ಸರ್ಗ
ರಾಮನಿಂದ ರಾವಣನ ಭರ್ತ್ಸನೆ ಮತ್ತು ಸಾರಥಿಯಿಂದ ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುವುದು
ರಾವಣನ ಶರವೃಷ್ಟಿ, ಮುತ್ತುಗದ ಮರದಂತೆ ಕಂಡ ರಾಮ, ಸೀತಾಪಹರಣದ ನಿಂದೆ, ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಬಲ, ರಾವಣನ ಮೂರ್ಛೆ, ಸಾರಥಿಯಿಂದ ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುವುದು
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪೀಡಿತನಾದ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವ ರಾವಣನು ಮಹಾಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು. ಕಣ್ಣುಗಳು ಉರಿಯುತ್ತಿರಲು, ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಬಿಲ್ಲನ್ನೆತ್ತಿ, ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಅವನು ರಾಘವನನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದನು. ಮೋಡವು ಆಕಾಶದಿಂದ ಕೆರೆಯನ್ನು ತುಂಬುವಂತೆ, ರಾವಣನು ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಧಾರೆಗಳಿಂದ ರಾಘವನನ್ನು ತುಂಬುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡನು. ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದರೂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಮಹಾಪರ್ವತದಂತೆ ಅಲುಗಾಡದೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕಂಪಿಸಲಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬಾಣಜಾಲಗಳನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾ, ಆ ವೀರನು ಅವನ್ನು ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಆಗ ಚುರುಕಾದ ಕೈಯ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನ ಎದೆಗೆ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನು ರಣದಲ್ಲಿ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಮುತ್ತುಗದ (ಕಿಂಶುಕ) ಮರದಂತೆ ಕಂಡನು. ಬಾಣಗಳ ಏಟಿನಿಂದ ಉದ್ರಿಕ್ತನಾದ, ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಆಗ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕೆರಳಿದ ರಾಮ-ರಾವಣರಿಬ್ಬರೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕವಿದ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಕಾಣದಾದರು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ಮೋಡವು ಕೆರೆಯನ್ನು ತುಂಬುತ್ತದೆ, ಪರ್ವತವು ಮಳೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡರೂ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಧೈರ್ಯವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮೂಲ. ಮುತ್ತುಗದ ಕೆಂಪು ಹೂಗಳು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ಉಪಮಾನ; ಇದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷದ ಉಪಮೆಗೆ ಪ್ರತಿರೂಪ. ‘ಶರಾಂಧಕಾರ’ (ಬಾಣಗಳ ಕತ್ತಲೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಬಾಣಗಳ ಅಪಾರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕೂ ಮರೆಯಾಗುವಷ್ಟು ಬಾಣಗಳು. ‘ಯುಗಾಂತಾದಿತ್ಯ’ (ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಸೂರ್ಯ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಳಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಸೂರ್ಯನೊಡನೆ ಇರುವ ಹೋಲಿಕೆ; ಇದು ಮುಂಬರುವ ಸಂಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕೋಪವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಅವಮಾನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು — ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಖಿನ್ನನಾಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ತನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಮರಶ್ಲಾಘೀ’ (ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನ ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅದೇ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ನಿಂದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಪ್ರತಿಜಗ್ರಾಹ’ — ಭೂಮಿಯು ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಅವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸಹನಶಕ್ತಿಯೂ ಶಾಂತಿಯೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ. ಎದೆಗೆ ತಗಲಿದ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳ ಏಟು ರಾಮನಿಗೂ ಗಾಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಅವನು ದುರ್ಬಲನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಬಾಣಗಳ ಏಟು ಅವನ ಆವೇಶವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಬಾಣಗಳ ದಟ್ಟತೆಯಿಂದ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆ ಕವಿದಂತಾಯಿತು — ಈ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯು ಯುದ್ಧದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅರಣ್ಯೇ’ (ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗದ ಮರವು ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಾಣುವಂತೆ ರಾಮನೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಆಗ ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾದ ದಶರಥಪುತ್ರ ವೀರ ರಾಮನು ನಕ್ಕು ರಾವಣನಿಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೇ, ನಾನರಿಯದಂತೆ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಅಸಹಾಯಳಾದ ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ನೀನು ಅಪಹರಿಸಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ವೀರನಲ್ಲ. ನನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದ್ದ, ದೀನಳಾಗಿ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿ “ನಾನು ಶೂರ” ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೆ. ಅನಾಥ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮೇಲೆ ಶೂರನಾದವನೇ, ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುವ ಹೇಡಿಯ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿ “ನಾನು ಶೂರ” ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೆ. ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮುರಿದವನೇ, ನಾಚಿಕೆಗೆಟ್ಟವನೇ, ನಡತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆಯಿಲ್ಲದವನೇ, ದರ್ಪದಿಂದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು “ನಾನು ಶೂರ” ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೆ. ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾದ, ಸೈನ್ಯಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶೂರನಾದ ನೀನು ಎಷ್ಟು ಮಹತ್ತಾದ, ಶ್ಲಾಘನೀಯವಾದ, ಕೀರ್ತಿಕರವಾದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ! ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಿದ, ನಿಂದ್ಯವಾದ, ಅಹಿತಕರವಾದ ಆ ಕೃತ್ಯದ ಮಹಾಫಲವನ್ನು ಈಗ ಇಂದೇ ಪಡೆ. ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನು ಶೂರನೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವೆ; ಕಳ್ಳನಂತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಎಳೆದೊಯ್ದ ನಿನಗೆ ನಾಚಿಕೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ನಾನು ಹತ್ತಿರವಿದ್ದಾಗ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಮುಟ್ಟಿದ್ದರೆ, ಆಗಲೇ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತನಾಗಿ ನಿನ್ನ ಸೋದರ ಖರನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶೂರೋಽಹಮಿತಿ ಮನ್ಯಸೇ’ (ನಾನು ಶೂರ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಮೂರು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರತಿ ಬಾರಿಯೂ ವ್ಯಂಗ್ಯದಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಮೊನಚಾಗುತ್ತದೆ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಮಾತು ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ‘ಮಹತ್ತಾದ ಶ್ಲಾಘನೀಯ ಕೃತ್ಯ’ ಎಂಬ ಹೊಗಳಿಕೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿಂದೆಯೇ. ರಾಮನು ರಾವಣನ ಕುಲವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾಗಿದ್ದೂ ನೀನು ಇಂತಹ ನೀಚ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದೆ. ಖರನ ಸ್ಮರಣೆಯು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾಗಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಶಸ್ತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಶತ್ರುವಿನ ಆತ್ಮಗೌರವವನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಭರ್ತ್ಸನೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯ ಶೌರ್ಯದ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಹೋರಾಡುವವನೇ ಶೂರ, ಅಸಹಾಯ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವನಲ್ಲ. ರಾವಣನು ತನ್ನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಗರ್ವದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅವನದೇ ಶಬ್ದವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನತ್ತಲೇ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿನಾಥಾಸು ಸ್ತ್ರೀಷು ಶೂರ’ (ಅನಾಥ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮೇಲೆ ಶೂರನಾದವನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಟು. ‘ದರ್ಪಾತ್ ಮೃತ್ಯುಮ್ ಉಪಾದಾಯ’ (ದರ್ಪದಿಂದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು, ಸೀತಾಪಹರಣವೇ ರಾವಣನ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಕಾರಣ, ಅದನ್ನು ಅವನೇ ಸ್ವತಃ ತಂದುಕೊಂಡನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಧರ್ಮದ ಪಕ್ಷದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ — ಸ್ತ್ರೀರಕ್ಷಣೆ ಶೂರನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ, ಅದರ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯೇ ಹೇಡಿತನ.
‘ಮಂದಮತಿಯೇ, ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ನೀನು ನನ್ನ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆ; ಇಂದು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಹೊಳೆಯುವ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ ನಿನ್ನ ತಲೆ ರಣದ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಉರುಳಿರಲು, ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅದನ್ನು ಎಳೆದಾಡಲಿ. ರಾವಣ, ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಹದ್ದುಗಳು ಎರಗಿ, ಬಾಣಗಳ ಮೊನೆಗಳ ನಡುವಿನಿಂದ ಚಿಮ್ಮುವ ರಕ್ತವನ್ನು ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಕುಡಿಯಲಿ. ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಪ್ರಾಣಹೋಗಿ ಬಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಕರುಳುಗಳನ್ನು ಗರುಡರು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಎಳೆಯುವಂತೆ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಎಳೆಯಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ವೀರ ರಾಮನು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಆಗ ಶತ್ರುವಿನ ನಾಶವನ್ನು ಬಯಸಿದ ರಾಮನ ವೀರ್ಯ, ಬಲ, ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರಬಲ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಮ್ಮಡಿಯಾದವು. ಆತ್ಮಜ್ಞನಾದ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳೂ ಪ್ರಕಟವಾದವು; ಹರ್ಷದಿಂದ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯ ಕೈ ಇನ್ನಷ್ಟು ಚುರುಕಾಯಿತು. ತನ್ನೊಳಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಆ ಶುಭಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಅರಿತು ರಾಕ್ಷಸಾಂತಕನಾದ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ರಾವಣನನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಭೀಕರವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಯಮಸದನ, ಆಮೇಲೆ ಶಿರಚ್ಛೇದ, ಆಮೇಲೆ ಹದ್ದುಗಳ ರಕ್ತಪಾನ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಕರುಳನ್ನು ಎಳೆಯುವುದು. ಇದು ವೀರರಸ ಮತ್ತು ರೌದ್ರರಸಗಳ ಮಿಶ್ರಣ. ಆಮೇಲೆ ರಾಮನ ಆಂತರಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನ ಬಲ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅಸ್ತ್ರಗಳು ತಾವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ವಿದಿತಾತ್ಮನಃ’ (ಆತ್ಮಜ್ಞನಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಆತ್ಮವನ್ನರಿತ ರಾಮನ ಶಕ್ತಿ ಒಳಗೇ ನೆಲೆಸಿದೆ, ಅವಕಾಶ ಬಂದಾಗ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳೂ ಅವನಿಗೆ ಒಳಗಿನಿಂದಲೇ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದವು, ಹೊರಗಿನಿಂದಲ್ಲ. ರಾಮನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅದ್ಯ’ (ಇಂದು) ಎಂಬ ಪದ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯ ಇಂದೇ ಸಫಲವಾಗುವುದು ಎಂಬ ದೃಢತೆ. ರಾವಣನು ಈಗ ರಾಮನ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ — ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹುಡುಕಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್) ಎಂಬ ಪದವು ರಾಮನ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಗರುಡರು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಗಾರುಡಾಸ್ತ್ರ-ಸರ್ಪಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಹರ್ಷವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿನ ಉತ್ಸಾಹದ ಲಕ್ಷಣ, ಕ್ರೂರತೆಯದಲ್ಲ.
ವಾನರರ ಕಲ್ಲುಗಳ ರಾಶಿಯಿಂದಲೂ ರಾಘವನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ದಶಗ್ರೀವನ ಹೃದಯ ತಿರುಗತೊಡಗಿತು. ಅವನು ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಎತ್ತದೆ, ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆಯದೆ, ಕಳವಳಗೊಂಡ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸದೆ ಇದ್ದಾಗ, ಅವನು ಬೇಗನೆ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಗಳೂ ವಿವಿಧ ಶಸ್ತ್ರಗಳೂ ಅವನದೇ ಮರಣಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು; ಮೃತ್ಯುಕಾಲವೂ ಸಮೀಪಿಸಿತು. ರಥವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಸೂತನು ಅವನ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಅವನ ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಒಯ್ದನು. ಆಗ ಸಾರಥಿಯು ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವ ಆ ಭಯಂಕರ ರಥವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸಿ, ಪರಾಕ್ರಮ ಕುಂದಿ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನು ನೋಡಿ, ಭಯದಿಂದ ರಣರಂಗದಿಂದ ತೆರಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ವಾನರರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ — ಅವರು ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ರಾವಣನ ಮೂರ್ಛೆ ಶಾರೀರಿಕವೂ ಮಾನಸಿಕವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಗಾಯಗೊಂಡಿಲ್ಲ, ಕಳವಳಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ ಕೂಡ. ಅವನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಗಳೂ ಈಗ ಅವನಿಗೇ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದು ದೈವದ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾರಥಿಯು ‘ಅಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ (ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದವನು) — ಅವನು ಭಯದಿಂದ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ವಿವೇಕದಿಂದ ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಕೃತ್ಯದ ಔಚಿತ್ಯ ವಿವಾದದ ವಿಷಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು, ಸಾರಥಿಯ ನಿರ್ಗಮನವನ್ನೂ ರಾವಣನ ಕುಸಿದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಚಿತ್ರದಂತೆ ಕಣ್ಮುಂದೆ ತರುತ್ತದೆ. ಸಾರಥಿಯ ಕೃತ್ಯ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪಲಾಯನ, ಆದರೆ ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿರಕ್ಷಣೆ. ರಾವಣನು ಈಗ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಸೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ಯೋಧನ ಈ ಸ್ಥಿತಿ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಮೀಪತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾರಥಿಯು ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ರಣಭೂಮಿಯಿಂದ ದೂರ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಶನೈಃ’ (ನಿಧಾನವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಶತ್ರುಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ರಥವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮೃತ್ಯುಕಾಲಃ ಅಭ್ಯವರ್ತತ’ (ಮೃತ್ಯುಕಾಲ ಸಮೀಪಿಸಿತು) ಎಂಬ ಕವಿಯ ಮಾತು ಕೇಳುಗನನ್ನು ರಾವಣನ ಅಂತಿಮ ಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्र्यधिकशततमः सर्गः॥ १०३॥