॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 97ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಮಹೋದರನ ವಧೆ

ರಾವಣನ ವ್ಯಥೆ, ಮಹೋದರನ ರಣಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರ, ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಶಿಲೆ-ಮರ-ಪರಿಘ-ಗದೆ-ಮುಸಲಗಳ ಯುದ್ಧ, ಬಾಹುಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಖಡ್ಗಯುದ್ಧ, ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಮಹೋದರನ ಶಿರಚ್ಛೇದ

ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸೇನೆಗಳೂ ಒಂದನ್ನೊಂದು ವೇಗವಾಗಿ ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿರಲು, ಕಡುಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸರೋವರಗಳು ಬತ್ತಿಹೋಗುವಂತೆ ಅವೆರಡೂ ಬಹಳವಾಗಿ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದವು. ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ಸಂಹಾರದಿಂದಲೂ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ವಧೆಯಿಂದಲೂ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಇಮ್ಮಡಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದನು. ವಾನರರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವ ತನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನೂ ದೈವದ ವಿಪರ್ಯಯವನ್ನೂ ಕಂಡು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ವ್ಯಥೆಯುಂಟಾಯಿತು. ಅವನು ಆಮೇಲೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹೋದರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಜಯದ ಆಸೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ವೀರನೇ, ಇಂದು ಶತ್ರುಸೇನೆಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸು, ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸು. ಸ್ವಾಮಿಯ ಅನ್ನದ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸುವ ಸಮಯ ಇದು; ಚೆನ್ನಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹೋದರನು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಪತಂಗವು ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಹೊಗುವಂತೆ ಶತ್ರುಸೇನೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ಆಗ ಸ್ವಾಮಿಯ ಮಾತಿನಿಂದಲೂ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೂ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ತೇಜಸ್ವಿ ಮಹಾಬಲನಾದ ಅವನು ವಾನರರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಮಹಾಸತ್ತ್ವರಾದ ವಾನರರೂ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಭೀಕರ ಶತ್ರುಸೇನೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕೊಂದರು. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸೇನೆಗಳು ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬತ್ತುತ್ತಿರುವ ಎರಡು ಸರೋವರಗಳಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷಯ ಸಮಾನ. ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಈಗ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ‘ವ್ಯಥೆ’ ಹುಟ್ಟಿದೆ; ಅವನು ‘ದೈವವಿಪರ್ಯಯ’ವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಅಂದರೆ ಭಾಗ್ಯ ತನಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭರ್ತೃಪಿಂಡ’ ಎಂದರೆ ಸ್ವಾಮಿ ಕೊಟ್ಟ ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಜೀವನವೃತ್ತಿ; ಅದರ ‘ನಿರ್ವೇಶ’ ಎಂದರೆ ಋಣದ ಮರುಪಾವತಿ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಪಣವಿಟ್ಟು ಸ್ವಾಮಿಯ ಸೇವೆ. ಇದು ಸೇವಕಧರ್ಮದ ಪ್ರಾಚೀನ ಆದರ್ಶ. ಮಹೋದರನ ‘ಪತಂಗವು ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಹೊಗುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಮುಖದ್ದು — ಅವನ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ, ಆದರೆ ನಾಶವೂ ನಿಶ್ಚಿತ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. 8–10ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಾನರರ ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ಮಹೋದರನ ಬಾಣಸಂಹಾರ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ರಾವಣನು ಮಹೋದರನನ್ನು ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ’, ‘ವೀರನೇ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಾಧು ಯುಧ್ಯತಾಮ್’ ಎಂಬ ಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರಯೋಗ ಆಜ್ಞೆಯ ಗೌರವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹೋದರನ ಉತ್ತರ ಕೇವಲ ‘ಹಾಗೆಯೇ’ — ವೀರನು ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಎರಡು ಪ್ರೇರಕಗಳನ್ನು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಭರ್ತೃವಾಕ್ಯೇನ’ (ಸ್ವಾಮಿಯ ಮಾತಿನಿಂದ) ಹೊರಗಿನದು, ‘ಸ್ವೇನ ವೀರ್ಯೇಣ’ (ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ) ಒಳಗಿನದು. ವಾನರರೂ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯರಲ್ಲ; ಅವರು ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಹೀಗಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಎರಡೂ ಕಡೆಯದು.

ಅತಿಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹೋದರನು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಕೈಗಳನ್ನೂ ಕಾಲುಗಳನ್ನೂ ತೊಡೆಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಆಗ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪೀಡಿತರಾದ ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡಿದರು — ಕೆಲವರು ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದರು, ಕೆಲವರು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಮಹಾಸೇನೆ ಸೋತುದನ್ನು ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವನು ಒಡನೆಯೇ ಮಹೋದರನ ಮೇಲೆ ನುಗ್ಗಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಕಪೀಶ್ವರನು ಪರ್ವತಸಮಾನವಾದ ಘೋರವಾದ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನ ವಧೆಗಾಗಿ ಎಸೆದನು. ಥಟ್ಟನೆ ತನ್ನತ್ತ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ತಡೆಯಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಮಹೋದರನು ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಸೀಳಿದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಸಾವಿರ ಚೂರುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಬಂಡೆ ಆಗ, ಕಲಕಿದ ಹದ್ದುಗಳ ಮಂಡಲದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಒಡೆದುಹೋದ ಆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ಸುಗ್ರೀವನು ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಎಸೆದನು; ಅದನ್ನೂ ಅವನು ಅನೇಕ ಚೂರುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಭಾಗ ಶಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಸ್ಪರ್ಧೆ — ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಾಕೃತ ಆಯುಧಗಳು (ಬಂಡೆ, ಸಾಲವೃಕ್ಷ) ಮಹೋದರನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಅಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ (ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದೆ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹೋದರನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪರ್ವತಸದೃಶ ಬಂಡೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡೂ ಅವನು ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾವಿರ ಚೂರಾದ ಬಂಡೆಯ ತುಂಡುಗಳು ಬೀಳುತ್ತಿರುವುದು ಹದ್ದುಗಳ ಮಂಡಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಇದು ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯ ಉದಾಹರಣೆ; ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿರುವ ಕಪ್ಪು ತುಂಡುಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿ ಹಾರುತ್ತಿರುವ ಹದ್ದುಗಳಂತೆ. ವಾನರರ ಪಲಾಯನ ‘ಕೆಲವರು… ಕೆಲವರು’ ಎಂದು ಎರಡಾಗಿ ವಿಂಗಡಿತವಾಗಿದೆ — ಭಯಗೊಂಡವರು ದೂರ ಓಡುತ್ತಾರೆ, ಧೀರರು ರಾಜನನ್ನು ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೇನೆಯ ಆಶ್ರಯ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಕೋಪ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸೋಲಿನಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಬಂಡೆ, ಬಳಿಕ ಸಾಲವೃಕ್ಷ, ಬಳಿಕ ಪರಿಘ; ಅವನು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಮಹೋದರನ ಪ್ರಹಾರಗಳು ಅವಯವಗಳ ಮೇಲೆ — ಕೈ, ಕಾಲು, ತೊಡೆಗಳ ಮೇಲೆ — ಬೀಳುತ್ತವೆ; ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಅಂಗಹೀನರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವರ ಯುದ್ಧಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಆಗಮನ ‘ಅನಂತರಮ್’ — ತತ್ಕ್ಷಣವೇ; ರಾಜನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ದುಃಖವನ್ನು ಕಂಡು ತಡವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರು ನಾಯಕರ ದ್ವಂದ್ವ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಶೂರನೂ ಶತ್ರುಸೇನೆಯನ್ನು ಪೀಡಿಸುವವನೂ ಆದ ಮಹೋದರನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಈ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸೀಳಿದನು. ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಒಂದು ಪರಿಘವನ್ನು ಕಂಡನು. ಹೊಳೆಯುವ ಆ ಪರಿಘವನ್ನು ಬೀಸಿ, ಅವನಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತ, ಉಗ್ರವೇಗದಿಂದ ಆ ಪರಿಘದಿಂದ ಅವನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದನು. ಕುದುರೆಗಳು ಹತವಾದ ಆ ಮಹಾರಥದಿಂದ ಹಾರಿ, ವೀರ ರಾಕ್ಷಸ ಮಹೋದರನು ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಗದೆ ಮತ್ತು ಪರಿಘವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರು, ಎರಡು ಹೋರಿಗಳಂತೆ, ಮಿಂಚಿನೊಡನೆ ಗುಡುಗುವ ಎರಡು ಮೋಡಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರಾದರು. ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ನಿಶಾಚರ ಮಹೋದರನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಉರಿಯುವ ಗದೆಯನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಅತಿಘೋರವಾದ ಆ ಗದೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ರೋಷದಿಂದ ಕೆಂಗಣ್ಣಾದ ಮಹಾಬಲ ಸುಗ್ರೀವನು ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಿಘವನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಆ ಕಪೀಶ್ವರನು ಪರಿಘದಿಂದ ಅವನ ಗದೆಯನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು; ಅವನ ಪರಿಘ ವೇಗದಿಂದ ಒಡೆದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಆಗ ತೇಜಸ್ವಿ ಸುಗ್ರೀವನು ನೆಲದಿಂದ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಘೋರವಾದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಮುಸಲವನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ‘ತಸ್ಯ ದರ್ಶಯನ್’ (ಅವನಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮೊದಲು ಪರಿಘವನ್ನು ಶತ್ರುವಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬಳಿಕ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ವೀರರ ರೀತಿ. ಮೊದಲು ರಥದ ಕುದುರೆಗಳು ಹತವಾದವು, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ಆನೆಯಂತೆ; ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಯುದ್ಧನೀತಿ ಸ್ಥಿರ — ಮೊದಲು ಶತ್ರುವಿನ ವಾಹನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಯುದ್ಧ ಸಮನೆಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಗೋವೃಷಪ್ರಖ್ಯೌ’ (ಎರಡು ಹೋರಿಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರ ಬಲದ ಮತ್ತು ಗರ್ವದ ಸಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಸವಿದ್ಯುತೌ ಘನೌ’ (ಮಿಂಚಿನೊಡನೆ ಮೋಡಗಳು) ಎಂಬುದು ಅವರ ಕೈಯಲ್ಲಿನ ಆಯುಧಗಳು ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ ಎಂದು. 20–21ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು (ಗದೆಯ ಎಸೆತ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರತಿಘಾತ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಶಸ್ತ್ರಗಳೇ ವೀರರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಯುಧಗಳಾಗುತ್ತವೆ — ಪರಿಘ, ಮುಸಲ, ಖಡ್ಗ ಎಲ್ಲವೂ ನೆಲದಿಂದಲೇ ಎತ್ತಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ‘ತರಸಾ ಭಿನ್ನಃ’ (ವೇಗದಿಂದ ಒಡೆಯಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪರಿಘದ ಭಂಗ ಪ್ರಹಾರದ ವೇಗದಿಂದಲೇ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ದೀರ್ಘತೆಯೂ ತೀವ್ರತೆಯೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಗದೆಯ ‘ಭಾಸ್ಕರಾಭಾಸಾ’ (ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅದರ ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರವನ್ನೂ ವೇಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಪರಿಘ ಗದೆಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತಾನೇ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ — ಇದು ಸಮಬಲರ ಘರ್ಷಣೆಯ ಪರಿಣಾಮ. ಮುಸಲದ ‘ಆಯಸಂ’ (ಕಬ್ಬಿಣದ), ‘ಹೇಮಭೂಷಿತಂ’ (ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಲೋಹದ ದೃಢತೆ ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರ — ರಾಕ್ಷಸರ ಶಸ್ತ್ರಗಳೂ ರಾಜವೈಭವದಿಂದ ಕೂಡಿವೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

ಅವನು ಆ ಮುಸಲವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಎಸೆದನು, ಇವನೂ ಅವನ ಮೇಲೆ ಗದೆಯನ್ನು ಎಸೆದನು; ಆ ಎರಡು ಆಯುಧಗಳೂ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ತಾಗಿ ಒಡೆದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಆಗ ಆಯುಧಗಳು ಮುರಿದುಹೋದ, ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಇಬ್ಬರೂ, ಉರಿಯುವ ಎರಡು ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಎದುರಾದರು. ಆಗ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೊಡೆದರು; ಅಂಗೈಗಳಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ಆಗ ಬೇಗನೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆದರು; ಸೋಲರಿಯದ ಆ ವೀರರು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಎಸೆದಾಡಿದರು. ಬಾಹುಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸುಡುವ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ದಣಿದರು. ಆಗ ಮಹಾವೇಗಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಮಹೋದರನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಗುರಾಣಿಯೊಡನೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಹಾಗೆಯೇ ಇನ್ನೂ ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನೂ ಗುರಾಣಿಯೊಡನೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಒಂದು ಮಹಾಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಆಗ ರೋಷದಿಂದ ಮೈಯೆಲ್ಲ ತುಂಬಿದ, ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ರಣದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರರ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು. ಪರಸ್ಪರ ಅತಿಸಂಕ್ರುದ್ಧರಾದ, ಜಯದಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಅತಿವೇಗವಾಗಿ ಬಲಮುಖವಾಗಿ ಮಂಡಲಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತತೊಡಗಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಮುರಿದಾಗ ಮುಷ್ಟಿಯುದ್ಧ, ಬಳಿಕ ಅಂಗೈಯುದ್ಧ, ಬಳಿಕ ಬಾಹುಯುದ್ಧ; ದಣಿವಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ಖಡ್ಗಯುದ್ಧ. ‘ದೀಪ್ತಾವಿವ ಹುತಾಶನೌ’ (ಉರಿಯುವ ಎರಡು ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಅಗ್ನಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸೇರುವಂತೆ ಅವರ ಘರ್ಷಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಜಗ್ಮತುಸ್ತೌ ಶ್ರಮಂ ವೀರೌ’ (ಆ ವೀರರು ದಣಿದರು) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ — ಈ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ದಣಿವೇ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮಹೋದರನ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನ ಖಡ್ಗಗ್ರಹಣ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ. ‘ದಕ್ಷಿಣಂ ಮಂಡಲಮ್’ ಎಂಬುದು ಖಡ್ಗಯುದ್ಧದ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಗತಿ — ಅವಕಾಶವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತ ಶತ್ರುವಿನ ಸುತ್ತ ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿ ತಿರುಗುವುದು. ‘ಶಸ್ತ್ರವಿಶಾರದೌ’ (ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಬ್ಬರೂ ಕುಶಲರು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿರ್ಣಯ ಕೌಶಲದಿಂದಲ್ಲ, ಕ್ಷಣಿಕ ಪ್ರಮಾದದಿಂದ ಆಗುವುದು. ‘ಹೃಷ್ಟೌ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡವರು) ಎಂಬ ಪದ ವಿಚಿತ್ರ — ಪ್ರಾಣಸಂಕಟದಲ್ಲೂ ವೀರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮದ ಸ್ವಭಾವ. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೀಳುವುದು-ಏಳುವುದು ಅವರ ಅಪರಾಜಿತತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಯಾರೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿಡಲಾರರು. ಖಡ್ಗಗ್ರಹಣದಲ್ಲೂ ಸಮತೆ — ಮಹೋದರನು ‘ಮಹಾವೇಗ’, ಸುಗ್ರೀವನು ‘ವೇಗವತ್ತರ’ (ಇನ್ನೂ ವೇಗಶಾಲಿ); ಇಲ್ಲಿ ‘ತರ’ ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲ್ಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಆ ಶೂರನೂ ಮಹಾವೇಗಿಯೂ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವವನೂ ದುರ್ಮತಿಯೂ ಆದ ಮಹೋದರನು ಸುಗ್ರೀವನ ದೃಢಕವಚದ ಮೇಲೆ ಆ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಕವಚದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಅವನು ಎಳೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಖಡ್ಗದಿಂದ ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣಸಹಿತವಾದ, ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ ಅವನ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ತಲೆ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಸೇನೆ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣದಾಯಿತು — ಎಲ್ಲವೂ ಓಡಿಹೋಯಿತು. ಅವನನ್ನು ಕೊಂದು ವಾನರರೊಡನೆ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಕಪಿಯು ಗರ್ಜಿಸಿದನು; ದಶಗ್ರೀವನು ಕೋಪಗೊಂಡನು, ರಾಘವನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಬೆಳಗಿದನು. ಮುಖ ಬಾಡಿದ, ದೀನಮನಸ್ಕರಾದ, ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಆಗ ಚದುರಿ ಓಡಿದರು. ಮಹಾಪರ್ವತದ ಒಂದು ಚೂರಾದ ಭಾಗದಂತೆ ಮಹೋದರನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿಸಿ, ಸೂರ್ಯಪುತ್ರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಜೇಯನಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಬೆಳಗಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಯುದ್ಧದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದ ವಾನರೇಂದ್ರನನ್ನು ದೇವ-ಸಿದ್ಧ-ಯಕ್ಷರ ಸಮೂಹಗಳೂ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಭೂತಸಮೂಹಗಳೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದವು. ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣ ಒಂದು ಪ್ರಮಾದ — ಮಹೋದರನ ಖಡ್ಗ ಸುಗ್ರೀವನ ದೃಢಕವಚದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯಲು ಅವನು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವೀರ್ಯಶ್ಲಾಘೀ’ (ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವವನು), ‘ದುರ್ಮತಿಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅವನ ದೋಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘೆ ಮತ್ತು ಅವಿವೇಕ. ‘ಕುಂಡಲೋಪಗತಂ ಶಿರಃ’ (ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ ತಲೆ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಮರಣದಲ್ಲೂ ರಾಕ್ಷಸನ ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. 36–38ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳು — 37 ಉಪಜಾತಿ, 38 ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ. 37ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸೂರ್ಯಾತ್ಮಜಃ’ (ಸೂರ್ಯಪುತ್ರ) ಸುಗ್ರೀವನು ‘ಸೂರ್ಯನಂತೆ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೇಷ — ಸೂರ್ಯಪುತ್ರನು ತನ್ನ ತಂದೆಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಾನೆ. 38ನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಹರುಷಸಮಾಕುಲಿತೈಃ’ ಎಂಬುದು ಛಂದಸ್ಸಿನ ಅನುರೋಧದಿಂದ ಸ್ವರಭಕ್ತಿಯುಕ್ತ ರೂಪ (‘ಹರ್ಷ’ ಎಂಬುದರ ನಡುವೆ ಸ್ವರವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದುದು). ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಎರಡನೆಯ ಸೇನಾಪತಿಯೂ ಹತನಾದನು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ. ‘ಚುಕ್ರೋಧ ಚ ದಶಗ್ರೀವೋ ಬಭೌ ಹೃಷ್ಟಶ್ಚ ರಾಘವಃ’ (ದಶಗ್ರೀವನು ಕೋಪಗೊಂಡನು, ರಾಘವನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಬೆಳಗಿದನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ — ಒಬ್ಬನ ಕೋಪ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಹರ್ಷ — ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಪಲಾಯನ ನಾಯಕನ ಪತನದಿಂದ ಸೇನೆಯ ಮನೋಭಂಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ಯಕ್ಷರು, ಭೂತಗಳು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ — ಅವನ ವಿಜಯ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಸಾಕ್ಷಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः॥ ९७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ