ಸರ್ಗ
ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ವಧೆ
ಅಂಗದನ ಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ, ಅಂಗದನ ಪರಿಘಪ್ರಹಾರ, ಜಾಂಬವಂತನಿಂದ ರಥಭಂಗ, ಕೊಡಲಿ-ಪರಿಘ-ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧ, ಅಂಗದನ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ವಧೆ, ರಾವಣನ ಮರುಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆ
ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಮಹೋದರನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಲನಾದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪೇರಿದವು. ಅವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಂಗದನ ಭೀಕರ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಲಕಿದನು. ಗಾಳಿಯು ತೊಟ್ಟಿನಿಂದ ಹಣ್ಣನ್ನು ಉದುರಿಸುವಂತೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಮುಖ್ಯ ವಾನರರ ತಲೆಗಳನ್ನು ದೇಹಗಳಿಂದ ಉರುಳಿಸಿದನು. ಅವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೆಲವರ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ಅತಿಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಕೆಲವರ ಪಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಸೀಳಿದನು. ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ವಿಷಾದದಿಂದ ಮುಖ ತಿರುಗಿಸಿ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟವರಾದರು. ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ ಕಳವಳಗೊಂಡ ತನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅಂಗದನು ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸುಗ್ರೀವೇಣ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯಾಥ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ — ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ತನ್ನ ಸಖ ಮಹೋದರನು ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಹತನಾದುದನ್ನು ಸ್ವತಃ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಕೋಪ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಕ್ರಮವೇ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ಸಚಿವನೂ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ, ವಾನರಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಬಳಿಕ ಯಾವನಾದರೂ ವಾನರನಾಯಕ ಅವನನ್ನು ತಡೆದು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ವಿರೂಪಾಕ್ಷನನ್ನು ಸುಗ್ರೀವ, ಮಹೋದರನನ್ನು ಸುಗ್ರೀವ, ಈಗ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನನ್ನು ಅಂಗದ. ‘ಫಲಂ ವೃಂತಾದಿವಾನಿಲಃ’ (ಗಾಳಿ ತೊಟ್ಟಿನಿಂದ ಹಣ್ಣನ್ನು ಉದುರಿಸುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಾನರರ ತಲೆಗಳ ಪತನವನ್ನು, ಗಾಳಿಗೆ ಮಾಗಿದ ಹಣ್ಣುಗಳು ಉದುರುವಂತೆ ಸಹಜವೂ ಹಗುರವೂ ಆಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಬಾಣಗಳು ಹೇಗಿವೆಯೆಂದರೆ ತಲೆಗಳು ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಉರುಳುತ್ತವೆ. ‘ವಿಷಾದವಿಮುಖಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಬಹುದು — ವಿಷಾದದಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬೆನ್ನುಹಾಕಿದವರು, ಮತ್ತು ವಿಷಾದದಿಂದ ಮುಖ ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡವರು. ‘ಗತಚೇತಸಃ’ (ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟವರು) ಎಂಬುದು ಅವರ ಮಾನಸಿಕ ಸೋಲು. ಹೀಗೆ ದೈಹಿಕವೂ ಮಾನಸಿಕವೂ ಆದ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಗಾಯ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಯುವರಾಜನಾದ ಅಂಗದನು ಸೇನೆಯ ಆಸೆಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಂಗದನು ವಾಲಿಯ ಮಗ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮ ತಂದೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ವಿಷಯ ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
ಮಹಾವೇಗಿಯಾದ ಅಂಗದನು ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಸಮುದ್ರದಂತೆ ವೇಗವನ್ನು ತಾಳಿದನು. ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಕಬ್ಬಿಣದ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು, ಸಾರಥಿಯೊಡನೆ ಆ ರಥದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಆಗ ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ಕರಡಿಗಳ ರಾಜನು (ಜಾಂಬವಂತನು) ಮೋಡದಂತಿದ್ದ ತನ್ನ ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಂತಹ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ವೇಗದಿಂದ ಅವನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದನು, ಆ ರಥವನ್ನು ಮುರಿದನು. ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದ ಮಹಾಬಲ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಮತ್ತೆ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಂಗದನನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಹೊಡೆದನು; ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎದೆಯ ನಡುವೆ ಹೊಡೆದನು; ಕರಡಿರಾಜನನ್ನೂ ಗವಾಕ್ಷನನ್ನೂ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ‘ಪರ್ವಣಿ ಸಮುದ್ರಃ ಇವ’ (ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಸಮುದ್ರದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಚಂದ್ರೋದಯವಾದಾಗ ಸಮುದ್ರ ತನ್ನ ತೀರವನ್ನು ಮೀರಿ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಅಂಗದನ ವೇಗ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ದುಃಖವನ್ನು ಕಂಡು ಉಕ್ಕೇರಿತು. ಪರಿಘ ‘ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಸಮಪ್ರಭ’ — ಕಬ್ಬಿಣದ್ದಾದರೂ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದೆ, ಅಂಗದನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಪ್ರತೀಕ. ಅಂಗದನ ಮೊದಲ ಪ್ರಹಾರವೇ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನನ್ನು ಮೂರ್ಛೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅವನು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆಗ ಜಾಂಬವಂತನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ವೃದ್ಧ ಕರಡಿರಾಜ, ‘ನೀಲಾಂಜನಚಯೋಪಮಃ’ (ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ) ಎಂದು ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ ಮಹಾಕಾಯ. ಅವನ ಕಾರ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟ — ಅವನು ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಹೊಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ರಥವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಮಾಡಿದಂತೆ. ವಾನರಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇದು ಸ್ಥಿರವಾದ ಯುದ್ಧಕ್ರಮ — ಮೊದಲು ವಾಹನ, ಬಳಿಕ ವೀರ. ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಪುನರುತ್ಥಾನ ಅವನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ಎದ್ದು ಅವನು ಮೂವರು ವಾನರನಾಯಕರನ್ನೂ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ತನಾಂತರೇ’ ಎಂದರೆ ಎದೆಯ ನಡುಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಅದು ಮರ್ಮಸ್ಥಾನ. 7–8ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ನ ಶ್ಲೋಕವಿಭಾಗ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಷ್ಟು ಭಿನ್ನ, ಆದರೆ ಎಲ್ಲ ಅರ್ಧಗಳೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಜಾಂಬವಂತನ ಬಂಡೆ ‘ಗಿರಿಶೃಂಗಾಭಾ’ (ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಂತೆ) — ವೃದ್ಧನಾದರೂ ಅವನು ಬಲದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಿಲ್ಲ.
ಗವಾಕ್ಷನೂ ಜಾಂಬವಂತನೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ಅಂಗದನು ಘೋರವಾದ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ರೋಷದ ಕಣ್ಣುಗಳ ಅಂಗದನು, ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ, ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಆ ಕಬ್ಬಿಣದ ಪರಿಘವನ್ನು ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ವೇಗವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸಿ — ವಾಲಿಯ ಮಗನಾದ ಅವನು — ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ವಧೆಗಾಗಿ ಎಸೆದನು. ಬಲಶಾಲಿಯು ಎಸೆದ ಆ ಪರಿಘವು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಕೈಯಿಂದ ಬಾಣಸಹಿತ ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣವನ್ನೂ ಉರುಳಿಸಿತು. ಪ್ರತಾಪಿಯಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ವೇಗವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಕುಂಡಲವುಳ್ಳ ಕಿವಿಯ ಬುಡಕ್ಕೆ ಅಂಗೈಯಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾವೇಗಿಯೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಒಂದೇ ಕೈಯಿಂದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಕೊಡಲಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಎಣ್ಣೆಯಿಂದ ತೊಳೆದು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಅತಿಕಠಿಣ ಲೋಹದಿಂದ ಮಾಡಿದ, ದೃಢವಾದ ಆ ಕೊಡಲಿಯನ್ನು ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ವಾಲಿಪುತ್ರನ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಎಡಭುಜದ ಹಲಗೆಯ ಮೇಲೆ ಬಲವಾಗಿ ಅಪ್ಪಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ರೋಷಗೊಂಡ ಅಂಗದನು ತನ್ನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಆಗ ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವೀರ ಅಂಗದನು ಅತಿಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ವಜ್ರದಂತಹ ತನ್ನ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದನು — ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸನ ಎದೆಯ ಬಳಿ ಹೃದಯವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ. ಇಲ್ಲಿ ‘ವಾಲಿನಃ ಸುತಃ’ (ವಾಲಿಯ ಮಗ), ‘ವಾಲಿಪುತ್ರಃ’, ‘ಪಿತುಸ್ತುಲ್ಯಪರಾಕ್ರಮಃ’ (ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅಂಗದನ ವಂಶ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಅವನು ವಾಲಿಗೆ ಸಮಾನ ಬಲಶಾಲಿ. ಪರಿಘ ದೂರದಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟದ್ದರಿಂದ ಅದು ರಾಕ್ಷಸನ ದೇಹವನ್ನಲ್ಲ, ಶಸ್ತ್ರವನ್ನೇ ಉರುಳಿಸುತ್ತದೆ — ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ನಿರಾಯುಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಅಂಗದನು ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ಕಿವಿಯ ಬುಡಕ್ಕೆ ಅಂಗೈಯಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ಕಣತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದಂತೆ. ಕೊಡಲಿಯ ವರ್ಣನೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಎಣ್ಣೆಯಿಂದ ತೊಳೆದದ್ದು (ಆದ್ದರಿಂದ ಹೊಳೆಯುವುದು, ಮಲಿನವಲ್ಲ), ಶೈಲಸಾರಮಯ (ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣ ಲೋಹದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ), ದೃಢ. ‘ಮೋಕ್ಷಯಾಮಾಸ’ ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅಂಗದನು ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ ತನ್ನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡನು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಹೇಳುವಂತೆ, ‘ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿದು ತನ್ನನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡನು’. ‘ಮರ್ಮಜ್ಞಃ’ (ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಂಗದನ ಯುದ್ಧಕೌಶಲ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನಿಗೆ ದೇಹದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳು ತಿಳಿದಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹೃದಯವನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗವಾಕ್ಷ-ಜಾಂಬವಂತರ ಪೀಡೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅಂಗದನ ಕೋಪ ಉದ್ದೀಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಗಾಯಕ್ಕಿಂತ ಸಹಚರರ ದುಃಖದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಕುಪಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಇದು ನಾಯಕನ ಗುಣ. ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಕೊಡಲಿ ‘ಏಕೇನ ಕರೇಣ’ (ಒಂದೇ ಕೈಯಿಂದ) ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೂ ಮಹಾಬಲನೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಷ್ಟು ಭಾರವಾದ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಒಂದೇ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಬಿಲ್ಲು ಮತ್ತು ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣಗಳಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ಈಗ ನಿರಾವರಣ, ಅಂಗದನ ಮುಷ್ಟಿಯ ಎದುರು ಅಸುರಕ್ಷಿತ. ಎಡಭುಜದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಕೊಡಲಿ ಅಂಗದನನ್ನು ವ್ಯಥೆಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನು ಅದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ ತತ್ಕ್ಷಣವೇ ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿಯುತ್ತಾನೆ.
ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಸ್ಪರ್ಶದ ಆ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಅಂಗದನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದರ ಏಟಿನಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಹೃದಯ ಒಡೆಯಿತು; ಅವನು ಹತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಅವನು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಲು ಆ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿತು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಮಹಾಕೋಪ ಉಂಟಾಯಿತು; ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾನರರ ಭರ್ಜರಿ ಸಿಂಹನಾದ ಮೊಳಗಿತು. ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ, ಅಟ್ಟಾಲಕ-ಗೋಪುರಗಳೊಡನೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸಿಡಿಸುವಂತೆ, ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳ ನಾದದಂತೆ ಮಹಾನಾದ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆಗ ದೇವಲೋಕವಾಸಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಇಂದ್ರನ ಶತ್ರು, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು, ವನವಾಸಿಗಳ ಆ ಮಹಾಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರೋಷದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಾಭಿಮುಖನಾಗಿ ನಿಂತನು. ಅಂಗದನ ಮುಷ್ಟಿ ‘ಇಂದ್ರಾಶನಿಸಮಸ್ಪರ್ಶ’ — ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತೆ, ಸುಗ್ರೀವನ ಅಂಗೈ ‘ಮಹೇಂದ್ರಾಶನಿಕಲ್ಪ’ವಾಗಿದ್ದಂತೆ. ಹೀಗೆ ಮೂರು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸವೀರರು ವಾನರನಾಯಕರ ಕೈಯ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದಲೇ ಹತರಾದರು, ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲ್ಲ — ಇದು ವಾನರರ ಬಲದ ವಿಶೇಷ. ‘ಪಫಾಲ ಹೃದಯಮ್’ (ಹೃದಯ ಒಡೆಯಿತು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಮರಣದ ತತ್ಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. 24ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಿಂದ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ (ವಾನರರ ಸಿಂಹನಾದ, ಲಂಕೆಯ ಕಂಪನ, ರಾವಣನ ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಸರ್ಗ ‘ಅಭವಚ್ಚ ಮಹಾನ್ಕ್ರೋಧಃ’ (ಮಹಾಕೋಪ ಉಂಟಾಯಿತು) ಎಂಬಲ್ಲಿಯೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ನಾದ ‘ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳ ನಾದದಂತೆ’ — ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಗೆದ್ದಾಗ ದೇವತೆಗಳು ಗರ್ಜಿಸುವಂತೆ. ‘ಇಂದ್ರಶತ್ರುಃ’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣ ಅದೇ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರನನ್ನೇ ಗೆದ್ದವನು ಈಗ ವಾನರರ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಈಗ ರಾವಣನ ಮೂವರು ಸಚಿವರೂ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸ್ವತಃ ರಾಮನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ರಾಮ-ರಾವಣರ ನೇರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टनवतितमः सर्गः॥ ९८॥