॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 102ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಇಂದ್ರರಥಪ್ರದಾನ ಮತ್ತು ರಾಮ-ರಾವಣರ ದ್ವೈರಥಯುದ್ಧ

ರಾವಣನ ರಥಾರೋಹಣ, ಅಸಮ ಯುದ್ಧದ ಬಗ್ಗೆ ದೇವತೆಗಳ ಚಿಂತೆ, ಮಾತಲಿಯ ಆಗಮನ, ಸರ್ಪಾಸ್ತ್ರ-ಗಾರುಡಾಸ್ತ್ರಗಳ ಸಂಘರ್ಷ, ಉತ್ಪಾತಗಳು, ರಾವಣನ ಶೂಲ, ಇಂದ್ರನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಶೂಲಭೇದ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ರಾಮನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿದನು; ಸೇನೆಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಘೋರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ರಾವಣನೂ ಇನ್ನೊಂದು ರಥವನ್ನೇರಿ, ಸ್ವರ್ಭಾನುವಾದ ರಾಹು ಸೂರ್ಯನ ಮೇಲೆ ಎರಗುವಂತೆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ದಶಗ್ರೀವನು, ಮೋಡವು ಧಾರೆಗಳಿಂದ ಮಹಾಪರ್ವತವನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸುವಂತೆ, ವಜ್ರದಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ರಾಮನೂ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ದಶಗ್ರೀವನ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆದನು. ಆಗ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಕಿನ್ನರರು ಹೇಳಿದರು: ‘ರಾಮನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ, ರಾಕ್ಷಸನು ರಥದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ; ಈ ಯುದ್ಧ ಸಮವಲ್ಲ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮತ್ತೆ ಬದುಕಿದನು; ಅವನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದಲೇ ರಾಮನು ಇಂದೇ ರಾವಣವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ನ್ಯಾಯವೂ ಚಿಂತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಧರ್ಮಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರೂ ಸಮಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಬೇಕು ಎಂಬುದು ದೇವತೆಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗ ಇಂದ್ರನ ಸಹಾಯ. ‘ರಾಹು ಸೂರ್ಯನ ಮೇಲೆ ಎಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾವಣನ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಗ್ರಹಣದ ಅಶುಭತೆಯೊಡನೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಮಹಾಪರ್ವತದಂತೆ ರಾಮ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಅಚಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಕವಿ ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕಾಲಾಳು, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ರಥಾರೂಢ. ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ರಥ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮುರಿದಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ‘ಅನ್ಯಂ ರಥಮ್’ (ಇನ್ನೊಂದು ರಥವನ್ನು) ಏರಿ ಬರುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸಾಧನಸಂಪತ್ತೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನಿಗಾದರೋ ಬಿಲ್ಲುಬಾಣಗಳು ಮಾತ್ರ, ಆದರೂ ಅವನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ, ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ಕಿನ್ನರರೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಂತೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ನ್ಯಾಯದ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಮಾತೇ ಇಂದ್ರನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಭಾಗ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗದ ಪೀಠಿಕೆ. ರಾಮನ ಬಾಣಗಳು ‘ದೀಪ್ತಪಾವಕಸಂಕಾಶ’ (ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಹವು), ರಾವಣನವು ‘ವಜ್ರೋಪಮ’ (ವಜ್ರದಂತಹವು) — ಇಬ್ಬರ ಆಯುಧಗಳೂ ತುಲ್ಯಬಲ, ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಭೇದ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ.

ದೇವತೆಗಳ ಅಮೃತಸಮಾನವಾದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಶಕ್ರನು ಮಾತಲಿಯನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳಿದನು: ‘ನನ್ನ ರಥದೊಡನೆ ನೆಲದ ಮೇಲಿರುವ ರಘೂತ್ತಮನ ಬಳಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಹೋಗು. ಭೂಮಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ಕರೆದು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮಹಾಹಿತವನ್ನು ಮಾಡು.’ ದೇವರಾಜನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವಸಾರಥಿ ಮಾತಲಿಯು ತಲೆಬಾಗಿ ದೇವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ದೇವೇಂದ್ರನೇ, ಬೇಗನೆ ಹೋಗುವೆನು, ಸಾರಥ್ಯವನ್ನೂ ಮಾಡುವೆನು.’ ಬಳಿಕ ಅವನು ಹಸಿರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿದನು. ಆ ರಥ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ನೂರಾರು ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದುದು, ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವುದು, ವೈಡೂರ್ಯದ ನೊಗದಂಡವುಳ್ಳದ್ದು. ಚಿನ್ನದ ಶಿರೋಭೂಷಣಗಳುಳ್ಳ, ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರಗಳುಳ್ಳ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಹಸಿರು ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಚಿನ್ನದ ಧ್ವಜದಂಡವುಳ್ಳ ದೇವರಾಜನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ದೇವರಾಜನಿಂದ ಆದೇಶಿತನಾದ ಮಾತಲಿಯು ಆ ರಥವನ್ನೇರಿ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಇಳಿದು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಥದ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ — ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ದಿವ್ಯತೆಯೂ ರಾಮನಿಗೆ ದೊರೆತ ದಿವ್ಯಸಹಾಯದ ಸೂಚಕ. ಮಾತಲಿಯ ವಿನಯವೂ ತೋರಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳು (6–9, 12) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅವು ಇಂದ್ರನ ಆದೇಶವನ್ನೂ ಮಾತಲಿಯ ಪ್ರಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತವೆ, ಇದರಿಂದ ಕಥೆ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನು ಸ್ವತಃ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ರಥವನ್ನೂ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಸಹಾಯ ಮಿತವಾದುದು ಎಂದು ತೋರಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಯುದ್ಧವನ್ನಾದರೋ ರಾಮನೇ ಮಾಡಬೇಕು. ‘ಭೂಮಿಷ್ಠಮ್’ (ನೆಲದ ಮೇಲಿರುವ) ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಅಸಮತೆಯ ದುಃಖ ಬಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮಾತಲಿ ‘ಸಾರಥ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವೆನು’ ಎಂದು ತಾನಾಗಿಯೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಕೇವಲ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲ. ಹಸಿರು ಕುದುರೆಗಳು ಇಂದ್ರರಥದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಲಕ್ಷಣ. ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳ ನಾದ, ಚಿನ್ನದ ಪ್ರಕಾಶ, ವೈಡೂರ್ಯದ ಕಾಂತಿ — ಇವು ರಥದ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ಕೇಳುಗನ ಕಣ್ಣು-ಕಿವಿಗಳ ಮುಂದೆ ತರುತ್ತವೆ. ‘ರುಕ್ಮವೇಣು’ ಎಂದರೆ ಧ್ವಜದಂಡ, ಅದೂ ಚಿನ್ನದ್ದು. ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಇಳಿಯುವುದು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೂ ಭೂಮಿಗೂ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಥದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಶೇಷಣವೂ ಅದರ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಅಂಗದ್ದು — ಅಂಗಗಳು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತ, ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳು ಸುತ್ತಲೂ, ನೊಗದಂಡ ವೈಡೂರ್ಯದ್ದು, ಕುದುರೆಗಳ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಚಿನ್ನದ ಶಿರೋಭೂಷಣಗಳು, ಮೈಮೇಲೆ ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳು, ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರಗಳು. ಹೀಗೆ ಕೇಳುಗನು ರಥವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಮಾತಲಿ ದೇವರಾಜನಿಂದ ‘ಸಂದಿಷ್ಟ’ — ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಆದೇಶಿತ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಆಗಮನ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳ ಸುವಿಚಾರಿತ ನಿರ್ಣಯ.

ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ಚಾವಟಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ, ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನ ಸಾರಥಿ ಮಾತಲಿಯು ಕೈಮುಗಿದು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಮಹಾಸತ್ತ್ವನೇ, ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೇ, ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ಈ ರಥವನ್ನು ನಿನ್ನ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ಇಂದ್ರನ ಮಹಾಧನುಸ್ಸು, ಅಗ್ನಿಸದೃಶ ಕವಚ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಣಗಳು, ನಿರ್ಮಲವೂ ಮಂಗಳಕರವೂ ಆದ ಶಕ್ತಿ. ವೀರನೇ, ಈ ರಥವನ್ನೇರಿ, ನನ್ನನ್ನು ಸಾರಥಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಮಹೇಂದ್ರನು ದಾನವರನ್ನು ಕೊಂದಂತೆ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ರಥಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ತನ್ನ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವವನಂತೆ ಆಗ ಅದನ್ನೇರಿದನು. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯೂ ನಮಸ್ಕಾರವೂ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗಿರುವ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ವಿನಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂದ್ರನ ಆಯುಧಗಳೂ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಈಗ ದೇವರಾಜನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಂತೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಹೇಂದ್ರ ಇವ ದಾನವಾನ್’ (ಮಹೇಂದ್ರನು ದಾನವರನ್ನು ಎಂಬಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮ-ರಾವಣಯುದ್ಧ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ. ‘ಶಿವಾ ಶಕ್ತಿಃ’ (ಮಂಗಳಕರ ಶಕ್ತಿ) ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದೇ ಮುಂದೆ ರಾವಣನ ಶೂಲವನ್ನು ಭೇದಿಸುವುದು. ಮಾತಲಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ದಿವ್ಯ ಆಯುಧಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಧನುಸ್ಸು, ಕವಚ, ಬಾಣಗಳು, ಶಕ್ತಿ; ಇವುಗಳೊಡನೆ ರಥ ಐದನೆಯ ದಾನ. ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ‘ಮಹಾಸತ್ತ್ವ’, ‘ಶ್ರೀಮನ್’, ‘ಶತ್ರುನಿಬರ್ಹಣ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಆದರ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಯಾ ಸಾರಥಿನಾ’ (ನನ್ನನ್ನು ಸಾರಥಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಅನುಭವವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಸಾರಥಿಯೊಡನೆ ಇಂದ್ರನು ದಾನವರನ್ನು ಗೆದ್ದನು. ರಾಮನು ಥಟ್ಟನೆ ಏರುವುದಿಲ್ಲ; ಮೊದಲು ರಥಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಬಳಿಕ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ದೇವದತ್ತ ವಸ್ತುವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ಏರುವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಲೋಕಗಳು ಬೆಳಗಿದಂತಾಗುತ್ತವೆ, ಇದರಿಂದ ಕವಿ ವಿಜಯದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಶಕ್ತಿ ‘ವಿಮಲಾ ಶಿವಾ’ (ನಿರ್ಮಲ, ಮಂಗಳಕರ) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ರಾವಣನ ಶೂಲಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ ಸ್ವಭಾವದ್ದು.

ಆಗ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನಿಗೂ ಅದ್ಭುತವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ದ್ವೈರಥಯುದ್ಧ (ರಥ-ರಥಗಳ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧ) ನಡೆಯಿತು. ಪರಮಾಸ್ತ್ರವಿದನಾದ ರಾಘವನು ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರದಿಂದ, ದೈವಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ದೈವಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ನಾಶಮಾಡಿದನು. ಆಗ ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾದ ನಿಶಾಚರನು ಮತ್ತೆ ಪರಮಘೋರವಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ರಾವಣನ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳು ಮಹಾವಿಷದ ಸರ್ಪಗಳಾಗಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದವು. ಉರಿಯುವ ಮುಖಗಳ, ಬಾಯಿಗಳಿಂದ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಕಾರುವ, ಬಾಯಿ ತೆರೆದ, ಭಯಾನಕವಾದ ಅವು ರಾಮನ ಮೇಲೆಯೇ ಎರಗಿದವು. ವಾಸುಕಿಯ ಸ್ಪರ್ಶದಂತಹ ಸ್ಪರ್ಶದ, ಹೊಳೆಯುವ ಹೆಡೆಗಳ ಆ ಮಹಾವಿಷಸರ್ಪಗಳಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳೂ ತುಂಬಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋದವು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ಸರ್ಪಗಳು ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಘೋರವಾದ, ಭಯಾವಹವಾದ ಗಾರುಡಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು. ರಾಘವನ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಣಗಳು, ಸರ್ಪಶತ್ರುಗಳಾದ ಚಿನ್ನದ ಗರುಡಪಕ್ಷಿಗಳಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಿದವು. ಗರುಡರೂಪ ತಾಳಿದ, ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ ರಾಮನ ಬಾಣಗಳು ಸರ್ಪರೂಪದ ಮಹಾವೇಗದ ಎಲ್ಲ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡಿದವು. ಅಸ್ತ್ರ ಪ್ರತಿಹತವಾಗಲು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಘೋರ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯಸ್ತ್ರ ಎಂಬ ಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೂ ತಕ್ಕ ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನು ರಾಮನು ಬಲ್ಲನು. ಸರ್ಪಗಳ ಶತ್ರು ಗರುಡ ಎಂಬುದು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸರ್ಪಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಗಾರುಡಾಸ್ತ್ರವೇ ಉತ್ತರ. ರಾವಣನ ಮಾಯೆ ಭಯಾನಕ, ಆದರೆ ರಾಮನ ಜ್ಞಾನ ಅದನ್ನು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿಯು ಸರ್ಪಗಳ ಬಾಯಿಗಳಿಂದ ಬೆಂಕಿ ಕಾರುವುದನ್ನೂ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುವುದನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಿ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬಳಿಕ ಗರುಡರ ಸಂಚಾರದಿಂದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನೂ ಮಹಾ ಅಸ್ತ್ರವಿದ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಗಾಂಧರ್ವ ಮತ್ತು ದೈವ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ರಾಮನು ಅಂತಹವೇ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಹತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಅವನು ತನ್ನದೇ ಆದ ರಾಕ್ಷಸಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಅವನ ಜಾತಿಗೇ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು. ಆ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಹೊರಟ ಬಾಣಗಳು ಸರ್ಪಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳ ಹೆಡೆಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ, ಬಾಯಿಗಳು ತೆರೆದಿವೆ. ವಾಸುಕಿ ನಾಗರಾಜ; ಅವನ ಸ್ಪರ್ಶದಂತೆ ಅವುಗಳ ಸ್ಪರ್ಶ ವಿಷಮಯ. ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪಲಾಯನದ ದಾರಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಮನ ಗಾರುಡಾಸ್ತ್ರದ ಬಾಣಗಳು ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಗರುಡರಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ, ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಗಳಾದ ಅವು ಬೇಕಾದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತವೆ. ಸೋತ ರಾವಣನು ಮತ್ತೆ ಸಾಧಾರಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಕೋಪದ ಲಕ್ಷಣ. ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರ ಮೋಹಕ, ದೈವಾಸ್ತ್ರ ದೇವಶಕ್ತಿಮಯ ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ; ರಾಮನು ಎರಡನ್ನೂ ಬಲ್ಲನು, ಏಕೆಂದರೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಪಡೆದಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಯುದ್ಧದ ಮೂಲ ರಾಮನ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ. ಗರುಡರ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣ ಗರುಡನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ರಾಮನು ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾವಣನ ಕೋಪ ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಲದ ಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನದ ಪರೀಕ್ಷೆಯೂ ಇದೆ — ಯಾರು ಯಾರ ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನು ಬಲ್ಲರು ಎಂದು. ರಾಮನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಬಲ್ಲನು, ರಾವಣನಾದರೋ ಕ್ರಮೇಣ ನಿರುಪಾಯನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇವಲ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ರಾವಣನು ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನನ್ನು ಸಾವಿರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿಸಿ, ಬಾಣಸಮೂಹದಿಂದ ಮಾತಲಿಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು. ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಧ್ವಜವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ಚಿನ್ನದ ಧ್ವಜವನ್ನು ರಥದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಡವಿ, ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಹೊಡೆದನು. ಆಗ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಚಾರಣರು ದಾನವರೊಡನೆ ವಿಷಾದಗೊಂಡರು. ರಾಮನು ಪೀಡಿತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಸಿದ್ಧರೂ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ವಾನರೇಂದ್ರರೂ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡರು. ರಾವಣನೆಂಬ ರಾಹುವಿನಿಂದ ಗ್ರಸ್ತನಾದ ರಾಮನೆಂಬ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಕಂಡು, ಬುಧಗ್ರಹವು ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಿಯೆಯಾದ, ಪ್ರಜಾಪತಿ ದೇವತೆಯಾದ ರೋಹಿಣೀ ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ, ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಅಹಿತವನ್ನು ತರುವಂತೆ ನಿಂತಿತು. ಸಮುದ್ರವು ಹೊಗೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ತೆರೆಗಳೊಡನೆ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಕ್ರುದ್ಧವಾಗಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಮೇಲೆದ್ದಿತು. ಸೂರ್ಯನು ಶಸ್ತ್ರದ ಬಣ್ಣದವನಾಗಿ, ಅತಿಕಠೋರನಾಗಿ, ಮಂದ ಕಿರಣಗಳವನಾಗಿ, ಕಬಂಧದ ಚಿಹ್ನೆಯುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಧೂಮಕೇತುವಿನೊಡನೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡವನಾಗಿ ಕಂಡನು. ಕೋಸಲರ ನಕ್ಷತ್ರವಾದ, ಇಂದ್ರ-ಅಗ್ನಿಗಳು ದೇವತೆಗಳಾದ ವಿಶಾಖೆಯನ್ನೂ ಅಂಗಾರಕನು (ಮಂಗಳನು) ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಿಸಿ ನಿಂತನು. ಇಪ್ಪತ್ತು ತೋಳುಗಳ, ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದ, ಹತ್ತು ಮುಖಗಳ ದಶಗ್ರೀವನು ಮೈನಾಕ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಂಡನು. ರಾಕ್ಷಸ ದಶಗ್ರೀವನಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೂಡಲೂ ಆಗದಾದನು. ಈ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಗ್ರಹಣದ ರೂಪಕದಿಂದ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ರಾಮನು ಚಂದ್ರ, ರಾವಣನು ರಾಹು. ಕೋಸಲರ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಂಗಳನ ಸ್ಥಿತಿ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಸಂಕಟವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ರಾಮನ ದುಃಖದ ಪರಮ ಕ್ಷಣ — ಸಹಾಯಕ ಸಾರಥಿಯೂ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ, ಧ್ವಜ ಬಿದ್ದಿದೆ, ಕುದುರೆಗಳು ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದಿವೆ. ಕಥೆಯ ನಾಟಕೀಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಕವಿ ಈ ಸಂಕಟವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ವಿಜಯ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿರಸ್ಯಮಾನಃ’ (ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಕ್ಷಣಿಕ ಅಸಮರ್ಥತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಸೋಲಲ್ಲ. ರಾವಣನು ಈಗ ರಾಮನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಗೆಲ್ಲಲಾರನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಧ್ವಜವನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಥದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡಲು. ಧ್ವಜದ ಪತನ ಯೋಧನ ಅಪಮಾನದ ಚಿಹ್ನೆ. ದೇವತೆಗಳ, ಸಿದ್ಧರ, ವಾನರರ ವಿಷಾದ ಸಾಮೂಹಿಕ; ಎಲ್ಲರೂ ರಾಮನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿತರು. ಗ್ರಹಗಳ ವರ್ಣನೆ ಜ್ಯೋತಿಷಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರಿ — ಬುಧನಿಂದ ರೋಹಿಣಿಯ ಆಕ್ರಮಣ, ಮಂಗಳನಿಂದ ವಿಶಾಖೆಯ ಆಕ್ರಮಣ, ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಕಬಂಧದ ಚಿಹ್ನೆ, ಧೂಮಕೇತು — ಎಲ್ಲವೂ ಅಶುಭ. ಸಮುದ್ರ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮುಟ್ಟಲೆಂಬಂತೆ ಮೇಲೇಳುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಇಪ್ಪತ್ತು ತೋಳುಗಳ, ಹತ್ತು ಮುಖಗಳ ರೂಪ ಅವನ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನೂ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲು ಮೈನಾಕ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಉತ್ಪಾತಗಳ ವರ್ಣನೆ ರಾವಣವಧೆಗೆ ಮುನ್ನ ವಿಶ್ವದ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಕವಿ ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪಾಲನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರೋಹಿಣಿ ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಿಯೆ, ಅವಳ ಆಕ್ರಮಣ ಚಂದ್ರನ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಸಂಕಟವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶಾಖೆ ಕೋಸಲರಾಜ್ಯದ ನಕ್ಷತ್ರ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ವಂಶದ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಭಾಗ್ಯ ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ರಾವಣನ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನೂ ರಾಮನ ಸಂಕಟವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವೇ ಮುಂದೆ ವಿರುದ್ಧ ಫಲಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುವು.

ಆಗ ಅವನು ಹುಬ್ಬುಗಂಟಿಕ್ಕಿ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಂಪೇರಿ, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸುಡುವವನಂತೆ ಮಹಾಕೋಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು. ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ಕ್ರುದ್ಧ ಮುಖವನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ನಡುಗಿದವು, ಭೂಮಿಯೂ ಕಂಪಿಸಿತು. ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತವು ಮರಗಳು ಅಲುಗಾಡುತ್ತ ಕದಲಿತು; ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿತು. ಕರ್ಕಶ ಗರ್ಜನೆಯ, ಕಠೋರವಾದ, ಉತ್ಪಾತಸೂಚಕ ಮೋಡಗಳು ಗುಡುಗುತ್ತ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತಾಡಿದವು. ರಾಮನು ಅತಿಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದುದನ್ನೂ ದಾರುಣ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನೂ ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ನಡುಗಿದವು, ರಾವಣನಿಗೂ ಭಯವಾಯಿತು. ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ಮಹಾನಾಗರೂ ಋಷಿ-ದಾನವ-ದೈತ್ಯರೂ ಗರುಡರೂ ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿಗಳೂ, ನಾನಾ ಭೀಕರ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಶೂರರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಲೋಕಪ್ರಳಯದಂತೆ ಕಂಡರು. ಆಗ ವಿಗ್ರಹಕ್ಕೆ (ಪಕ್ಷಪಾತಕ್ಕೆ) ಇಳಿದ ಎಲ್ಲ ಸುರಾಸುರರೂ ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡುತ್ತ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡವರಂತೆ ಮಾತನಾಡಿದರು — ಒಟ್ಟಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಅಸುರರು ‘ದಶಗ್ರೀವನೇ, ಜಯಿಸು’ ಎಂದೂ, ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನಿಗೆ ‘ನೀನು ಜಯಿಸು’ ಎಂದೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕೋಪವೇ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕ್ಷೋಭೆಗೆ ಕಾರಣ — ಅವನ ಮುಖವನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಲೋಕಗಳು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿವೆ. ದೇವ-ಅಸುರರ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಜಯಘೋಷ ಯುದ್ಧದ ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಭಾಗ್ಯ ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ ಎಂದು. ಹಿಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೋಪವನ್ನು ತಾಳುತ್ತಾನೆ, ಆ ಕೋಪವೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ. ಹುಬ್ಬುಗಂಟು, ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳು — ಇವು ಹೊರಗಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು; ಅವನ ಒಳಗಿನ ದಹನಶಕ್ತಿ ‘ನಿರ್ದಹನ್ನಿವ’ (ಸುಡುವವನಂತೆ) ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಪರ್ವತ, ಮರಗಳು, ಸಮುದ್ರ, ಮೋಡಗಳು — ಎಲ್ಲವೂ ಅವನ ಕೋಪದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಾವಣನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಭಯ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಕವಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಸಮೂಹವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ನಾಗರು, ಋಷಿಗಳು, ದಾನವರು, ದೈತ್ಯರು, ಪಕ್ಷಿಗಳು. ಎಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧದ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಪಕ್ಷದ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಭಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಹೃಷ್ಟವತ್’ (ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡವರಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಉತ್ಸಾಹವೂ ನಿಷ್ಠೆಯೂ ತೋರಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಲೋಕಸಂವರ್ತಸಂಸ್ಥಿತಮ್’ (ಲೋಕಪ್ರಳಯದಂತಿದ್ದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಳಯಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ಸಂಹೃತವಾಗುತ್ತವೆ, ಇಲ್ಲೂ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಭಾಗ್ಯ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಸುರರ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಜಯಘೋಷ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಕೋಲಾಹಲ ಕೇಳಿಸುವಂತಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ಕೋಪದಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಲು ಬಯಸಿದ ದುಷ್ಟಾತ್ಮ ರಾವಣನು ಮಹಾ ಆಯುಧವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಆ ಶೂಲ ವಜ್ರದಂತೆ ಕಠಿಣ, ಮಹಾನಾದದ್ದು, ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುವಂತಹುದು, ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಂತಹ ಕೂಟಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಕಣ್ಣಿಗೂ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವಂತಹುದು, ಹೊಗೆಯಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ತೀಕ್ಷ್ಣ ತುದಿಯದ್ದು, ಯುಗಾಂತದ ಅಗ್ನಿರಾಶಿಯಂತಹುದು, ಅತಿರೌದ್ರ, ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದ್ದು, ಕಾಲನಿಗೂ ತಡೆಯಲಾಗದ್ದು, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ನಡುಗಿಸುವ, ಸೀಳುವ, ಭೇದಿಸುವಂತಹುದು. ಅನೇಕ ಶೂರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅವನು ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಆ ಶೂಲವನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸುತ್ತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭೈರವವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಅವನ ದಾರುಣ ಶಬ್ದ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಅಂತರಿಕ್ಷವನ್ನೂ ದಿಕ್ಕು-ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಕಂಪಿಸಿತು; ಆ ಮಹಾಕಾಯನ ನಾದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ನಡುಗಿದವು, ಸಮುದ್ರವೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿತು. ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾವಣನು ಆ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮಹಾನಾದ ಮಾಡಿ ರಾಮನಿಗೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಮಾ, ವಜ್ರದಂತೆ ಕಠಿಣವಾದ ಈ ಶೂಲವನ್ನು ನಾನು ರೋಷದಿಂದ ಎತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ತಮ್ಮನ ಸಹಾಯವುಳ್ಳ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಇದು ತಕ್ಷಣ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೆಮ್ಮೆಪಡುವವನೇ, ಸೇನೆಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಹತರಾದ ಶೂರ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಸಮನಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಕೊಂದು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಈಗ ನಿಲ್ಲು, ಇದೋ ನಾನು ಶೂಲದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಆ ಶೂಲವನ್ನು ಎಸೆದನು. ರಾವಣನ ಕೈಯಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಮಿಂಚಿನ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಎಂಟು ಗಂಟೆಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾನಾದದ ಆ ಶೂಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತ ಶೋಭಿಸಿತು. ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶೂಲವನ್ನು ಕಂಡು ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅತಿಕಾಯಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದ ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣ — ಮಹಾಕಾಯನ ಎಂದು ಅರ್ಥ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅತಿನಾದಸ್ಯ’ (ಅತಿಯಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುವವನ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರತೀಕಾರವೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ. ಶೂಲದ ವರ್ಣನೆ ದೀರ್ಘವೂ ವಿಶೇಷಣಭರಿತವೂ ಆಗಿದೆ — ವಜ್ರದಂತೆ ಕಠಿಣ, ಮಹಾನಾದಯುಕ್ತ, ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಂತಹ ಕೂಟಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಹೊಗೆಯಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದದ್ದು, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಸದೃಶ, ಕಾಲನಿಗೂ ತಡೆಯಲಾಗದ್ದು. ಈ ವರ್ಣನೆ ರಾವಣನ ಅಂತಿಮ ಮಹಾಸ್ತ್ರದ ಗೌರವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ನಾದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ, ಸಮುದ್ರವೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಿವೆ — ಶೂಲದ ಪ್ರಶಂಸೆ, ತಮ್ಮನೊಡನಿರುವ ರಾಮನ ವಧೆಯ ಘೋಷಣೆ, ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರತೀಕಾರ. ‘ತಿಷ್ಠ’ (ನಿಲ್ಲು) ಎಂಬ ಕರೆ ಯೋಧನ ಪರಂಪರಾಗತ ಮಾತು. ಶೂಲದ ಎಂಟು ಗಂಟೆಗಳೂ ಮಿಂಚಿನ ಮಾಲೆಗಳೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ, ಇದರಿಂದ ಅದರ ಭೀಕರತೆ ಸೌಂದರ್ಯದೊಡನೆ ಬೆರೆತಿದೆ. ರಾಮನ ಬಾಣಗಳು ಮೊದಲು ಅದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವು ವಿಫಲವಾಗುವುವು. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ರಾವಣನು ಶೂಲವನ್ನು ‘ರೋಷಾತ್’ (ರೋಷದಿಂದ) ಎತ್ತುತ್ತಾನೆ, ವಿವೇಕದಿಂದಲ್ಲ; ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವೂ ಕೋಪಪ್ರೇರಿತ. ರಾಮನೂ ಕ್ರುದ್ಧನೇ, ಆದರೆ ಅವನ ಕೋಪ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕ್ರಿಯೆ ಸಂಯತ. ರಾವಣನ ಶಬ್ದ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಎದುರುಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಕವಿ ಎರಡು ಸೇನೆಗಳ ಮನೋದಶೆಯನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭ್ರಾತೃಸಹಾಯಸ್ಯ’ (ತಮ್ಮನ ಸಹಾಯವುಳ್ಳವನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮತ್ತೆ ಬದುಕಿದುದು ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು (59–60) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅವು ಶೂಲದ ಆಕಾಶಗಮನವನ್ನೂ ರಾಮನ ಮೊದಲ ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ರಾವಣನ ಗರ್ವೋಕ್ತಿ ಅವನ ಅಂತಿಮ ಅಹಂಕಾರ; ಮುಂದೆ ಅವನ ಶೂಲವೇ ಭೇದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಮಾತು ಸುಳ್ಳಾಗುತ್ತದೆ.

ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶೂಲವನ್ನು ರಾಘವನು, ಇಂದ್ರನು ಮೇಲೇಳುತ್ತಿರುವ ಯುಗಾಂತಾಗ್ನಿಯನ್ನು ಜಲಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ತಡೆಯುವಂತೆ, ಬಾಣಸಮೂಹದಿಂದ ತಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸಿದನು. ಆದರೆ ರಾವಣನ ಮಹಾಶೂಲವು ರಾಮನ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು, ಬೆಂಕಿ ಪತಂಗಗಳನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ, ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿತು. ಶೂಲದ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಪುಡಿಯಾಗಿ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲೇ ಭಸ್ಮವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ಕೋಪವನ್ನು ತಾಳಿದನು. ಆಗ ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಘುನಂದನನು ಮಾತಲಿ ತಂದಿದ್ದ, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಬಲಶಾಲಿಯಿಂದ ತೂಗಿ ಬೀಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಗಂಟೆಗಳ ನಾದದ ಆ ಶಕ್ತಿ ಯುಗಾಂತದ ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ಪ್ರಭೆಯೊಡನೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿತು. ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಶಕ್ತಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಆ ಶೂಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿತು; ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾಶೂಲ ಕಾಂತಿಗೆಟ್ಟು ಉರುಳಿತು. ಆಗ ರಾಮನು ಹರಿತವಾದ, ಮಹಾವೇಗದ, ವಜ್ರಸಮಾನವಾದ, ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಮಹಾವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು. ಪರಮ ಏಕಾಗ್ರನಾದ ರಾಘವನು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಎದೆಯಲ್ಲಿ, ಮೂರು ಗರಿಬಾಣಗಳಿಂದ ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಭೇದಿಸಿದನು. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು, ದೇಹದಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ತನ್ನವರ ಸಮೂಹದ ನಡುವೆ ಅರಳಿದ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷದಂತೆ ಕಂಡನು. ರಾಮಬಾಣಗಳಿಂದ ಅತಿಯಾಗಿ ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ದೇಹದ ನಿಶಾಚರೇಂದ್ರನು ಸಭೆಯ ನಡುವೆ ಖೇದಗೊಂಡನು, ಅತಿಯಾಗಿ ಕೋಪಗೊಂಡನು. ಇಂದ್ರನ ಶಕ್ತಿಯೇ ರಾವಣನ ಶೂಲಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ — ದಿವ್ಯಸಹಾಯ ಇಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾಯಿತು. ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ರಾವಣನು ಅರಳಿದ ಅಶೋಕದಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಕೆಂಪುಬಣ್ಣದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಭೀಕರತೆಯನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನೂ ಕೋಪವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪಲಾಯನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ರಾಮನ ಬಾಣಗಳು ಶೂಲದ ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದ ಭಸ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ — ಈ ಘಟನೆ ರಾವಣನ ಶೂಲದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ ರಾಮನು ಮಾತಲಿ ತಂದಿದ್ದ ಇಂದ್ರನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅದೇ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಯುಕ್ತ. ಅದರ ಗಂಟೆಗಳ ನಾದವೂ ಅದರ ಪ್ರಭೆಯೂ ಯುಗಾಂತದ ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ. ಶೂಲದ ಭೇದನದಿಂದ ರಾವಣನ ಅಂತಿಮ ಆಶ್ರಯ ನಾಶವಾಯಿತು. ಬಳಿಕ ರಾಮನು ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಕುದುರೆಗಳು, ಬಳಿಕ ಎದೆ, ಬಳಿಕ ಹಣೆ. ‘ತ್ರಿಭಿಃ ಪತ್ರಿಭಿಃ’ (ಮೂರು ಗರಿಬಾಣಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾವಣನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಅಪಮಾನಿತನಾದಂತೆ ಖೇದಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಅವನ ದುರ್ದಶೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ಖೇದವೂ ಕೋಪವೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಇವೆ. ಹಿಂದೆ ರಾವಣನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾವಣನ ಶೂಲ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಸಾಮ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅರಳಿದ ಅಶೋಕದ ಉಪಮೆ ವಸಂತವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲೂ ಕವಿಯ ಸೌಂದರ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಮಾಜಮಧ್ಯೇ’ (ಸಭೆಯ ನಡುವೆ) ಎಂಬ ಪದ ರಾವಣನ ಅಪಮಾನ ಎಲ್ಲರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्व्यधिकशततमः सर्गः॥ १०२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ