ಸರ್ಗ
ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಲಕ್ಷ್ಮಣ
ಮಯನಿರ್ಮಿತ ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸೌರಾಸ್ತ್ರ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ವಿಭೀಷಣರ ಪರಾಕ್ರಮ, ವಿಭೀಷಣನ ರಕ್ಷಣೆ, ಎಂಟು ಗಂಟೆಗಳ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪತನ, ರಾಮನ ಶೋಕ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ರಾವಣನ ಪಲಾಯನ
ಆ ಅಸ್ತ್ರ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಲು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನ ಕೋಪ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಯಿತು; ಕೋಪದಿಂದ ಒಡನೆಯೇ ಅವನು ಇನ್ನೊಂದು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಮಯನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಭೀಕರವಾದ ಇನ್ನೊಂದು ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾವಣನು ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ಬಿಡತೊಡಗಿದನು. ಆಗ ಅವನ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ, ವಜ್ರದಂತೆ ಕಠಿಣವಾದ ಶೂಲಗಳೂ ಗದೆಗಳೂ ಮುಸಲಗಳೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು; ಮುದ್ಗರಗಳೂ ಕೂಟಪಾಶಗಳೂ ಉರಿಯುವ ಸಿಡಿಲುಗಳೂ ವಿವಿಧ ಹರಿತ ಆಯುಧಗಳೂ ಯುಗಕ್ಷಯದ ಗಾಳಿಗಳಂತೆ ನುಗ್ಗಿದವು. ಉತ್ತಮ ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಘವನು ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ನಾಶಮಾಡಿದನು. ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನಿಂದ ಆ ಅಸ್ತ್ರ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಲು ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಗಣ್ಣಾದ ರಾವಣನು ಸೌರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಆಗ ಭೀಮವೇಗಿಯೂ ಧೀಮಂತನೂ ಆದ ದಶಗ್ರೀವನ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ದೊಡ್ಡ ಚಕ್ರಗಳು ಹೊರಬಿದ್ದವು. ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಚಕ್ರಗಳಿಂದ ಆಕಾಶ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬೆಳಗಿತು; ಅವು ಬೀಳುತ್ತಿರಲು, ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯ-ಗ್ರಹಗಳಿಂದ ಎಂಬಂತೆ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಬೆಳಗಿದವು. ಆ ರಾಘವನು ರಾವಣನ ಸೇನೆಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಚಕ್ರಗಳನ್ನೂ ವಿಚಿತ್ರ ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಮಯನು ದಾನವರ ಶಿಲ್ಪಿ, ರಾವಣನ ಮಾವನೂ ಹೌದು — ಅವನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಅಸ್ತ್ರ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ. ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಆಯುಧಗಳೆಲ್ಲ ಭೌತಿಕವಾದವು — ಶೂಲ, ಗದೆ, ಮುಸಲ, ಮುದ್ಗರ, ಕೂಟಪಾಶ, ಸಿಡಿಲು — ಇವು ಕೇವಲ ಮಂತ್ರಬಲದಿಂದ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತವೆ; ಇದು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರದ ಚಮತ್ಕಾರ. ರಾಘವನು ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರತ್ಯಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅದನ್ನು ಪ್ರತಿಹತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಗಂಧರ್ವರು ಸಂಗೀತದ ದೇವತೆಗಳು, ಆದರೆ ಅವರ ಅಸ್ತ್ರ ಸಮ್ಮೋಹನಕಾರಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸೌರಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸೂರ್ಯನೇ ದೇವತೆ; ಅದರಿಂದ ಸೂರ್ಯಬಿಂಬಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಚಕ್ರಗಳು ಹೊರಬರುತ್ತವೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದಿಶೋ ದೀಪ್ತಾಃ ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯಗ್ರಹೈಃ ಇವ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಆಕಾಶ ಅನೇಕ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ-ಗ್ರಹಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಬೆಳಗಿದಂತೆ. ಹೀಗೆ ಅಸ್ತ್ರ-ಪ್ರತ್ಯಸ್ತ್ರಗಳ ಪರಂಪರೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಿಂದ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ; ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಸ್ತ್ರವೂ ರಾಮನಿಂದ ನಿಷ್ಫಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಉತ್ತಮಾಸ್ತ್ರವಿದಾಂ ವರಃ’ (ಉತ್ತಮ ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ಪಡೆದ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಬಲ್ಲನು. ‘ಚಮೂಮುಖೇ’ (ಸೇನೆಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಸೇನೆಗಳ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲರ ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಕೋಪ ‘ಇಮ್ಮಡಿ’ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸೋಲೂ ಅವನ ಕೋಪವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ವಿವೇಕವನ್ನಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗಾರಂಭದಲ್ಲೇ ಅವನ ಮನೋದಶೆ ಸ್ಪಷ್ಟ. ರಾಘವನಾದರೋ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಶಾಂತಚಿತ್ತದಿಂದ ಪ್ರತಿಹತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಸ್ವಭಾವಗಳ ವೈಪರೀತ್ಯವೇ ಯುದ್ಧದ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯ.
ಆ ಅಸ್ತ್ರ ನಾಶವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲೂ ಭೇದಿಸಿದನು. ಮಹಾಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನು ಭೇದಿಸಿದರೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಘವನು ಕಂಪಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಜಯಶೀಲನಾದ ರಾಘವನು ಅತಿಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಭೇದಿಸಿದನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ರಾಘವನ ತಮ್ಮನಾದ, ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಏಳು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಮಹಾವೇಗದ ಆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ರಾವಣನ ಮನುಷ್ಯಶಿರದ ಚಿಹ್ನೆಯುಳ್ಳ ಧ್ವಜವನ್ನು ಅನೇಕ ಚೂರುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಮಹಾಬಲನೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನ ಸಾರಥಿಯ ಹೊಳೆಯುವ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಐದು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಹ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ವಿಭೀಷಣನು ಹಾರಿ ಗದೆಯಿಂದ ರಾವಣನ ಕಪ್ಪುಮೋಡದಂತಿದ್ದ, ಪರ್ವತಗಳಂತಿದ್ದ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದನು. ಆಗ ಕುದುರೆಗಳು ಹತವಾದ ಮಹಾರಥದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರಿ ರಾವಣನು ತಮ್ಮನ ಮೇಲೆ ತೀವ್ರ ಕೋಪವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡನು. ಮರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ರಾಮನು ‘ನ ಪ್ರಾಕಂಪತ’ (ಕಂಪಿಸಲಿಲ್ಲ) — ಇದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ನ ವ್ಯಥಾಮ್ ಅಭ್ಯಪದ್ಯತ’ (ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬುದರ ಮುಂದುವರಿಕೆ; ರಾಮನ ಧೈರ್ಯ ಅವಿಚಲ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ವಿಭೀಷಣರ ಸಹಕಾರ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಥದ ಧ್ವಜವನ್ನೂ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ವಿಭೀಷಣನು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು; ಹೀಗೆ ರಾವಣನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ರಥಹೀನನೂ ನಿರಾಯುಧನೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಧ್ವಜ ‘ಮನುಷ್ಯಶೀರ್ಷ’ — ಮನುಷ್ಯನ ತಲೆಯ ಚಿಹ್ನೆಯುಳ್ಳದ್ದು, ನರಭಕ್ಷಕನಾದ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಚಿಹ್ನೆ; ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದು ಮನುಷ್ಯಜಾತಿಯ ವಿಜಯದ ಸೂಚಕ. ‘ಗಜಕರೋಪಮಂ ಧನುಃ’ ಎಂದರೆ ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತೆ ಉದ್ದವೂ ದಪ್ಪವೂ ಆದ ಬಿಲ್ಲು. ವಿಭೀಷಣನ ಪಾತ್ರ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹ — ಅವನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಕೋಪ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅವನ ಮೇಲೆಯೇ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತಮ್ಮನ ದ್ರೋಹ ಶತ್ರುವಿನ ಪ್ರಹಾರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯ. ವಿಭೀಷಣನ ಗದೆ ರಾವಣನ ರಥಾಶ್ವಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆ — ತಮ್ಮನಿಂದಲೇ ಅಣ್ಣನ ರಥ ನಾಶವಾಯಿತು. ‘ಕೋಪಮ್ ಆಹಾರಯತ್’ ಎಂಬುದು ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಯೋಗ — ಕೋಪವನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ತಂದುಕೊಂಡನು, ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಕೊಂಡನು ಎಂಬ ಭಾವ. ಈ ಅಂಶವೇ ಮುಂದಿನ ಶಕ್ತಿಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ‘ಸರ್ವೇಷು ಗಾತ್ರೇಷು’ (ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ) ಭೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾವಣನು ರಾಮನನ್ನು ‘ಸರ್ವೇಷು ಮರ್ಮಸು’ (ಎಲ್ಲ ಮರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ) — ಇಬ್ಬರ ಪ್ರಹಾರಗಳೂ ಸಮಾನ, ಆದರೆ ರಾಮನು ಕಂಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಏಳು ಬಾಣಗಳು ಮೂರು ಭಾಗವಾಗಿವೆ — ಧ್ವಜಕ್ಕೆ, ಸಾರಥಿಗೆ, ಬಿಲ್ಲಿಗೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗುರಿಯೂ ರಾವಣನ ಯುದ್ಧಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಒಂದು ಅಂಗ. ಸಾರಥಿಯ ವಧೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಂಭೀರ, ಏಕೆಂದರೆ ರಥಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿ ಯೋಧನ ಅರ್ಧಬಲ. ವಿಭೀಷಣನ ‘ಆಪ್ಲುತ್ಯ’ (ಹಾರಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆ ಅವನ ಸಾಹಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಗದೆ ಹಿಡಿದ ಕಾಲಾಳಾಗಿದ್ದು ಅವನು ರಥದ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನು ಕೆಳಗೆ ಹಾರಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ; ಈಗ ಅವನ ಕೋಪ ಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲಲ್ಲ, ತಮ್ಮನ ಮೇಲೆಯೇ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ.
ಆಗ ಪ್ರತಾಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಉರಿಯುವ ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಮಹಾಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧವನ್ನು ವಿಭೀಷಣನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಅದು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ಆಗ ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಹರ್ಷನಾದ ಮೊಳಗಿತು. ಮೂರು ಚೂರಾದ, ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯುಳ್ಳ ಆ ಶಕ್ತಿ ಕಿಡಿಗಳೊಡನೆ ಉರಿಯುತ್ತ ಆಕಾಶದಿಂದ ಜಾರಿದ ಮಹಾಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಆಗ ಕಾಲನಿಗೂ ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದ, ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುವ ದೊಡ್ಡ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ರಾವಣನು ಹಿಡಿದನು. ದುರಾತ್ಮನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ರಾವಣನು ಬೀಸಿದ ಅತಿತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಶಕ್ತಿ ಉರಿಯುವ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಜ್ವಲಿಸಿತು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪ್ರಾಣಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ ಆ ವಿಭೀಷಣನ ಬಳಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅವನನ್ನು ಬಿಡಿಸಲು ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು, ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದನು. ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಸಮೂಹದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನು, ಪರಾಕ್ರಮ ಕುಂಠಿತವಾಗಿ, ಪ್ರಹರಿಸಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಈ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಭ್ರಾತೃಧರ್ಮವೂ ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಣಧರ್ಮವೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾದವನು; ಅವನ ರಕ್ಷಣೆ ರಾಮನ ವ್ರತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ವ್ರತವನ್ನು ತಾನೇ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರಾಣ ಉಳಿಯಿತು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನದಾದರೋ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿತು. ಮೊದಲ ಶಕ್ತಿ ಅಲ್ಪಪ್ರಯಾಸದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಆದರೆ ಎರಡನೆಯದು ‘ಕಾಲೇನ ಅಪಿ ದುರಾಸದಾ’ — ಮೃತ್ಯುವಿಗೂ ತಡೆಯಲಾಗದ, ವಿಶೇಷಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳದ್ದು. ‘ಸಂಭಾವಿತತರಾಮ್’ (ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ) ಎಂಬ ಪದ ಆ ಶಕ್ತಿಯ ಗೌರವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನು ಅದನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಮಾನ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಂತಿಮ ಸಂಕಟದಲ್ಲೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಂಚನಮಾಲಿನೀ’ (ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯುಳ್ಳದ್ದು) ಎಂಬುದು ಶಕ್ತಿಯ ಸೌಂದರ್ಯ, ‘ಮಹೋಲ್ಕೇವ ದಿವಶ್ಚ್ಯುತಾ’ (ಆಕಾಶದಿಂದ ಜಾರಿದ ಮಹಾಉಲ್ಕೆಯಂತೆ) ಎಂಬುದು ಅದರ ಪತನದ ಭಯಂಕರತೆ. ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಬಿಡಿಸಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಾನೇ ರಾವಣನ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಆತ್ಮತ್ಯಾಗ. ‘ವಿಮುಖೀಕೃತವಿಕ್ರಮಃ’ (ಪರಾಕ್ರಮ ಕುಂಠಿತನಾದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟನು, ಆದರೆ ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ ಉಳಿದಿತ್ತು. ವಾನರರ ಹರ್ಷನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೌಶಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಶಂಸೆಯಂತೆ. ರಾವಣನ ಮೊದಲ ಶಕ್ತಿ ವಿಭೀಷಣನೆಡೆಗೆ — ಅವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಮ್ಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ವೈರದ ಗಾಂಭೀರ್ಯದ ಪರಿಚಯ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಪ್ರಾಪ್ತಾಮ್ ಏವ’ (ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ತ್ವರೆಯೂ ಗುರಿಭೇದನಕೌಶಲವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಎರಡನೆಯ ಶಕ್ತಿಯ ‘ವೇಗಿತಾ’ (ಬೀಸಲ್ಪಟ್ಟ), ‘ಜಜ್ವಾಲ’ (ಜ್ವಲಿಸಿತು) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಅದರ ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಮುನ್ನವೇ ಅದರ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ತನ್ನ ತಮ್ಮನು ಬಿಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು ಆ ರಾವಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಅಭಿಮುಖನಾಗಿ ನಿಂತು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಬಲವನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವವನೇ, ನೀನು ಹೀಗೆ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದುದರಿಂದ, ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಈ ಶಕ್ತಿ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ಬೀಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ನನ್ನ ಪರಿಘದಂತಹ ತೋಳಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ರಕ್ತದ ಕಲೆಗಳುಳ್ಳ ಈ ಶಕ್ತಿ ನಿನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾವಣನು, ಮಯನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ, ಎಂದೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದ, ಶತ್ರುಘಾತಿನಿಯಾದ, ಮಹಾನಾದದ, ಎಂಟು ಗಂಟೆಗಳುಳ್ಳ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಎಸೆದನು, ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಭೀಮವೇಗದಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ, ವಜ್ರ-ಸಿಡಿಲುಗಳ ಸದ್ದಿನ ಆ ಶಕ್ತಿ ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲೆ ವೇಗವಾಗಿ ಎರಗಿತು. ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕುರಿತು ರಾಘವನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನೀನು ವ್ಯರ್ಥವಾಗು, ನಿನ್ನ ಉದ್ಯಮ ನಾಶವಾಗಲಿ.’ ಆದರೂ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾವಣನು ರಣದಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟ, ವಿಷಸರ್ಪದಂತಹ ಆ ಶಕ್ತಿ ನಿರ್ಭೀತನಾದ ಶೂರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋಯಿತು. ಮಹಾವೇಗದ, ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾತೇಜಸ್ಸಿನ ಆ ಶಕ್ತಿ ಸರ್ಪರಾಜನ ನಾಲಗೆಯಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಶಾಲ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಆಗ ರಾವಣನ ವೇಗದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಹೃದಯ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ರಾವಣನ ಮಾತು ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಒಂದೆಡೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶೌರ್ಯದ ವ್ಯಂಗ್ಯಪ್ರಶಂಸೆ (‘ಬಲಶ್ಲಾಘಿನ್’ — ಬಲವನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವವನೇ), ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಕ್ರೂರ ಭವಿಷ್ಯಕಥನ. ‘ಅಷ್ಟಘಂಟಾ’ — ಎಂಟು ಗಂಟೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾನಾದದ್ದು; ‘ಅಮೋಘಾ’ — ಎಂದಿಗೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದ್ದು; ‘ಮಯೇನ ಮಾಯಾವಿಹಿತಾ’ — ದಾನವಶಿಲ್ಪಿಯ ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ. ರಾಮನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕ — ಅವನು ಶಸ್ತ್ರದಿಂದಲ್ಲ, ಮಾತಿನಿಂದ, ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದಲೇ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಸ್ವಸ್ತ್ಯಸ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಯ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬುದು ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹದ ಉದ್ಗಾರ. ಆದರೆ ಅಮೋಘ ಶಕ್ತಿಯ ಮುಂದೆ ಅದೂ ನಿಷ್ಫಲ. 34ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ; ಅಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮುಕ್ತಾಽಽಶೂರಸ್ಯಭೀತಸ್ಯ’ ಎಂಬ ರೂಪವಿದೆ; ಇದನ್ನು ‘ಮುಕ್ತಾ ಆಶು ಉರಸ್ಯ ಭೀತಸ್ಯ’ (ಬೇಗನೆ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟು, ಭಯಗೊಂಡವನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ) ಎಂದಾಗಲಿ ‘ಮುಕ್ತಾ ಶೂರಸ್ಯ ಅಭೀತಸ್ಯ’ (ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟು, ನಿರ್ಭೀತನಾದ ಶೂರನ) ಎಂದಾಗಲಿ ಓದಬಹುದು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ‘ನಿರ್ಭೀತ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋಯಿತು’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಶೂರಸ್ಯ ಅಭೀತಸ್ಯ’ (ನಿರ್ಭೀತನಾದ ಶೂರನ) ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಜಿಹ್ವೇವೋರಗರಾಜಸ್ಯ’ (ಸರ್ಪರಾಜನ ನಾಲಗೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಶಕ್ತಿಯ ಆಕಾರವನ್ನೂ (ಉದ್ದ, ಹೊಳೆಯುವ, ಕಂಪಿಸುವ) ಘಾತಕತ್ವವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುದೂರಮ್ ಅವಗಾಢಯಾ’ (ಅತ್ಯಂತ ಆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶಕ್ತಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ಮುಂದೆ 42ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪ್ರತೀಕಾರ ಸಫಲ — ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲಲು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಆಶೀರ್ವಾದ ನಿಷ್ಫಲವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮತ್ತೆ ಬದುಕುತ್ತಾನೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಆಶೀರ್ವಾದ ಕೊನೆಗೂ ಸಫಲವೇ. ರಾವಣನ ‘ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದು’ ಎಂಬ ಮಾತಾದರೋ ಸಿದ್ಧಿಸಲಿಲ್ಲ.
ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಘವನು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದರೂ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹದಿಂದ ವಿಷಣ್ಣಹೃದಯನಾದನು. ಅವನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಧ್ಯಾನಿಸಿದವನಂತೆ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಯುಗಾಂತದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕೆರಳಿದನು. ‘ಇದು ವಿಷಾದದ ಸಮಯವಲ್ಲ’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿ ರಾಘವನು ರಾವಣನ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ದೃಢಸಂಕಲ್ಪನಾದನು; ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡಿಕೊಂಡು ಅತಿತುಮುಲ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ರಾಮನು ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸರ್ಪಸಹಿತವಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಂಡನು. ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನು ಎಸೆದ ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟರೂ ಕಿತ್ತುಹಾಕಲಾರದಾದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಚುರುಕುಗೈಯ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಅವರು ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದರು; ಅದು ಸೌಮಿತ್ರಿಯ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತ್ತು. ಆಗ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾಮನು ಭಯಾನಕವಾದ ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಎರಡು ಕೈಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಕಿತ್ತೆಳೆದು ಮುರಿದನು. ಅವನು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೀಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನು ಅವನ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳ ಮೇಲೂ ಮರ್ಮಭೇದಕ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬೀಳಿಸಿದನು. ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅವನು ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನಿಗೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಹೇಳಿದನು. ಈ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನ ದ್ವಂದ್ವ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ಸ್ನೇಹ ಶೋಕವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ಕರ್ತವ್ಯವಾದರೋ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ನ ವಿಷಾದಸ್ಯ ಕಾಲೋಽಯಮ್’ (ಇದು ವಿಷಾದದ ಸಮಯವಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ಆತ್ಮಸಂಯಮದ ಸಾರ. ‘ಸಪನ್ನಗಮಿವ ಅಚಲಮ್’ (ಸರ್ಪಸಹಿತ ಪರ್ವತದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಶಕ್ತಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಅಂಟಿದ ಸರ್ಪದಂತಿದೆ. ವಾನರರು ಅದನ್ನು ಕೀಳಲಾರರು, ರಾಮನೊಬ್ಬನೇ ಕೀಳಬಲ್ಲನು — ಇದು ಅವನ ಬಲದ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹದ ಪರಿಚಯ. ಶಕ್ತಿ ಮುರಿಯಿತು — ಆದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗದು. ಆದರೆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೀಳುವ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ರಾವಣನು ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನು ಆ ಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ‘ಅಚಿಂತಯಿತ್ವಾ’ (ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ) ಮೊದಲು ತಮ್ಮನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. 39ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ‘ಸರ್ವಯತ್ನೇನ ಮಹತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ ಪರಿವೀಕ್ಷ್ಯ ಚ’ (ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ರಾಮನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದ ಕ್ಷಣಿಕ — ‘ಮುಹೂರ್ತಮ್ ಇವ ಧ್ಯಾತ್ವಾ’ (ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಧ್ಯಾನಿಸಿದವನಂತೆ) — ಬಳಿಕ ಅವನು ಯುಗಾಂತಾಗ್ನಿಯಂತೆ ‘ಸಂರಬ್ಧತರ’ (ಇನ್ನಷ್ಟು ಕೆರಳಿದವನು) ಆಗುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಸರ್ಗಾರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾವಣನದಂತೆಯೇ ಶೋಕ ಕೋಪವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಭೇದವಿದೆ — ರಾವಣನ ಕೋಪ ಅವಿವೇಕಿ, ರಾಮನದಾದರೋ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ, ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹನುಮಂತ-ಸುಗ್ರೀವರ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಮರ್ಮಭೇದಿನಃ ಶರಾಃ’ (ಮರ್ಮಭೇದಕ ಬಾಣಗಳು) ರಾಮನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ, ಆದರೂ ಅವನು ತಮ್ಮನ ಆಲಿಂಗನವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.
‘ವಾನರೋತ್ತಮರೇ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಹೀಗೆಯೇ ನಿಲ್ಲಿರಿ. ನಾನು ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಪರಾಕ್ರಮದ ಸಮಯ ಇದು ಒದಗಿಬಂದಿದೆ. ಪಾಪನಿಶ್ಚಯನಾದ ಈ ಪಾಪಾತ್ಮ ದಶಗ್ರೀವನು ವಧಿಸಲ್ಪಡಲಿ — ಬೇಸಿಗೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಚಾತಕಪಕ್ಷಿ ಮೋಡವನ್ನು ಕಾಣಲು ಹಂಬಲಿಸುವಂತೆ ನಾನು ಇವನ ವಧೆಗಾಗಿ ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ, ತಡವಿಲ್ಲದೆ, ನಿಮಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ — ವಾನರರೇ, ಜಗತ್ತನ್ನು ರಾವಣನಿಲ್ಲದುದಾಗಿಯೋ ರಾಮನಿಲ್ಲದುದಾಗಿಯೋ ನೀವು ಕಾಣುವಿರಿ. ರಾಜ್ಯನಾಶ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಟ, ವೈದೇಹಿಯ ಅಪಹರಣ, ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಸಂಘರ್ಷ, ಅನುಭವಿಸಿದ ಮಹಾಘೋರ ದುಃಖ, ನರಕಸಮಾನ ಕ್ಲೇಶ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇಂದು ರಣದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ನಾನು ತೊರೆಯುವೆನು. ಯಾರಿಗಾಗಿ ಈ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಕರೆತಂದೆನೋ, ಯಾರಿಗಾಗಿ ರಣದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದೆನೋ, ಯಾರಿಗಾಗಿ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಯಿತೋ — ಆ ಪಾಪಿ ಇಂದು ರಣದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ; ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಮೇಲೆ ಇವನು ಬದುಕಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲೇ ವಿಷವುಳ್ಳ ಸರ್ಪದ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದವನಂತೆ, ಗರುಡನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಹಾವಿನಂತೆ, ರಾವಣನು ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ದುರ್ಧರ್ಷರಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಪರ್ವತಾಗ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ನನ್ನ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಈ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ನೋಡಿರಿ. ಇಂದು ಗಂಧರ್ವರೊಡನೆ, ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ, ಋಷಿ-ಚಾರಣರೊಡನೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ರಾಮತ್ವವನ್ನು ಕಾಣಲಿ. ಇಂದು ನಾನು ಅಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವೆನು — ಭೂಮಿ ಇರುವವರೆಗೆ ಚರಾಚರ ಲೋಕಗಳೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಯುದ್ಧ ಹೇಗೆ ನಡೆಯಿತು ಎಂದು ಸದಾ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವರು.’ ರಾಮನ ಈ ದೀರ್ಘ ಸಿಂಹನಾದ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥಾಸಾರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜ್ಯನಾಶದಿಂದ ಸೇತುಬಂಧದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ. ‘ಚಾತಕಸ್ಯ ಮೇಘದರ್ಶನಮ್’ (ಚಾತಕಪಕ್ಷಿಗೆ ಮೋಡದ ದರ್ಶನ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಕಾಯುವಿಕೆಯ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅರಾವಣಮ್ ಅರಾಮಂ ವಾ’ (ರಾವಣನಿಲ್ಲದುದು ಅಥವಾ ರಾಮನಿಲ್ಲದುದು) ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಚನ — ಇಂದು ಒಬ್ಬನು ಖಂಡಿತ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಮತ್ವಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. 51 ಮತ್ತು 56ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; 53ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು 56ರ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ‘ಪರಾಕ್ರಮಸ್ಯ ಕಾಲೋಽಯಂ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತೋ ಮೇ ಚಿರೇಪ್ಸಿತಃ’ (ನಾನು ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಪರಾಕ್ರಮದ ಸಮಯ ಒದಗಿಬಂದಿದೆ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಸಂಯಮದ ಅಂತ್ಯ — ವನವಾಸದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಅವನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ಷಣ ಈಗ ಬಂದಿದೆ. ‘ದೃಷ್ಟಿವಿಷಃ ಸರ್ಪಃ’, ‘ವೈನತೇಯಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ದೃಷ್ಟಿವಿಷ ಸರ್ಪಕ್ಕೂ ಗರುಡನಿಗೂ ಹೋಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ರಾವಣನನ್ನು ಅದರ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಭಕ್ಷ್ಯದಂತೆ. ವಾನರರಿಗೆ ‘ಪರ್ವತಾಗ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಸುಖವಾಗಿ ನೋಡಿರಿ’ ಎಂಬ ಆದೇಶ — ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧ ರಾಮ-ರಾವಣರದು ಮಾತ್ರ, ವಾನರರು ಸಾಕ್ಷಿಗಳು ಮಾತ್ರ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಯಾವದ್ಭೂಮಿರ್ಧರಿಷ್ಯತಿ’ (ಭೂಮಿ ಇರುವವರೆಗೆ) ಲೋಕಗಳು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುವು; ಈ ಹೇಳಿಕೆಯೇ ರಾಮಾಯಣ. ‘ರಾಮತ್ವಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ರಾಮನ ಅಭಿಮಾನದ್ದಲ್ಲ, ಅವನ ಸ್ವಧರ್ಮದ ಉದ್ಘೋಷ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳು — ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಋಷಿಗಳು, ಚಾರಣರು — ಸಾಕ್ಷಿಗಳು ಎಂಬ ಘೋಷಣೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಧರ್ಮಯುದ್ಧತ್ವ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾದ ರಾಮನು ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಹಾಗೆಯೇ ರಾವಣನೂ ಉರಿಯುವ ನಾರಾಚಗಳಿಂದಲೂ ಮುಸಲಗಳಿಂದಲೂ, ಮೋಡವು ಧಾರೆಗಳಿಂದ ಎಂಬಂತೆ, ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆದನು. ಪರಸ್ಪರ ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ರಾಮ-ರಾವಣರು ಬಿಟ್ಟ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳ ತುಮುಲ ಸದ್ದು ಉಂಟಾಯಿತು. ರಾಮ-ರಾವಣರ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಚದುರಿದ, ಉರಿಯುವ ತುದಿಗಳ ಬಾಣಗಳು ಅಂತರಿಕ್ಷದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಉದುರಿದವು. ರಾಮ-ರಾವಣರ ಹೆದೆ ಮತ್ತು ಅಂಗೈಗಳ ಮಹಾನಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ನಡುಗಿಸುವ, ಅದ್ಭುತವಾದುದಾಗಿತ್ತು. ಹೊಳೆಯುವ ಬಿಲ್ಲಿನ ಮಹಾತ್ಮನ ಬಾಣಜಾಲವೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ರಾವಣನು, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಪ್ಪಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೋಡದಂತೆ, ಒಮ್ಮೆ ಎದುರಾಗಿ ಬಂದು ಭಯದಿಂದ ಓಡಿಹೋದನು. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ನಂತರ ರಾಮನ ಯುದ್ಧ ‘ಸಮಾಹಿತಃ’ (ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಶೋಕವೂ ಕೋಪವೂ ಈಗ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿವೆ. ‘ವರಾಣಾಂ ಚ ಶರಾಣಾಂ ಚ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ — ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳ ಎಂದು ಅರ್ಥ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳ’ ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಶರಾಣಾಂ ಚ ಶರಾಣಾಂ ಚ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಜ್ಯಾತಲನಿರ್ಘೋಷ’ ಎಂದರೆ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆಯೂ ಅಂಗೈಯೂ ತಾಗುವುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಶಬ್ದ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ಜಾತಿಯ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾವಣನ ಪಲಾಯನ ‘ಯಥಾನಿಲೇನಾಭಿಹತೋ ಬಲಾಹಕಃ’ (ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಪ್ಪಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೋಡದಂತೆ) ಎಂಬ ವಾಯುಹತಮೇಘದ ಉಪಮೆಯಿಂದ. ಹೀಗೆ ನೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ರಾವಣನ ಸೋಲಿನಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಸುಷೇಣನ ಔಷಧಿ. ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಬಾಣಗಳು, ಉರಿಯುವ ನಾರಾಚಗಳು, ಮುಸಲಗಳು — ಇಬ್ಬರ ಆಯುಧಗಳೂ ಹೊಳೆಯುವಂತಹವು; ಆಕಾಶ ಮತ್ತೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ರಾವಣನು ‘ಸಮೇತ್ಯ’ — ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದು — ಬಳಿಕ ‘ಭಯಾತ್’ (ಭಯದಿಂದ) ಓಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಪಲಾಯನ ಸೋಲಿನ ಮೊದಲ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಬಲಾಹಕ’ವೆಂಬ ಮೋಡ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅತ್ತಿತ್ತ ಎಸೆಯಲ್ಪಡುವಂತೆ ರಾವಣನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे शततमः सर्गः॥ १००॥