆಗಳು) ಎಂಬ ಉಪಮೆ 33ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ — ಬಾಣಗಳ ತೆರೆಗಳು, ಸಾಗರದ ತೆರೆಗಳು — ಇದರಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಗತಿಯೊಡನೆ ಬಾಣಗಳೂ ತೆರೆಗಳಂತೆ ಹರಿಯುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಚಿತ್ರ. ‘ಸಂಸಕ್ತಹಸ್ತಃ’ ಎಂದರೆ ರಾವಣನ ಕೈಗಳು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ.
ಆಮೇಲೆ ಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಮನು ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತ, ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆವಾಹಿಸುತ್ತ, ಮತ್ತೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು — ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ಅವನು — ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು ಬಿಟ್ಟನು; ಬಾಣಗಳು ಎಂದೂ ತೀರದ ಅವನು ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಆ ಬಾಣಗಳು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಹಾಮೇಘದಂತಹ, ಭೇದಿಸಲಾಗದ ಕವಚದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಆಗ ಯಾವ ವ್ಯಥೆಯನ್ನೂ ಉಂಟುಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಸರ್ವಾಸ್ತ್ರಕುಶಲನಾದ ರಾಮನು ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನನ್ನು ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಭೇದಿಸಿದನು. ರಾವಣನಿಂದ ಪ್ರತಿಹತವಾದ ಆ ಬಾಣಗಳು ಬಾಣರೂಪವನ್ನು ತೊರೆದು, ಐದು ತಲೆಗಳ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕವು. ರಾಘವನ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸಿ ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ರಾವಣನು ಅತಿಘೋರವಾದ ಆಸುರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಕ್ರುದ್ಧ ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತ, ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ಕಂಕ-ಚಕ್ರವಾಕಗಳ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ಹದ್ದು-ಗಿಡುಗಗಳ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ನರಿಮುಖಗಳ, ತೋಳದ ಮುಖಗಳ, ಬಾಯಿ ತೆರೆದ ಭಯಾನಕವಾದ, ಐದು ಬಾಯಿಗಳಿಂದ ನಾಲಗೆ ಚಾಚುತ್ತಿರುವ, ಕತ್ತೆಮುಖಗಳ, ಹಂದಿಮುಖಗಳ, ನಾಯಿ-ಕೋಳಿಗಳ ಮುಖಗಳ, ಮೊಸಳೆ-ವಿಷಸರ್ಪಗಳ ಮುಖಗಳ ಈ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಇತರವನ್ನೂ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಬಿಟ್ಟನು. ಆ ಆಸುರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉಜ್ವಲನಾದ ಅವನು, ಮಹಾಉತ್ಸಾಹದ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರಯುದ್ಧದ ಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಮೊದಲು ರಾಮನ ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರ ರಾವಣನ ಕವಚದಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ಬಳಿಕ ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಹಾರ ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ; ಆದರೆ ಆ ಬಾಣಗಳೂ ರಾವಣನಿಂದ ಪ್ರತಿಹತವಾಗಿ ಬಾಣರೂಪವನ್ನು ತೊರೆದು ಐದು ತಲೆಯ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಗುತ್ತವೆ — ರಾವಣನ ಪ್ರತಿರೋಧಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ‘ಮಂತ್ರಾನ್ ಅಪಿ ಜಪನ್’ (ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಂತ್ರದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಕವಚ ‘ಅವಧ್ಯ’ — ಅವನಿಗೆ ವರದಿಂದ ದೊರೆತ ರಕ್ಷಣೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಾಣಗಳು ಅದನ್ನು ಭೇದಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆಸುರಾಸ್ತ್ರದ ವರ್ಣನೆ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭಯಾನಕರಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ, ಕಂಕ, ಚಕ್ರವಾಕ, ಹದ್ದು, ಗಿಡುಗ, ನರಿ, ಈಹಾಮೃಗ, ಕತ್ತೆ, ಹಂದಿ, ನಾಯಿ, ಕೋಳಿ, ಮೊಸಳೆ, ಸರ್ಪ; ಈ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಯೆಯ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಈಹಾಮೃಗ’ ಎಂದರೆ ತೋಳ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ರಾಮನು ಆಸುರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ‘ಸಮಾವಿಷ್ಟಃ’ — ಆಕ್ರಮಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅಗ್ನಿಸದೃಶ, ಆದ್ದರಿಂದ ಆಗ್ನೇಯವಾದ ಪಾವಕಾಸ್ತ್ರವೇ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ. 41ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಅಸ್ತ್ರಂ ಪ್ರಾದುಶ್ಚಕಾರ ಸಃ’ (ಅವನು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು) ಎಂಬುದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ‘ಅನ್ಯದ್ ಅಸ್ತ್ರಂ ಸಮಾದದೇ’ (ಇನ್ನೊಂದು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು) ಎಂಬುದರ ಪಾಠಭೇದ. ರಾಮನ ಪ್ರಯತ್ನ ಎರಡು ಬಾರಿ — ಮೊದಲು ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರ ಕವಚದ ಮೇಲೆ ನಿಷ್ಫಲ, ಎರಡನೆಯದು ಪರಮಾಸ್ತ್ರ ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ; ರಾವಣನೂ ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪಕ್ಷವೂ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಪರಸ್ಪರ ನಿವಾರಣೆ. ‘ಕ್ರುದ್ಧಃ ಸರ್ಪಃ ಇವ ಶ್ವಸನ್’ (ಕ್ರುದ್ಧ ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತ) ಎಂಬ ರಾವಣನ ಉಪಮೆ ಮುಂದೆ ಬರುವ ಅವನ ಸರ್ಪಮುಖದ ಬಾಣಗಳೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಅವನೇ ಸರ್ಪದಂತೆ, ಅವನ ಬಾಣಗಳೂ ಸರ್ಪಗಳು. ‘ಮಾಯಾಭಿಃ’ (ಮಾಯೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಸುರಾಸ್ತ್ರ ಮಾಯಾಮಯ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ; ರಾಮನ ಅಸ್ತ್ರಗಳಾದರೋ ಮಂತ್ರಮಯ, ಮಾಯಾಮಯವಲ್ಲ. ಆಸುರಬಾಣಗಳ ಮುಖಗಳೆಲ್ಲ ಹಿಂಸ್ರ ಅಥವಾ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳವು — ಇದು ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೇ.
ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುವ ಮುಖಗಳ, ಸೂರ್ಯಮುಖಗಳ, ಚಂದ್ರ-ಅರ್ಧಚಂದ್ರ ಮುಖಗಳ, ಧೂಮಕೇತುಮುಖಗಳ, ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಬಣ್ಣದ, ಮಹಾಉಲ್ಕೆಗಳ ಮುಖಗಳ, ಮಿಂಚಿನ ನಾಲಗೆಯಂತಹ ವಿವಿಧ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ರಾಘವನ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾವಣನ ಆ ಘೋರ ಬಾಣಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಲಯವಾದವು; ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಾಶವಾದವು. ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನಿಂದ ಆ ಅಸ್ತ್ರ ನಿಷ್ಫಲವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ವೀರ ಕಪಿಗಳೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಸುಗ್ರೀವನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ರಾಘವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಆಗ ರಾವಣನ ತೋಳಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಿ, ದಾಶರಥಿಯಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿದನು; ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಕಪೀಶ್ವರರು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ರಾಮನ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರದ ಬಾಣಗಳೆಲ್ಲ ತೇಜೋಮಯ ವಸ್ತುಗಳ ಮುಖಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿವೆ — ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಧೂಮಕೇತು, ಗ್ರಹಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಉಲ್ಕೆ, ಮಿಂಚು. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಪಶುಮುಖದ ಬಾಣಗಳು (ಅಂಧಕಾರದ, ಹಿಂಸೆಯ ಪ್ರತೀಕಗಳು) ರಾಮನ ಜ್ಯೋತಿರ್ಮುಖದ ಬಾಣಗಳಿಂದ (ಬೆಳಕಿನ ಪ್ರತೀಕಗಳಿಂದ) ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ — ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಬೆಳಕು-ಕತ್ತಲೆಗಳ ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಣಾ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಸಹಜ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರು ರಾಘವನ ಸುತ್ತ ಸುಗ್ರೀವನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಅವರ ಸೇನೆಯ ಪುನರ್ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ಜಾತಿಯ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಈ ಸರ್ಗ ರಾಮ-ರಾವಣರ ಮೊದಲ ನೇರ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಮಯನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಇನ್ನೊಂದು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧದಿಂದ ಗಾಯಗೊಳ್ಳುವನು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनशततमः सर्गः॥ ९९॥