ಸರ್ಗ
ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ವಧೆ
ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರರ ಪಲಾಯನ, ಸುಗ್ರೀವನ ಶಿಲಾವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಸಂಹಾರ, ಆನೆಯನ್ನೇರಿದ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನೊಡನೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ, ಅಂಗೈಯ ಪೆಟ್ಟಿನಿಂದ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ವಧೆ
ದಶಗ್ರೀವನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ದೇಹ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಒಂದೇ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಆ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು, ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಪತಂಗಗಳು ಸಹಿಸಲಾರದಂತೆ, ವಾನರರು ಸಹಿಸಲಾರದಾದರು. ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಅವರು, ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಸುಡುತ್ತಿರುವ ಆನೆಗಳಂತೆ, ಕೂಗುತ್ತ ಚದುರಿ ಓಡಿದರು. ಗಾಳಿ ದೊಡ್ಡ ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುವಂತೆ ರಾವಣನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಪಿಗಳ ಸೇನೆಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ವೇಗವಾಗಿ ವನವಾಸಿಗಳ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಘವನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನು ಆ ಕಪಿಗಳು ಸೋತು ಚದುರಿಹೋದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಸುಷೇಣನನ್ನು ಸೇನಾವಿಭಾಗದ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ನಿಯೋಜಿಸಿ, ಬೇಗನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ತನಗೆ ಸಮಾನನಾದ ವೀರ ವಾನರ ಸುಷೇಣನನ್ನು ಸೇನಾರಕ್ಷಣೆಗೆ ನೇಮಿಸಿ, ಮರಗಳನ್ನೇ ಆಯುಧವಾಗಿ ಹೊಂದಿದ ಸುಗ್ರೀವನು ಶತ್ರುವಿಗೆ ಅಭಿಮುಖನಾಗಿ ಹೊರಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ವಾನರರ ದುರವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ದೀಪಕ್ಕೆ ಬೀಳುವ ಪತಂಗಗಳಂತೆ, ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳಂತೆ. ಎರಡನೆಯ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಕೇವಲ ದುರ್ಬಲರಲ್ಲ, ಮಹಾಕಾಯರಾಗಿದ್ದರೂ ಅಸಹಾಯಕರು ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ಏಕತಃ’ (ಒಂದೇ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯ ಏಕಮುಖ ನಿರಂತರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ನಿರ್ಣಯ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಸೇನೆ ಸೋತಾಗ ನಾಯಕನು ಸ್ವತಃ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಸೇನೆಯನ್ನು ನಾಯಕರಹಿತವಾಗಿ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಸುಷೇಣನನ್ನು ‘ಗುಲ್ಮೇ’ — ಸೇನೆಯ ವ್ಯೂಹವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ — ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಆತ್ಮನಃ ಸದೃಶಮ್’ (ತನಗೆ ಸಮಾನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಷೇಣನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗಿದ್ದ ವಿಶ್ವಾಸ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಸುಷೇಣನು ತಾರೆಯ ತಂದೆ, ವೃದ್ಧನೂ ಅನುಭವಿಯೂ ಆದ ವಾನರ. ‘ಪಾದಪಾಯುಧಃ’ (ಮರಗಳೇ ಆಯುಧವಾದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಾನರಯುದ್ಧದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಮರಗಳೂ ಬಂಡೆಗಳೂ, ಬಿಲ್ಲುಬಾಣಗಳಲ್ಲ. ರಾವಣನು ರಾಘವನೆಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮುಂದೆ ಅವರಿಬ್ಬರ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ನಡೆಯುವುದು, ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಅವನ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಹತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಮುಂದಿನದರಲ್ಲಿ ಮಹೋದರ, ಬಳಿಕ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ — ಇದು ಕ್ರಮ.
ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೂ ಹಿಂದೆಯೂ ಎಲ್ಲ ವಾನರಯೂಥಪರೂ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ವಿವಿಧ ಮರಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಮಹಾನ್ ಸುಗ್ರೀವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವರದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದನು; ಇತರ ವಿವಿಧರನ್ನು ಬಡಿದುರುಳಿಸುತ್ತ ಉತ್ತಮ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಡೆದುಹಾಕಿದನು. ಯುಗಾಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲಗೊಂಡ ಗಾಳಿ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವಂತೆ ಮಹಾಕಾಯನಾದ ವಾನರೇಶ್ವರನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಜಜ್ಜಿಹಾಕಿದನು. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳ ಮೇಲೆ ಮೋಡ ಆಲಿಕಲ್ಲಿನ ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ಸೇನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಂಡೆಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಕಪಿರಾಜನು ಎಸೆದ ಆ ಬಂಡೆಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ತಲೆಗಳು ಛಿದ್ರವಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಚೂರಾದ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಬಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಸೋತ ರಾಕ್ಷಸರು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಬೀಳುತ್ತ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಯುಗಾಂತದ ಗಾಳಿ, ಆಲಿಕಲ್ಲು ಸುರಿಸುವ ಮೋಡ, ಚೂರಾದ ಪರ್ವತಗಳು. ಮೊದಲನೆಯದು ಸುಗ್ರೀವನ ವೇಗವನ್ನು, ಎರಡನೆಯದು ಅವನ ಪ್ರಹಾರಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನು, ಮೂರನೆಯದು ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಕಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳು ಆಲಿಕಲ್ಲಿನ ಮಳೆಯಿಂದ ಚದುರುವಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಚದುರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವ — ಈಗ ರಾಕ್ಷಸರೇ ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ದುರ್ಬಲರು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದಾಗಿದ್ದರು, ಇಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು; ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರವಾಹ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಮಂಥ’ (ಕಡೆದನು), ‘ಮಮರ್ದ’ (ಜಜ್ಜಿದನು) ಎಂಬ ಎರಡು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಲದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಯೂಥಪರ ಅನುಸರಣೆ, ರಾಜನ ಉದಾಹರಣೆಯಿಂದ ಸೇನೆ ಮತ್ತೆ ಉತ್ಸಾಹ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನದತ್ಸು ಪತತ್ಸು ಚ’ (ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಬೀಳುತ್ತ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ರಾಕ್ಷಸರ ದುಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತವೆ — ಕೆಲವರು ಕೂಗುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಬೀಳುತ್ತಾರೆ; ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೋಲಾಹಲವೂ ಮೃತ್ಯುವೂ ಬೆರೆತಿವೆ. ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಪರಾಕ್ರಮ ರಾವಣನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತೆ — ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಶತ್ರುಸೇನೆಯನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಆಗ ಬಿಲ್ಲುಧಾರಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ, ರಥದಿಂದ ಹಾರಿ ಆನೆಯ ಹೆಗಲನ್ನೇರಿದನು. ಆ ಆನೆಯನ್ನೇರಿ ಮಹಾಬಲನಾದ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ಭೀಕರ ಸದ್ದಿನೊಡನೆ ಗರ್ಜಿಸಿ ವಾನರರ ಮೇಲೆ ನುಗ್ಗಿದನು. ಅವನು ಸೇನೆಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನ ಮೇಲೆ ಘೋರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು; ಕಳವಳಗೊಂಡಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡ ಕಪೀಂದ್ರನು ಮಹಾಕ್ರೋಧದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದನು, ಅವನ ವಧೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ಯುದ್ಧಸನ್ನದ್ಧನಾದ ಶೂರ ಕಪಿಯು ಒಂದು ಮರವನ್ನು ಕಿತ್ತು, ಎರಗಿ ಆ ಮಹಾಗಜನನ್ನು ಮುಖದ ಮೇಲೆ ಹೊಡೆದನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದ ಆ ಮಹಾಗಜವು ಒಂದು ಬಿಲ್ಲಿನಷ್ಟು ದೂರ ಹಿಂದೆ ಸರಿದು ಕುಸಿದು ಕುಳಿತು ಘೀಳಿಟ್ಟಿತು. ಜಜ್ಜಿಹೋದ ಆನೆಯಿಂದ ಬೇಗನೆ ಇಳಿದು, ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ಶತ್ರುವಿಗೆ ಅಭಿಮುಖನಾಗಿ ಕಪಿಯೆಡೆಗೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ, ಹೋರಿಯ ಚರ್ಮದ ಗುರಾಣಿಯನ್ನೂ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ ಹಿಡಿದು, ಚುರುಕಿನ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಂದ, ಗದರಿಸುವವನಂತೆ, ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಮೋಡದಂತಹ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಆ ಬಂಡೆ ತನ್ನತ್ತ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿದು ಆಗ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸುವುದು ವೀರರ ರೀತಿ — ಯುದ್ಧಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ಆಹ್ವಾನ. ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ರಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆನೆಯನ್ನೇರುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನು ವಾನರರಿಗಿಂತ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದ್ದು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡಬಲ್ಲನು. ಸುಗ್ರೀವನಾದರೋ ಮರದಿಂದಲೇ ಆನೆಯನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನೇರಿದವನನ್ನಲ್ಲ — ಮೊದಲು ವಾಹನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆನೆ ‘ಧನುರ್ಮಾತ್ರಮ್’ (ಒಂದು ಬಿಲ್ಲಿನಷ್ಟು) ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದು ಅವನ ಪ್ರಹಾರದ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆರ್ಷಭಂ ಚರ್ಮ’ ಎಂದರೆ ಹೋರಿಯ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಗುರಾಣಿ. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಸ್ವರೂಪ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಧನುರ್ಯುದ್ಧದಿಂದ ಗಜಯುದ್ಧ, ಬಳಿಕ ಖಡ್ಗಯುದ್ಧ. ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ಚುರುಕುತನ ಅವನ ಕೌಶಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಬಂಡೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿಯುವುದರಿಂದ ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಬಂಡೆ ‘ಜಲದೋಪಮಾ’ — ಮೋಡದಂತೆ ದೊಡ್ಡದು; ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಶಿಲಾವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುವಂತಹುದು. ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಂತ್ವನ — ‘ಕಳವಳಗೊಂಡಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದನು’. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಕೇವಲ ಯೋಧನಲ್ಲ, ನಾಯಕನೂ ಹೌದು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಕೋಪ ‘ಚುಕ್ರೋಶ’ (ಗರ್ಜಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ಅವನು ನೋವಿನಿಂದಲ್ಲ, ಕೋಪದಿಂದಲೇ ಕೂಗುತ್ತಾನೆ. ‘ವಧೇ ಚಾಸ್ಯ ಮನೋ ದಧೇ’ (ಅವನ ವಧೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ ದೃಢ. ಆನೆಯ ಕುಸಿತ ಮತ್ತು ಘೀಳು ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಫಲ. ಅದರ ನಂತರ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ಕಾಲಾಳಾದರೂ ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಗದರಿಸುವವನಂತೆ’ ಮತ್ತೆ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಧೈರ್ಯದ ಪರಿಚಯ. ‘ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್’ (ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನೂ ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದನು, ವಿಚಲಿತನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸಮಬಲರಾದ ಇಬ್ಬರು ವೀರರ ಮುಖಾಮುಖಿ ಸಜ್ಜಾಗುತ್ತದೆ.
ಆ ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸನ ಖಡ್ಗಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದ ವಾನರನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದವನಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು. ಥಟ್ಟನೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದು ವೇಗವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದ ನಿಶಾಚರ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಆ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಸೇನೆಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಕವಚವನ್ನು ಕೆಡವಿದನು; ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಒದೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಗ್ರೀವನು ಬಿದ್ದನು. ಬಿದ್ದ ಆ ಕಪಿ ಮೇಲೆದ್ದು, ಸಿಡಿಲಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಭೀಕರ ಸದ್ದಿನ ಅಂಗೈಪೆಟ್ಟನ್ನು ಅವನ ಮೇಲೆ ಬೀಸಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನು ಎತ್ತಿದ ಆ ಅಂಗೈಪೆಟ್ಟನ್ನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನೈಪುಣ್ಯದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇವನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆಗ ತನ್ನ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡುದನ್ನು ಕಂಡು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಆ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಸಂದನ್ನು ಕಂಡನು. ಈ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಸಮಬಲರಾದ ಇಬ್ಬರು ಮಲ್ಲರ ನಡುವಿನಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬನು ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಎರಡು ಬಾರಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಖಡ್ಗದಿಂದ, ಎರಡನೆಯದು ಒದೆತದಿಂದ — ಆದರೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಏಳುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು, ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವೂ (ಖಡ್ಗಪ್ರಹಾರ, ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನತೆ, ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಯುದ್ಧ ಹೀಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ‘ನೈಪುಣ್ಯ’ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಬಲಶಾಲಿಯಲ್ಲ, ಯುದ್ಧಕುಶಲನೂ ಹೌದು. ಆದರೆ ‘ಅಂತರಂ ದದರ್ಶ’ (ಸಂದನ್ನು ಕಂಡನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಥೆಯ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಸುಗ್ರೀವನು ಶತ್ರುವಿನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಲಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಾಣುವುದು ಮಹತ್ವದ್ದು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಶನೇಃ ಸಮಾನಮ್’ (ಸಿಡಿಲಿಗೆ ಸಮಾನ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮುಂದೆ ಬರುವ ‘ಮಹೇಂದ್ರಾಶನಿಕಲ್ಪೇನ’ (ಮಹೇಂದ್ರನ ವಜ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ. ಕವಚವನ್ನು ಕೆಡಹುವುದು ಸುಗ್ರೀವನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಷ್ಟಿಯೂ ಅಂಗೈಯೂ ವಾನರರ ಸಹಜ ಆಯುಧಗಳು — ಖಡ್ಗಧಾರಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನೊಡನೆ ಅವನು ನಿರಾಯುಧನಾಗಿಯೇ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಬಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಒದೆತದಿಂದ ಬೀಳುವುದೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ನಾಚಿಕೆಯದಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಎದ್ದು ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
ಆಗ ಕೋಪದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಇನ್ನೊಂದು ಮಹಾ ಅಂಗೈಪೆಟ್ಟನ್ನು ಅವನ ಕಣತಲೆಯ ಮೇಲೆ (ಹಣೆಯ ಪಕ್ಕದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ) ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಮಹೇಂದ್ರನ ವಜ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಆ ಅಂಗೈಪೆಟ್ಟಿನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು, ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತ, ಝರಿಯಿಂದ ನೀರು ಹರಿಯುವಂತೆ ದೇಹದ ರಂಧ್ರಗಳಿಂದ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ತಿರುಗಿದ, ನೊರೆಯೊಡನೆ ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿರೂಪಾಕ್ಷನಾದುದನ್ನು (ಕಣ್ಣುಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಕಾರವಾದುದನ್ನು) ಆ ವಾನರರು ಕಂಡರು. ತುಡಿಯುತ್ತ, ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಹೊರಳುತ್ತ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದು, ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ನರಳುತ್ತಿದ್ದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಪಿಗಳು ಕಂಡರು. ಹಾಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಎರಡು ಸೇನಾಸಾಗರಗಳು, ಕಟ್ಟೆಯೊಡೆದ ಎರಡು ಮಹಾಸಮುದ್ರಗಳಂತೆ ಭೀಕರವಾಗಿ ಮೊರೆದವು. ವಾನರರಾಜನಿಂದ ಮಹಾಬಲನಾದ ವಿರೂಪನೇತ್ರನು ನಾಶವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಕಪಿ-ರಾಕ್ಷಸರ ಸೇನೆ ಉಕ್ಕಿಹರಿದ ಗಂಗೆಯಂತಾಯಿತು. ‘ವಿರೂಪಾಕ್ಷಂ ವಿರೂಪಾಕ್ಷತರಂ ಕೃತಮ್’ (ವಿರೂಪಾಕ್ಷನನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿರೂಪಾಕ್ಷನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದು) ಎಂಬುದು ಶ್ಲೇಷ — ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ವಿಕಾರ ಕಣ್ಣುಗಳವನು, ಈಗ ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಕಾರವಾದವು. ಇದು ಕವಿಯ ವಕ್ರೋಕ್ತಿಪ್ರಯೋಗ. ‘ಶಂಖದೇಶ’ ಎಂದರೆ ಹಣೆಯ ಪಕ್ಕ, ಅದು ಮರ್ಮಸ್ಥಾನ; ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದೇ ಅಂಗೈಪೆಟ್ಟಿನಿಂದ ಮೃತ್ಯು. ಹಿಂದೆ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು; ಈಗ ‘ಸಂದನ್ನು’ ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದ ಎಡೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸೇನೆಗಳು ಕಟ್ಟೆಯೊಡೆದ ಸಾಗರಗಳಂತೆಯೂ ಉಕ್ಕಿಹರಿದ ಗಂಗೆಯಂತೆಯೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ಒಬ್ಬ ನಾಯಕನ ಪತನದಿಂದ ಇಡೀ ಸೇನೆ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಮೂವರು ಸಚಿವರಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯವನು ಹತನಾದನು. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರರು ದೀಪದ ಪತಂಗಗಳಂತೆ ನಾಶವಾದರು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಅಂಗೈಪೆಟ್ಟಿನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸವೀರನು ಹತನಾದನು — ಹೀಗೆ ಸರ್ಗ ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ಚಿತ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಸಮತೋಲನದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಕರುಣಂ ವಿನರ್ದಂತಮ್’ (ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ನರಳುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಶತ್ರುವಿನ ಮರಣದಲ್ಲೂ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ವಧೆಯಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕೋಪ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುವುದು, ಮಹೋದರನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಡುವನು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षण्णवतितमः सर्गः॥ ९६॥