॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 104ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾವಣನಿಂದ ಸಾರಥಿಯ ನಿಂದೆ ಮತ್ತು ಸಾರಥಿಯ ಆತ್ಮಸಮರ್ಥನೆ

ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧ, ಸಾರಥಿಯ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸಘಾತದ ಶಂಕೆ, ಸಾರಥಿಯ ಉತ್ತರ, ರಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾರಥಿಯ ಧರ್ಮ, ರಾವಣನ ಸಂತೋಷ, ರಣಕ್ಕೆ ಮರಳುವಿಕೆ

ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚೆತ್ತು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕುಪಿತನಾದ, ಕೃತಾಂತನ ಬಲದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ, ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ರಾವಣನು ಸೂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ನಾನು ವೀರ್ಯಹೀನನೋ ಎಂಬಂತೆ, ಅಶಕ್ತನೋ ಎಂಬಂತೆ, ಪೌರುಷವಿಲ್ಲದವನೋ ಎಂಬಂತೆ, ಹೇಡಿ, ಹಗುರ, ಸತ್ತ್ವಹೀನನೋ ಎಂಬಂತೆ, ತೇಜಸ್ಸಿಲ್ಲದವನೋ ಎಂಬಂತೆ, ಮಾಯೆಗಳಿಂದ ತೊರೆಯಲ್ಪಟ್ಟವನೋ ಎಂಬಂತೆ, ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಹೊರಗಾದವನೋ ಎಂಬಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಅವಗಣಿಸಿ ನೀನು ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ಬುದ್ಧಿಯಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ನನ್ನನ್ನು ಅವಗಣಿಸಿ, ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸದೆ, ಶತ್ರುವಿನ ಎದುರೇ ನನ್ನ ಈ ರಥವನ್ನು ಏಕೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಒಯ್ದೆ? ಅನಾರ್ಯನೇ, ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ನಾನು ಗಳಿಸಿದ್ದ ಕೀರ್ತಿ, ವೀರ್ಯ, ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ನೀನು ಇಂದು ನಾಶಮಾಡಿದೆ. ಪ್ರಖ್ಯಾತವೀರ್ಯನಾದ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಮೆಚ್ಚಿಸಬೇಕಾದ ಶತ್ರುವು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಹೇಡಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ. ದುರ್ಮತಿಯೇ, ಮೋಹದಿಂದ ನೀನು ಈ ರಥವನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಮುಂದಕ್ಕೆ ನಡೆಸುತ್ತಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ, ನನ್ನ ಈ ಊಹೆ ಸತ್ಯ — ನೀನು ಶತ್ರುವಿನಿಂದ ಲಂಚ ಪಡೆದಿರುವೆ. ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಮಿತ್ರನು ಮಾಡುವ ಕೆಲಸ ಇದಲ್ಲ; ನೀನು ಮಾಡಿರುವುದು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕ ಕೆಲಸ. ನೀನು ಬಹುಕಾಲ ನನ್ನೊಡನೆ ಬಾಳಿದವನಾಗಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಗುಣಗಳು ನಿನಗೆ ನೆನಪಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಶತ್ರು ಹೊರಟುಹೋಗುವ ಮೊದಲೇ ಬೇಗನೆ ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸು.’ ‘ಕೃತಾಂತಬಲಚೋದಿತಃ’ (ಕೃತಾಂತನ ಬಲದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಆರಂಭದಲ್ಲೇ, ರಾವಣನ ಬುದ್ಧಿ ಈಗ ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಆರೋಪಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತವೆ — ಮೊದಲು ಅವಗಣನೆ, ಆಮೇಲೆ ಕೀರ್ತಿನಾಶ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನಿಂದ ಲಂಚ ಎಂಬ ಸಂಶಯ. ‘ವಾಧ್ಯುಷಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಬಹುಕಾಲ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಳಿದ ಸೇವಕನನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನು ಸಾರಥಿಯ ಹಿಂದಿನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕರ್ತವ್ಯದತ್ತ ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದೇ ಅಪಮಾನದ ಪರಮಾವಧಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಇವ’ (ಎಂಬಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಗಮನಾರ್ಹ — ವೀರ್ಯಹೀನನೋ ಎಂಬಂತೆ, ಅಶಕ್ತನೋ ಎಂಬಂತೆ, ಹಗುರನೋ ಎಂಬಂತೆ; ತಾನು ನಿಜವಾಗಿ ಅಂಥವನಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸಾರಥಿಯ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ಅಂಥವನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದೇ ಅವನ ದುಃಖ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಯೇ ಸರ್ವಸ್ವ, ಪ್ರಾಣಗಳೂ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ. ಈ ಅಭಿಮಾನವೇ ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ.

ಅವಿವೇಕಿಯಾದ ರಾವಣನಿಂದ ಹೀಗೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ನುಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಹಿತಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಸೂತನು ರಾವಣನಿಗೆ ಹಿತಕರವೂ ಸಮಾಧಾನಕರವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನಾನು ಹೆದರಿಲ್ಲ, ಮೂಢನಾಗಿಲ್ಲ, ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಒಳಸಂಚಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿಲ್ಲ; ಅಜಾಗರೂಕನಾಗಿಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹಹೀನನಾಗಿಲ್ಲ, ನೀನು ಮಾಡಿದ ಸತ್ಕಾರವನ್ನೂ ಮರೆತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ, ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಆರ್ದ್ರವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, “ಇದು ಹಿತ” ಎಂದು ನಾನು ಈ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ಮಹಾರಾಜ, ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಯಾವನೋ ಕ್ಷುದ್ರ ಅನಾರ್ಯನನ್ನು ಕಾಣುವಂತೆ ದೋಷಿಯೆಂದು ಕಾಣಬಾರದು. ಕೇಳು — ನದಿಯ ವೇಗವು ನೀರಿನಿಂದಲೇ ಹಿಂದಿರುಗುವಂತೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾನು ರಥವನ್ನು ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದೆನೋ ಅದನ್ನು ನಿನಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಮಹತ್ತಾದ ರಣಕರ್ಮದಿಂದ ನಿನಗಾದ ಆಯಾಸವನ್ನು ನಾನು ಗಮನಿಸಿದೆ; ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯದ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ಮೇಲುಗೈಯನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ರಥದ ಕುದುರೆಗಳು ರಥವನ್ನು ಎಳೆದು ದಣಿದಿವೆ, ಕುಸಿದಿವೆ, ದೀನವಾಗಿವೆ — ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬಳಲಿ ಮಳೆಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಹಸುಗಳಂತಿವೆ.’ ಸಾರಥಿಯ ಉತ್ತರ ಸಂಯಮದಿಂದಲೂ ವಿನಯದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ — ಮೊದಲು ಅವನು ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆರೋಪವನ್ನೂ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ಕಾರಣವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ನೇಹಪ್ರಸ್ಕನ್ನಮನಸಾ’ (ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಆರ್ದ್ರವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ನಿಷ್ಠೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾಗಿದೆ. ಹಿತವಾದುದು ಅಪ್ರಿಯವೂ ಆಗಿರಬಹುದು ಎಂಬ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತತ್ತ್ವ ಇಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕುದುರೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಕರುಣಾಜನಕ — ಅವು ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ದಣಿದು ಮಳೆಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಹಸುಗಳಂತೆ ದೀನವಾಗಿವೆ; ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ದೀರ್ಘತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾರಥಿಯು ರಾವಣನ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭಯ, ಮೋಹ, ಶತ್ರುಗಳ ಒಳಸಂಚು, ಅಜಾಗರೂಕತೆ, ಸ್ನೇಹದ ಕೊರತೆ, ಕೃತಘ್ನತೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಉತ್ತರ ತರ್ಕಬದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ನದೀವೇಗದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನು ಹೇಳುವುದು ಇದು: ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹವು ತನ್ನದೇ ನೀರಿನಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವಂತೆ, ರಥವನ್ನು ನಾನು ಸನ್ನಿವೇಶದ ಒತ್ತಡದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದೆ, ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಅವನು ರಾವಣನ ಆಯಾಸವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅಪ್ರಿಯವಾದರೂ ಸತ್ಯ.

‘ನಮಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಅವೆಲ್ಲ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ. ದೇಶ-ಕಾಲಗಳು, ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಇಂಗಿತಗಳು, ರಥಿಕನ ದೈನ್ಯ, ಹರ್ಷ, ಖೇದ ಮತ್ತು ಬಲಾಬಲ — ಇವನ್ನು ಅರಿಯಬೇಕು. ನೆಲದ ಎತ್ತರ-ತಗ್ಗುಗಳು, ಸಮ-ವಿಷಮ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಯುದ್ಧದ ಸಮಯ, ಶತ್ರುವಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಸಂದು; ಮುನ್ನುಗ್ಗುವುದು, ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದು, ನಿಲ್ಲುವುದು, ಮತ್ತೆ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟುವುದು — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ರಥವನ್ನು ತನ್ನ ಕುಟುಂಬವೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ರಥಸ್ಥನಾದ ಸಾರಥಿ ಅರಿಯಬೇಕು. ನಿನ್ನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿಯೂ, ಈ ರಥಾಶ್ವಗಳ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿಯೂ, ಭೀಕರವಾದ ಆಯಾಸವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ಈ ಸೂಕ್ತ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ವೀರನೇ, ಈ ರಥವನ್ನು ನಾನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯಲಿಲ್ಲ; ಪ್ರಭುವೇ, ಸ್ವಾಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ನಾನು ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೇ, ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು; ನೀನು ಏನು ಹೇಳುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ಋಣಮುಕ್ತನಾಗುವ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಯುದ್ಧಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಾರ. ಸಾರಥಿ ಕೇವಲ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವವನಲ್ಲ, ರಥಿಕನ ಸಹಾಯಕನೂ ಮಂತ್ರಿಯೂ ಹೌದು — ಅವನು ದೇಶ, ಕಾಲ, ನೆಲ, ಶತ್ರುವಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಮತ್ತು ರಥಿಕನ ಮನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಥಕುಟುಂಬೀ’ ಎಂಬ ಪದ ಅಪೂರ್ವ — ರಥವು ಸಾರಥಿಗೆ ಕುಟುಂಬದಂತೆ, ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಅವನ ಧರ್ಮ. ಅಶುಭ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದೂ ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಭಾಗ. ‘ಗತಾನೃಣ್ಯೇನ ಚೇತಸಾ’ (ಋಣಮುಕ್ತನಾಗುವ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಸ್ವಾಮಿಯ ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ವಾಮಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಆ ಋಣ ತೀರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಜಯವು ಕೇವಲ ಶೌರ್ಯದಿಂದಲ್ಲ, ವಿವೇಕದಿಂದಲೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾರಥಿಯು ಸ್ವಾಮಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಆಜ್ಞಾಪಯ’ (ಆಜ್ಞಾಪಿಸು); ಅವನ ವಿನಯವೂ ನಿಷ್ಠೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಮಿಥ್ಯಾಶಂಕೆ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ಪರಸ್ಯ ಅಂತರದರ್ಶನಮ್’ — ಶತ್ರುವಿನ ದುರ್ಬಲ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಹುಡುಕುವುದು — ಸಾರಥಿಯ ಪ್ರಧಾನ ಕೌಶಲ.

ಸಾರಥಿಯ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ, ಯುದ್ಧಾಸಕ್ತನಾದ ರಾವಣನು ಅವನನ್ನು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಹೊಗಳಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೂತನೇ, ಈ ರಥವನ್ನು ಬೇಗನೆ ರಾಘವನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಸು; ರಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ರಾವಣನು ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನಾದ ರಾವಣನು ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಶುಭವಾದ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಕೈಯಾಭರಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು; ರಾವಣನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಾರಥಿಯು ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ರಾವಣನ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಆ ಸಾರಥಿಯು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿಸಿದನು; ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಆ ಮಹಾರಥವು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಎದುರು ಬಂದು ನಿಂತಿತು. ಸಾರಥಿಯ ವಿವೇಕಪೂರ್ಣ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾವಣನ ಕೋಪ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಆಭರಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಇದು ರಾಜನ ಔದಾರ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಶತ್ರುವಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು. ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಅವನ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದು; ಅದರ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು, ‘ಕ್ಷಣೇನ’ (ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಥದ ವೇಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ನಿಂತಿದೆ; ಸ್ವಾಮಿ-ಸೇವಕರ ಸಂವಾದವೇ ಮುಖ್ಯ — ಮಹಾಯುದ್ಧದ ನಡುವಿನ ಈ ವಿರಾಮವು ಮುಂದಿನ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕೆ. ಕೈಯಾಭರಣದ ದಾನವು ಸೇವಕನಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಸನ್ಮಾನ, ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ನಿಂದೆಗೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೋ ಎಂಬಂತೆ. ಆದರೆ ಸಾರಥಿಯ ಹಿತವಚನವನ್ನು — ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಅಗತ್ಯ, ಅಶುಭ ನಿಮಿತ್ತಗಳು — ರಾವಣನು ಕಡೆಗಣಿಸಿದನು; ಅವನು ಕೇವಲ ಸಾರಥಿಯ ನಿಷ್ಠೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಸಲಹೆಯನ್ನಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ರಥವು ನಿಯತಿಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ರಾಮನ ಎದುರಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ‘ರಾವಣವಾಕ್ಯಚೋದಿತಃ’ (ರಾವಣನ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಕೃತಾಂತಬಲಚೋದಿತಃ’ ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಬೇಕು — ರಾವಣನು ಕೃತಾಂತನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಸಾರಥಿಯು ರಾವಣನಿಂದ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुरधिकशततमः सर्गः॥ १०४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ