ಸರ್ಗ
ರಾಮವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ
ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಹತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನ ವಿಲಾಪ, ಸುಷೇಣನ ಆಶ್ವಾಸನೆ, ಹನುಮಂತನಿಂದ ಓಷಧಿಪರ್ವತದ ಶಿಖರದ ಆನಯನ, ಸುಷೇಣನು ಮಾಡಿದ ನಸ್ಯದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ಥಾನ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಂತೆ ರಾಮನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರೇರಣೆ
ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನಿಂದ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಶೂರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು, ರಾಮನು ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣನೊಡನೆ ತುಮುಲ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತ, ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಲೇ, ಸುಷೇಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಈ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾವಣನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು, ನನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ಕೆರಳಿಸುತ್ತ ಸರ್ಪದಂತೆ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ, ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನಾದ ಈ ವೀರನನ್ನು ನೋಡುತ್ತ, ಮನಸ್ಸು ಕಲಕಿಹೋದ ನನಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಎಂತಹ ಶಕ್ತಿ? ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೆಮ್ಮೆಪಡುವ, ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಈ ನನ್ನ ತಮ್ಮನು ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದಾಗಲಿ ಸುಖದಿಂದಾಗಲಿ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ನಾಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ, ಬಿಲ್ಲು ಕೈಯಿಂದ ಜಾರುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ, ಬಾಣಗಳು ಕುಸಿಯುತ್ತಿವೆ, ದೃಷ್ಟಿ ಕಣ್ಣೀರಿಗೆ ವಶವಾಗಿದೆ. ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಓಡುವ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ನನ್ನ ಅಂಗಗಳು ಕುಸಿಯುತ್ತಿವೆ; ನನ್ನ ತೀವ್ರ ಚಿಂತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ, ಸಾಯುವ ಬಯಕೆಯೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತಿದೆ. ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣನಿಂದ ಹತನಾದ, ದುಃಖಾರ್ತನಾದ, ಮರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದು ನರಳುತ್ತಿರುವ ತಮ್ಮನನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ಸ್ಥಿತಿ ಹೀಗಾಗಿದೆ.’ ರಾಮನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ‘ವಿಸೃಜನ್ ಏವ ಬಾಣೌಘಾನ್’ (ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಲೇ) — ಆದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ತಮ್ಮನಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಸುಷೇಣನು ವಾನರಸೇನೆಯ ವೈದ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅವನನ್ನೇ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದೇಹದ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಶಿಥಿಲವಾದುದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಪರಾಕ್ರಮ, ಬಿಲ್ಲು, ಬಾಣಗಳು, ದೃಷ್ಟಿ, ಅಂಗಗಳು, ಚಿಂತೆ — ಹೀಗೆ ಶೋಕದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿತ್ವ ತೋರಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಸ್ವಪ್ನಯಾನೇ ನೃಣಾಮ್ ಇವ’ (ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಓಡುವ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಿಶಿಷ್ಟ — ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಓಡಲು ಬಯಸಿದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ ಹೋಗಲಾರನೋ, ಕಾಲುಗಳು ಕುಸಿಯುತ್ತವೋ, ಹಾಗೆ ರಾಮನ ಅಂಗಗಳು. ‘ಸರ್ಪವತ್ ಚೇಷ್ಟತೇ’ (ಸರ್ಪದಂತೆ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬುದು ನೋವಿನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೊರಳಾಡುವ ಚಿತ್ರ. ‘ವಿಷ್ಟನಂತಮ್’ (ನರಳುತ್ತಿರುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಂದವಾದ ಆರ್ತಸ್ವರ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಇನ್ನೂ ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಓದುಗನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿದೆ. ‘ಪ್ರಾಣೈಃ ಪ್ರಿಯತರಮ್’ (ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತ ಪ್ರಿಯನಾದ) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸ್ನೇಹದ ಸಾರ — ಈ ತಮ್ಮನು ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು. ಏಳನೆಯ ಮತ್ತು ಎಂಟನೆಯ ಅರ್ಧಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ.
ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪ್ರಾಣದಂತಿದ್ದ ತಮ್ಮನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ಮಹಾದುಃಖದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಧ್ಯಾನ-ಶೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ರಣದ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ಪರಮ ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಲಕಿಹೋದ ಅವನು ವಿಲಾಪಿಸಿದನು: ‘ಶೂರನೇ, ವಿಜಯವೂ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗದು; ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ಚಂದ್ರನು ಯಾವ ಸಂತೋಷವನ್ನು ತಂದಾನು? ಎಲ್ಲಿ ಈ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಏನು, ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಏನು? ಯುದ್ಧದ ಕೆಲಸವೇ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಇವನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟ ನನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾನೂ ಇವನನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವೆನು. ಬಂಧುಜನರಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾದ, ಸದಾ ನನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಇವನು ಕಪಟಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ದೇಶದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಂಡತಿಯರು ದೊರೆಯುವರು, ದೇಶದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧುಗಳೂ ದೊರೆಯುವರು; ಆದರೆ ಒಡಹುಟ್ಟಿದ ತಮ್ಮನು ದೊರೆಯುವ ದೇಶವನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆ. ದುರ್ಧರ್ಷನೇ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಏನು? ಪುತ್ರವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಸುಮಿತ್ರೆ ಅಮ್ಮನಿಗೆ ನಾನು ಏನು ಹೇಳಲಿ? ಸುಮಿತ್ರೆ ಕೊಡುವ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆ. ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಏನು ಹೇಳಲಿ, ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಏನು? ಮಹಾಬಲನಾದ ಭರತನಿಗೂ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೂ ಏನು ಹೇಳಲಿ — ಅವನೊಡನೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದವನು ಅವನಿಲ್ಲದೆ ಹೇಗೆ ಬಂದೆ ಎಂದರೆ? ಬಂಧುಗಳ ನಿಂದೆಗಿಂತ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸಾಯುವುದು ಲೇಸು. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಾವ ದುಷ್ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೆನೋ, ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ತಮ್ಮನು ನನ್ನ ಮುಂದೆಯೇ ನಿಂತು ಹತನಾದನು? ಹಾ ತಮ್ಮನೇ, ಮನುಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಶೂರರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮನೇ, ಪ್ರಭುವೇ, ನನ್ನನ್ನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಏಕೆ ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ? ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿರುವ ನನ್ನೊಡನೆ ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ಏಳು, ನೋಡು, ಏಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ದೀನನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನೋಡು. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲೂ ಶೋಕಾರ್ತನಾಗಿ, ಮತಿಗೆಟ್ಟು, ವಿಷಣ್ಣನಾಗಿದ್ದ ನನಗೆ ನೀನೇ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳುವವನಾಗಿದ್ದೆ.’ ಈ ವಿಲಾಪ ರಾಮಾಯಣದ ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ‘ಅಚಕ್ಷುರ್ವಿಷಯಃ ಚಂದ್ರಃ’ (ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ಚಂದ್ರ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಾರದ ಚಂದ್ರನು ಹೇಗೆ ಸಂತೋಷ ಕೊಟ್ಟಾನು? ಹಾಗೆಯೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಲ್ಲದೆ ವಿಜಯವೂ ನಿರರ್ಥಕ. ‘ದೇಶೇ ದೇಶೇ ಕಲತ್ರಾಣಿ’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶ್ಲೋಕ — ಹೆಂಡತಿಯೂ ಬಂಧುಗಳೂ ಬೇರೆ ದೇಶದಲ್ಲೂ ದೊರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಒಡಹುಟ್ಟಿದ ತಮ್ಮನಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಗಿಂತಲೂ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮನನ್ನು ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಕ್ಷಣಿಕ ಶೋಕದ ಅತಿಶಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಚಿಂತೆ ತಾಯಂದಿರ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ — ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆಕ್ಷೇಪ, ಕೌಸಲ್ಯೆ-ಕೈಕೇಯಿಯರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು, ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರ ವಿಚಾರಣೆ — ಇದು ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದ ಬಗ್ಗೆ ಅವನಿಗಿರುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ ಭಾವನೆ. ‘ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ದುಷ್ಕೃತ’ ಎಂಬ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತದ ಸ್ಮರಣೆ ಭಾರತೀಯ ಶೋಕದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ. ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನಿಗೆ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳುವವನಾಗಿದ್ದನು — ಸೀತಾಪಹರಣದ ನಂತರ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲೂ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ಅವನೇ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವನೇ ಮೌನ. ಒಂಬತ್ತರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ಮೂರರವರೆಗಿನ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲ ಅರ್ಧಗಳೂ (9ರ ಎರಡೂ ಅರ್ಧಗಳು, 11–23) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಈ ದೀರ್ಘ ವಿಲಾಪ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದ ವಿಶೇಷ. ವಿಲಾಪದ ಆರಂಭ ‘ಪ್ರಿಯಂ ಪ್ರಾಣಂ ಬಹಿಶ್ಚರಮ್’ (ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಿಯ ಪ್ರಾಣ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ದೇಹದ ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣವೇ; ಅವನ ನಾಶ ರಾಮನ ಸ್ವಂತ ಮರಣದಂತೆ. ‘ಯಥೈವ ಮಾಂ ವನಂ ಯಾಂತಮ್ ಅನುಯಾತಿ’ (ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟ ನನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನೋ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವನವಾಸಾರಂಭದ ನೆನಪು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ್ದನು, ಈಗ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಸ್ನೇಹದ ಪ್ರತಿದಾನ. ‘ತಂ ದೇಶಂ ನ ಪಶ್ಯಾಮಿ’ (ಆ ದೇಶವನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಅತಿಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸೂಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ‘ಕೂಟಯೋಧಿಭಿಃ’ (ಕಪಟಯುದ್ಧ ಮಾಡುವವರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ರಾಕ್ಷಸರ ಕಪಟಯುದ್ಧವನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇಹೈವ ಮರಣಂ ಶ್ರೇಯಃ’ (ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸಾಯುವುದು ಲೇಸು) ಎಂಬುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಸಮ್ಮಾನಭಾವನೆ — ಅಪಕೀರ್ತಿಗಿಂತ ಮರಣ ಮೇಲು. ‘ಉತ್ತಿಷ್ಠ ಪಶ್ಯ’ (ಏಳು, ನೋಡು) ಎಂಬ ಕರೆ ಸತ್ತವನಂತೆ ಮಲಗಿರುವವನನ್ನು ಜೀವಂತನನ್ನು ಕರೆಯುವಂತೆ — ರಾಮನ ಮನಸ್ಸು ಅವನ ಮರಣವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾರದು.
ಶೋಕದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಲಕಿಹೋಗಿ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತ ಸುಷೇಣನು ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಈ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೂ, ಯುದ್ಧದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ, ಶೋಕವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಚಿಂತೆಯನ್ನೂ ತೊರೆ. ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸತ್ತೇ ಇಲ್ಲ. ಇವನ ಮುಖ ವಿಕಾರವಾಗಿಲ್ಲ, ಕಪ್ಪಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ; ಇವನ ಮುಖ ಕಾಂತಿಯುತವೂ ಪ್ರಸನ್ನವೂ ಆಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು. ಇವನ ಅಂಗೈಗಳು ಕಮಲದಳದಂತಿವೆ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಸುಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿವೆ; ಪ್ರಜಾಪಾಲಕನೇ, ಪ್ರಾಣಹೋದವರ ರೂಪ ಹೀಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಶತ್ರುದಮನನಾದ ವೀರನೇ, ವಿಷಾದ ಪಡಬೇಡ; ಇವನು ಪ್ರಾಣದಿಂದಿದ್ದಾನೆ. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಮಲಗಿರುವ, ಅಂಗಗಳು ಸಡಿಲವಾದ ಇವನ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಂಪಿಸುತ್ತಿರುವ, ಉಸಿರಾಡುತ್ತಿರುವ ಹೃದಯವೇ ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಸುಷೇಣನು ರಾಘವನಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಸುಷೇಣನ ಮಾತು ವೈದ್ಯನ ಪರೀಕ್ಷೆಯಂತೆ ಕ್ರಮಬದ್ಧ — ಮೊದಲು ಮುಖದ ಬಣ್ಣ, ಬಳಿಕ ಅಂಗೈಗಳು, ಬಳಿಕ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ಹೃದಯದ ಮಿಡಿತ ಮತ್ತು ಉಸಿರು. ಸತ್ತವನ ಮುಖ ವಿಕಾರವೂ ಕಪ್ಪೂ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅಂಗೈಗಳು ಬಿಳಿಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಾದರೋ ಎಲ್ಲವೂ ಜೀವದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ‘ಬಾಣೈಃ ತುಲ್ಯಾಮ್’ (ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಶೋಕವೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣದಂತೆ ಘಾತಕ, ಯೋಧನನ್ನು ಶಿಥಿಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಿವರ್ಧನಃ’ (ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಹ್ರಸ್ವ ಇಕಾರದೊಡನೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹೆಸರಿನೊಡನೆ ಶ್ಲೇಷದಂತಿದೆ. ‘ಪ್ರಸುಪ್ತಸ್ಯ’ (ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವವನ) ಎಂಬ ಪದ ಸುಷೇಣನ ನಿದಾನ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸತ್ತಿಲ್ಲ, ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದಾನೆ. ಸುಷೇಣನ ‘ವಿಶಾಂ ಪತೇ’ (ಪ್ರಜಾಪಾಲಕನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ರಾಮನಿಗೆ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. 24ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು 25ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ; ಉಳಿದ ಅರ್ಧಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದ ಪಾಠಭೇದಗಳೊಡನೆ ಇವೆ.
ಸುಷೇಣನು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ವೀರನೇ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ಮಹೋದಯ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ — ಹಿಂದೆ ಜಾಂಬವಂತನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದ ಪರ್ವತ — ಅದರ ದಕ್ಷಿಣ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಮಹೌಷಧಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಾ — ವಿಶಲ್ಯಕರಣೀ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನದನ್ನು, ಸಾವರ್ಣ್ಯಕರಣೀ, ಸಂಜೀವಕರಣೀ, ಸಂಧಾನೀ ಎಂಬ ಮಹೌಷಧಿಗಳನ್ನು — ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಬದುಕಿಸಲು ನೀನು ತಾ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಓಷಧಿಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಆ ಮಹೌಷಧಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾರದೆ ಚಿಂತೆಗೀಡಾದನು. ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಾರುತಿಗೆ ಒಂದು ಆಲೋಚನೆ ಹೊಳೆಯಿತು: ‘ಈ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರವನ್ನೇ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವೆನು. ಸುಖವನ್ನು ತರುವ ಆ ಓಷಧಿ ಈ ಶಿಖರದಲ್ಲೇ ಬೆಳೆದಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ಊಹೆಯಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸುಷೇಣನು ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳಿದನು. ವಿಶಲ್ಯಕರಣಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಹೋದರೆ ಕಾಲವಿಳಂಬದಿಂದ ದೋಷವಾಗುತ್ತದೆ, ದೊಡ್ಡ ಆತಂಕವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.’ ಹೀಗೆ ಆಲೋಚಿಸಿ ಮಹಾಬಲನಾದ ಹನುಮಂತನು ಬೇಗನೆ ಹೋಗಿ ಆ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರವನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಅಲುಗಾಡಿಸಿ, ಅರಳಿದ ನಾನಾ ಮರಗಳ ಸಮೂಹಗಳುಳ್ಳ ಅದನ್ನು ಕಿತ್ತು, ಆ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನು ಕೈಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ತೂಗಿ ಸಮತೋಲನ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ನಾಲ್ಕು ಓಷಧಿಗಳು ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ — ವಿಶಲ್ಯಕರಣೀ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಶಲ್ಯಗಳನ್ನು (ಬಾಣದ ಮೊನೆಗಳನ್ನು) ಹೊರತೆಗೆಯುತ್ತದೆ, ಸಾವರ್ಣ್ಯಕರಣೀ ಗಾಯದ ಚರ್ಮವನ್ನು ಮೊದಲಿನ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ತರುತ್ತದೆ, ಸಂಜೀವಕರಣೀ ಮೂರ್ಛೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಸಂಧಾನೀ ಮುರಿದ ಎಲುಬುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ; ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಗಳೂ ಹೀಗೆಯೇ ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಪೂರ್ವಂ ಜಾಂಬವತಾ ಕಥಿತಃ’ (ಹಿಂದೆ ಜಾಂಬವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಉರುಳಿಸಿದಾಗ ಜಾಂಬವಂತನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಓಷಧಿಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದನು. ಹನುಮಂತನ ಬುದ್ಧಿ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕವಾದುದು — ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗದೆ ತಡಮಾಡುವುದು ಅಪಾಯಕರ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಡೀ ಶಿಖರವನ್ನೇ ತರಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಲಾತ್ಯಯೇನ ದೋಷಃ’ (ಕಾಲವಿಳಂಬದಿಂದ ದೋಷ) ಎಂಬುದು ವೈದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ತತ್ತ್ವ — ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಸಮಯ ಅಮೂಲ್ಯ. ‘ತ್ರಿಃ ಪ್ರಕಂಪ್ಯ’ (ಮೂರು ಬಾರಿ ಅಲುಗಾಡಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದ ಶಿಖರದ ದೃಢತೆಯನ್ನೂ ಹನುಮಂತನ ಬಲವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸುಷೇಣನು ಪರ್ವತದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಮಹೋದಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಹನುಮಂತನು ಹಿಂದೆ ಕಂಡಿದ್ದರಿಂದ ದಾರಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಫುಲ್ಲನಾನಾತರುಗಣಮ್’ (ಅರಳಿದ ನಾನಾ ಮರಗಳ ಸಮೂಹಗಳುಳ್ಳ) ಎಂಬುದು ಶಿಖರದ ವರ್ಣನೆ — ಹೂಬಿಟ್ಟ ನಾನಾ ಮರಗಳಿಂದ ಆವೃತ; ಓಷಧಿಗಳೂ ಅಲ್ಲೇ ಇವೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ‘ನಭಸ್ತಲಾತ್’ (ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ) ಹಾರುವುದು ಹನುಮಂತನ ಆಕಾಶಗಮನಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಮೊದಲು ಸಮುದ್ರಲಂಘನದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿತ್ತು. ಹನುಮಂತನು ಶಿಖರವನ್ನು ಕೈಗಳಿಂದ ‘ಸಮತೋಲಯತ್’ — ಭಾರವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಸಮತೋಲನ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಹಾರಲು ಸಜ್ಜಾದನು.
ನೀರು ತುಂಬಿದ ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಿದ್ದ ಆ ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹನುಮಂತನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ಮಹಾವೇಗಿಯಾದ ಅವನು ಬಂದು, ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರವನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟು, ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಶ್ರಮಿಸಿ ಸುಷೇಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಆ ಓಷಧಿಗಳು ನನಗೆ ಗೊತ್ತಾಗಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಬೆಟ್ಟದ ಈ ಇಡೀ ಶಿಖರವನ್ನೇ ನಾನು ತಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಷೇಣನು ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅತಿದುಷ್ಕರವಾದ ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ಆಗ ಅತಿತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಾನರೋತ್ತಮ ಸುಷೇಣನು ಆ ಓಷಧಿಯನ್ನು ಅರೆದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೂಗಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಶಲ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ, ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ, ಶಲ್ಯಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ನೋವಿಲ್ಲದವನಾಗಿ ಬೇಗನೆ ನೆಲದಿಂದ ಎದ್ದನು. ‘ನೀಲಮ್ ಇವ ಜೀಮೂತಮ್’ (ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಮರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಕಪ್ಪಾದ ಶಿಖರ ನೀರು ತುಂಬಿದ ಮೋಡದಂತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತೇಲುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ವಿನಯ ಗಮನಾರ್ಹ — ಅವನು ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಂಕೋಚವಿಲ್ಲದೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ‘ಔಷಧೀರ್ನಾವಗಚ್ಛಾಮಿ’ (ಓಷಧಿಗಳು ನನಗೆ ಗೊತ್ತಾಗಲಿಲ್ಲ) ಎಂದು; ಇದು ಮಹಾನ್ ಸೇವಕನ ಗುಣ. ಸುಷೇಣನ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನಸ್ಯದಿಂದ — ಓಷಧಿಯ ಚೂರ್ಣವನ್ನು ಮೂಗಿನ ಮೂಲಕ ಆಘ್ರಾಣಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆಯುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ನಸ್ಯ ತಲೆಯ ರೋಗಗಳಿಗೂ ಮೂರ್ಛೆಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉಪಚಾರ. ‘ವಿಶಲ್ಯಃ ವಿರುಜಃ’ (ಶಲ್ಯಮುಕ್ತ, ನೋವಿಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಓಷಧಿಯ ಎರಡು ಫಲಗಳು — ಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯುವುದು ಮತ್ತು ನೋವಿನ ನಿವಾರಣೆ. ವಾನರರ ವಿಸ್ಮಯ (43) ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ; ‘ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುಷ್ಕರ’ ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯದ ಅಲೌಕಿಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಹನೂಮಾನ್’, ‘ಹನುಮಾನ್’, ‘ಹನುಮತ್’ ಎಂದು ಎರಡೂ ಬಗೆಯ ರೂಪಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸುಷೇಣನು ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ‘ಉತ್ಪಾಟ್ಯ’ (ಕಿತ್ತು) ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ವೈದ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೇ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ತಕ್ಕ ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹನುಮಂತನ ಬಲವೂ ಸುಷೇಣನ ಜ್ಞಾನವೂ ಸೇರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಜೀವವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತವೆ. ‘ನಸ್ತಃ’ ಎಂದರೆ ಮೂಗಿನ ಮೂಲಕ.
ನೆಲದಿಂದ ಎದ್ದ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಕಪಿಗಳು ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ (ಭಲೆ, ಭಲೆ) ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದರು. ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ರಾಮನು ‘ಬಾ, ಬಾ’ ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಗಾಢವಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಆಗ ರಾಘವನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ವೀರನೇ, ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಮರಣದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಬಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಜೀವದಿಂದಾಗಲಿ, ಸೀತೆಯಿಂದಾಗಲಿ, ಜಯದಿಂದಾಗಲಿ ನನಗೆ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ; ನೀನು ಸತ್ತರೆ ನನ್ನ ಜೀವದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಖಿನ್ನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶಿಥಿಲವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿದನು. ‘ಏಹಿ ಏಹಿ’ (ಬಾ, ಬಾ) ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿ ರಾಮನ ಉತ್ಕಂಠೆಯನ್ನೂ ಹರ್ಷವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣೀರು ಈಗ ಶೋಕದ್ದಲ್ಲ, ಆನಂದದ್ದು. ‘ಮರಣಾತ್ ಪುನರಾಗತಮ್’ (ಮರಣದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಬಂದವನು) ಎಂಬ ಮಾತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನದನ್ನು ಪುನರ್ಜನ್ಮದಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ — ‘ಸೀತೆಯಿಂದಾಗಲಿ ಜಯದಿಂದಾಗಲಿ’ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ; ಇದು ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮದ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಖಿನ್ನ’ — ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಮಾತಿನಿಂದ ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮರೆತಂತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಶಿಥಿಲಯಾ ವಾಚಾ’ (ಶಿಥಿಲವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ಈಗಷ್ಟೇ ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ಎದ್ದಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಈ ವೈರುಧ್ಯ — ದುರ್ಬಲ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದೃಢವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡುವುದು — ಮುಂದಿನ ಅಂಶದ ಬಲ.
ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮನೇ, ಹಿಂದೆ ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಯಾವನೋ ಕ್ಷುಲ್ಲಕನೂ ಸತ್ತ್ವಹೀನನೂ ಆದವನಂತೆ ನೀನು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಸತ್ಯವಾದಿಗಳು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆಯೇ ಮಹತ್ತಿನ ಲಕ್ಷಣ. ಅನಘನೇ, ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ನೀನು ನಿರಾಶೆಗೆ ಒಳಗಾಗಬಾರದು; ಇಂದು ರಾವಣನ ವಧೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು. ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ತೀಕ್ಷ್ಣದಂಷ್ಟ್ರದ ಸಿಂಹದ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದ ಮಹಾಗಜ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ, ನಿನ್ನ ಬಾಣದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬಂದ ಶತ್ರು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಲಾರನು. ನಾನಾದರೋ, ತನ್ನ ಕೆಲಸ ಮುಗಿಸಿದ ಈ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸುವುದರೊಳಗೆ ಈ ದುರಾತ್ಮನ ಶೀಘ್ರವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಆರ್ಯನೇ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ವಧೆಯನ್ನು ನೀನು ಬಯಸುವುದಾದರೆ, ನೀನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸತ್ಯವಾಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವುದಾದರೆ, ರಾಜಪುತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಹಂಬಲವಿದ್ದರೆ — ವೀರನೇ, ಇಂದು ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ಮಾಡು.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ರಾಮನ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಅವನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೇ ಒಂದು ಆಕ್ಷೇಪ. ‘ಲಘುಃ ಕಶ್ಚಿತ್ ಇವ ಅಸತ್ತ್ವಃ’ (ಯಾವನೋ ಕ್ಷುಲ್ಲಕನೂ ಸತ್ತ್ವಹೀನನೂ ಆದವನಂತೆ) ಎಂಬುದು ಕಠೋರ ಮಾತು, ಆದರೆ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹೇಳಿದುದು; ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನೂ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲು ಅರ್ಹ. ‘ಮತ್ಕೃತೇ’ (ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ) — ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮುರಿಯದಿರಲಿ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ಗೌಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಿಂಹ-ಗಜಗಳ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಬಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನು ಮಹಾಗಜದಂತೆ ಮಹಾಕಾಯ, ಆದರೆ ರಾಮನೆಂಬ ಸಿಂಹದ ಮುಂದೆ ಬದುಕಲಾರನು. ‘ಕೃತಕರ್ಮಾ ದಿವಾಕರಃ’ — ದಿನದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಂದೇ ಯುದ್ಧದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಯದಿ… ಯದಿ… ಯದಿ’ (ಆದರೆ… ಆದರೆ… ಆದರೆ) ಎಂಬ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಆವರ್ತನದಿಂದ ಅವನ ಆಗ್ರಹ ದೃಢಪಡುತ್ತದೆ — ರಾವಣವಧೆ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಸೀತೆ — ಮೂರೂ ಕಾರಣಗಳು. ಈ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ, ಇಂದ್ರನು ಮಾತಲಿಯೊಡನೆ ತನ್ನ ರಥವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकाधिकशततमः सर्गः॥ १०१॥