ಸರ್ಗ
ರಾವಣನ ರಣನಿರ್ಯಾಣ
ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳುವುದು, ರಾವಣನ ಕೋಪ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಮಹಾಸೇನೆಯ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯರಥದ ಸಜ್ಜು, ಅಶುಭ ಉತ್ಪಾತಗಳು, ವಾನರಸೇನೆಯ ಸಂಹಾರ
ಲಂಕೆಯ ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲೂ ಆರ್ತರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕರುಣಾಜನಕ ವಿಲಾಪವನ್ನು ರಾವಣನು ಕೇಳಿದನು. ಅವನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಧ್ಯಾನಮಗ್ನನಾದನು; ಬಳಿಕ ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನೂ ಭೀಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವವನೂ ಆದನು. ತುಟಿಯನ್ನು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡು, ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ನೋಡಲಾಗದಂತಿದ್ದ ಅವನು ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದನು. ಕೋಪದಿಂದ ಮಾತು ತೊದಲುತ್ತ, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೇ ಸುಡುವವನಂತೆ ಅವನು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹೋದರನಿಗೂ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನಿಗೂ ಬೇಗ ತಿಳಿಸಿರಿ — ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸೇನೆಗಳು ಹೊರಡಲಿ.’ ಭಯಪೀಡಿತರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಂತೆ ಶಾಂತಚಿತ್ತರಾಗಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದರು. ಭೀಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಅವರು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡು ರಣಾಭಿಮುಖರಾಗಿ ಬಂದರು. ಆ ಮಹಾರಥರು ಯಥಾವಿಧಿ ರಾವಣನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಸ್ವಾಮಿಯ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತರು. ಆಗ ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ರಾವಣನು ನಕ್ಕು ಮಹೋದರ-ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವರಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನಿಗೂ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ವಿಲಾಪಶ್ರವಣ, ಬಳಿಕ ದೀರ್ಘನಿಃಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನ, ಕೊನೆಗೆ ಕೋಪದ ಸ್ಫೋಟ. ಶೋಕವು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೋಪವನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಲಾಗ್ನಿಃ ಇವ ಮೂರ್ತಿಮಾನ್’ (ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ರೂಪದ ಭೀಕರತೆಯೂ ಪ್ರಳಯದ ಸೂಚನೆಯೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಸೇವಕರ ಭಯವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಅವರು ರಾಜಾಜ್ಞೆಯನ್ನು ಭಯದಿಂದಲೇ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅನುರಾಗದಿಂದಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿನ ನಗುವೂ ಹರ್ಷದ್ದಲ್ಲ, ಗರ್ವದ ಚಿಹ್ನೆ. ಉಳಿದ ಮೂವರು ಸೇನಾಪತಿಗಳೇ ಈಗ ಅವನ ಆಶ್ರಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ಮಹಾವೀರರೆಲ್ಲ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಲಂಕೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯೂ ಶೋಕದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ — ಒಬ್ಬರ ಮಗ, ಒಬ್ಬರ ಅಣ್ಣ, ಒಬ್ಬರ ಪತಿ ಹತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಿಲಾಪವೇ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ರಾವಣನ ದುರ್ನೀತಿಯನ್ನೇ ಸರ್ವನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು, ಆದರೆ ರಾವಣನು ಅದರಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಕಲಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ದೀರ್ಘನಿಃಶ್ವಾಸ ಅವನ ಅಂತರಂಗದ ದುಃಖವನ್ನೂ ಧ್ಯಾನ ಕ್ಷಣಿಕ ಆಲೋಚನೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಆಲೋಚನೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಆರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಯುದ್ಧವನ್ನೇ. ‘ಕೃತಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಾಃ’ (ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಮಂಗಳಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿತ್ತೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಅವರು ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಪ್ರಾಂಜಲಯಃ’ (ಕೈಮುಗಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ವಿನಯವೂ, ‘ಭರ್ತುರ್ವಿಜಯಕಾಂಕ್ಷಿಣಃ’ (ಸ್ವಾಮಿಯ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಭಯವೂ ಭಕ್ತಿಯೂ ಎರಡೂ ಸೇವಕರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಮಹೋದರ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ — ಈ ಮೂವರನ್ನೇ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ; ಅವರ ವಧೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುವುದು.
ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಇಂದು ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ, ಯುಗಾಂತದ ಸೂರ್ಯನಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಘವನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವೆನು. ಶತ್ರುವಧೆಯಿಂದ ಖರ, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು — ಇವರ ಸಾವಿಗೆ ಇಂದು ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುವೆನು. ನನ್ನ ಬಾಣಮೇಘಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂತರಿಕ್ಷವೂ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಆಕಾಶವೂ ಸಾಗರಗಳೂ ಬೆಳಕನ್ನು ಕಾಣಲಾರವು. ಇಂದು ವಾನರಮುಖ್ಯರ ಆ ಹಿಂಡುಗಳನ್ನು ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಭಾಗಭಾಗವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲುವೆನು. ವಾಯುವೇಗದ ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತು, ಧನುಸ್ಸೆಂಬ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಏಳುವ ಬಾಣಗಳೆಂಬ ತೆರೆಗಳಿಂದ ವಾನರಸೇನೆಗಳನ್ನು ಕಡೆಯುವೆನು. ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಂತಹ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ಕಮಲದ ಕೇಸರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ವಾನರರ ಹಿಂಡುಗಳೆಂಬ ಕೊಳಗಳನ್ನು ಆನೆಯಂತೆ ಕಲಕಿಹಾಕುವೆನು. ಬಾಣಗಳು ನೆಟ್ಟ ಮುಖಗಳಿಂದ ವಾನರಯೂಥಪರು ದಂಟುಸಹಿತ ಕಮಲಗಳಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುವರು. ಮರಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವ, ಹಿಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಂಡರಾದ ವಾನರರನ್ನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ನೂರು ನೂರಾಗಿ ಸೀಳುವೆನು. ಯಾರ ಅಣ್ಣ ಹತನಾದನೋ, ಯಾರ ಮಗ ಹತನಾದನೋ ಅವರ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಇಂದು ಶತ್ರುವಧೆಯಿಂದ ಒರೆಸುವೆನು. ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಪ್ರಾಣಹೋದ ವಾನರರಿಂದ ಹರಡಿಕೊಂಡ ಭೂಮಿಯನ್ನು, ಅದರ ನೆಲ ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟರೆ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುವಂತೆ ಮಾಡುವೆನು. ಕಾಗೆಗಳನ್ನೂ ಹದ್ದುಗಳನ್ನೂ ಇತರ ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳನ್ನೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತರಾದ ಶತ್ರುಗಳ ಮಾಂಸದಿಂದ ತಣಿಸುವೆನು. ಬೇಗನೆ ರಥವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿರಿ, ಬಿಲ್ಲನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ತನ್ನಿರಿ, ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ನಿಶಾಚರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ.’ ಈ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ರೂಪಕಗಳ ಪರಂಪರೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಧನುಸ್ಸು ಸಮುದ್ರ, ಬಾಣಗಳು ತೆರೆಗಳು, ವಾನರಯೂಥಗಳು ಕೊಳಗಳು, ವಾನರಮುಖಗಳು ಕಮಲಗಳು, ರಾವಣನೇ ಆನೆ. ಈ ರೂಪಕಗಳಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಒಂದು ಪ್ರಕೃತಿಶಕ್ತಿಯಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭಾಷಣದ ಮೂಲ ಪ್ರತೀಕಾರ — ಬಂಧುಗಳ ವಧೆಯ ನೆನಪೇ ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಅಣ್ಣಂದಿರನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸುವೆನೆಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸರ್ಗಾರಂಭದ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅದ್ಯ’ (ಇಂದು) ಎಂಬ ಪದದ ಮರುಮರು ಪ್ರಯೋಗ ಅವನ ಅವಸರವನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ‘ಅದ್ಯ ವಾನರಸೈನ್ಯಾನಿ ರಥೇನ ಪವನೌಜಸಾ’ ಎಂದು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿಯೇ ‘ರಥಃ ಕಲ್ಪ್ಯತಾಮ್’ (ರಥವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿರಿ) ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆಯ ಬೀಜ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ತನ್ನನ್ನು ಕೇವಲ ಯೋಧನಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳ ಪೋಷಕನಾಗಿಯೂ ವರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಭಾವದ ಕ್ರೌರ್ಯ ಸ್ಫುಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಹತವೀರರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜನಸ್ಥಾನದ ಖರ, ತಮ್ಮ ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತ, ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು. ಇವರ ನೆನಪಿನಿಂದ ಅವನ ಶೋಕ ಕೋಪವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆಕಾಶವನ್ನೂ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಸಾಗರಗಳನ್ನೂ ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚುವೆನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಶೌರ್ಯದ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ, ಆದರೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಕಡಿಮೆಯೇನಲ್ಲ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾನರಮುಖಗಳು ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳು, ಅವುಗಳ ಬಣ್ಣ ಕಮಲದ ಕೇಸರದಂತೆ ಹಳದಿ — ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾವಣನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಶತ್ರುಗಳ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಾಣ ನೆಟ್ಟ ಮುಖಗಳು ದಂಟುಸಹಿತ ಕಮಲಗಳಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುವುವು ಎಂಬುದು ಭೀಕರವೂ ಸುಂದರವೂ ಆದ ಚಿತ್ರ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ನೂರು ನೂರಾಗಿ ಸೀಳುವೆನೆಂಬ ಗರ್ವೋಕ್ತಿ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಶವಗಳಿಂದ ಎಷ್ಟು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುವುದೆಂದರೆ ಅದರ ನೆಲವನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ಕಾಣಬೇಕು. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಶೌರ್ಯ, ಕ್ರೌರ್ಯ, ಶೋಕ ಬೆರೆತಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳು ಸಫಲವಾಗವು ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಂದೆಯೂ ಅನೇಕರು ಹೀಗೆ ಗರ್ಜಿಸಿ ಹತರಾದರು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಗಳನ್ನೂ ಹದ್ದುಗಳನ್ನೂ ಶತ್ರುಮಾಂಸದಿಂದ ತಣಿಸುವೆನೆಂಬ ಮಾತು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯ ಬೀಭತ್ಸರಸವನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮೂರು ಆಜ್ಞಾವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಥ, ಧನುಸ್ಸು, ಅನುಯಾಯಿಗಳು — ಇದರಿಂದ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೃತಿಗೆ ಸಂಕ್ರಮಣವಾಗುತ್ತದೆ.
ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರಿಗೆ ‘ಸೇನೆಯನ್ನು ತ್ವರೆಗೊಳಿಸಿರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿದ, ಚುರುಕಿನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರು ಮನೆಮನೆಗೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುತ್ತಿದರು. ಆಗ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಭೀಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಭಯಂಕರ ಮುಖಗಳ ರಾಕ್ಷಸರು ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಹೊರಬಂದರು. ಅವರು ಖಡ್ಗಗಳು, ಪಟ್ಟಿಶಗಳು, ಶೂಲಗಳು, ಗದೆಗಳು, ಮುಸಲಗಳು, ನೇಗಿಲುಗಳು, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಅಲಗಿನ ಶಕ್ತಿಗಳು, ದೊಡ್ಡ ಕೂಟಮುದ್ಗರಗಳು, ದೊಣ್ಣೆಗಳು, ವಿವಿಧ ಚಕ್ರಗಳು, ಹರಿತವಾದ ಕೊಡಲಿಗಳು, ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳು, ಶತಘ್ನಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದರು. ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಾಲ್ವರು ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರು ಒಂದು ನಿಯುತಕ್ಕೂ ಮಿಗಿಲಾದ ರಥಗಳನ್ನು, ಮೂರು ನಿಯುತ ಆನೆಗಳನ್ನು, ಅರವತ್ತು ಕೋಟಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು, ಅಷ್ಟೇ ಕತ್ತೆ-ಒಂಟೆಗಳನ್ನು, ಅಸಂಖ್ಯ ಕಾಲಾಳುಗಳನ್ನು ತಂದರು; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರಾಜಶಾಸನದಂತೆ ನಡೆದರು. ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರು ರಾಜನ ಮುಂದೆ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ ನಿಂತರು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿಯು ರಥವನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು — ಶ್ರೇಷ್ಠ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ, ನಾನಾ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾದ, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಜಾಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನಾನಾ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಹುದುಗಿಸಿದ, ರತ್ನಸ್ತಂಭಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಚಿನ್ನದ ಸಾವಿರ ಕಲಶಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ರಥ. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು. ಕೋಟಿ ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿರುವ, ಸಾರಥಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಎಂಟು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಭೀಕರ ರಥವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಥಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು ಆಗ ಅದನ್ನೇರಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಆಯುಧಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ಸೇನೆಯ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸಂಖ್ಯೆಗಳೂ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ — ನಿಯುತಗಳು, ಕೋಟಿಗಳು, ಕಾಲಾಳುಗಳಾದರೋ ಅಸಂಖ್ಯ. ಈ ಅಂಶ (27–32) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಸೇನಾಸಂಖ್ಯೆಯೂ ರಥವರ್ಣನೆಯೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ರಥದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನ, ರತ್ನಗಳು, ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳು ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ‘ಭೀಮಮ್’ (ಭೀಕರ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅದರ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ಮರೆಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಥದ ಕಾಂತಿ, ಅದರ ಹೂಡಿಕೆ, ಏರುವಿಕೆ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ. ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯ ಮೊದಲ ವಾಹಕ — ಅವನು ಸ್ವತಃ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವರು ಮನೆಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ರಾಜ್ಯದ ಆಜ್ಞಾಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟ — ರಾಜ, ಸೇನಾಪತಿ, ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರು, ಸೈನಿಕರು. ‘ಗೃಹೇ ಗೃಹೇ’ (ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಈಗ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಲ್ಲ. ‘ಮುಹೂರ್ತಾತ್’ (ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೈನ್ಯದ ಶೀಘ್ರತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಆಯುಧಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ (ಖಡ್ಗ, ಶೂಲ, ಗದೆ, ಮುಸಲ), ಕೆಲವು ವಿಶಿಷ್ಟ — ಪಟ್ಟಿಶ, ಭಿಂದಿಪಾಲ, ಶತಘ್ನಿ, ಕೂಟಮುದ್ಗರ. ನೇಗಿಲನ್ನೂ ಆಯುಧವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅರವತ್ತು ಕೋಟಿ ಕುದುರೆಗಳು, ಅಷ್ಟೇ ಕತ್ತೆ-ಒಂಟೆಗಳು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಪೌರಾಣಿಕವಾದುದು, ಗಣಿತದ ಅರ್ಥದ್ದಲ್ಲ; ಅದರ ಉದ್ದೇಶ ಸೇನೆಯ ಅಪಾರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದು. ರಥವು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಮುಂದೆಯೂ ರಾವಣನ ರಥದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುವುದು. ಎಂಟು ಕುದುರೆಗಳು ರಥವನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತವೆ, ಇದು ರಾಜರಥದ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣ. ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಜಾಲ ರಥದ ಚಲನೆಯಲ್ಲಿ ಮಧುರ ನಾದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ರತ್ನಸ್ತಂಭಗಳೂ ಸಾವಿರ ಕಲಶಗಳೂ ಅದನ್ನು ವಿಮಾನದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಸ್ಮಯವೂ, ಇಂತಹ ರಥ ಹಿಂದೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಂಡಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಹನವನ್ನು ಅಂತಿಮ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯ್ದಿರಿಸಿದ್ದಂತೆ. ರಾವಣನು ಥಟ್ಟನೆ ಏಳುವುದು ಅವನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ಅವಸರವನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.
ಆಗ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಸತ್ತ್ವದ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುವವನಂತೆ ಥಟ್ಟನೆ ಹೊರಟನು. ಆಗ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ವಾದ್ಯಗಳ ಮಹಾನಾದ ಉಂಟಾಯಿತು — ಮೃದಂಗಗಳು, ನಗಾರಿಗಳು, ಶಂಖಗಳು ಜೊತೆಗೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಕೋಲಾಹಲ. ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ದುರ್ವೃತ್ತ, ಬ್ರಹ್ಮಘಾತಕ, ದೇವತೆಗಳ ಕಂಟಕ, ಛತ್ರಚಾಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ’ — ಎಂಬ ಕೋಲಾಹಲಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಬಂದಿತು. ಆ ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸಿತು; ಆ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರರು ಭಯದಿಂದ ಥಟ್ಟನೆ ಓಡಿದರು. ಸಚಿವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ರಾವಣನು ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸಿ ಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದನು. ರಾವಣನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ-ಮಹೋದರರೂ ದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನೂ ರಥಗಳನ್ನೇರಿದರು. ಅವರು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುವವರಂತೆ ಘೋರನಾದ ಮಾಡುತ್ತ, ಜಯವನ್ನು ಬಯಸಿ ಹೊರಟರು. ಆಗ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳ ಸೇನೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ತೇಜಸ್ವಿ ರಾವಣನು ಬಿಲ್ಲನ್ನೆತ್ತಿ, ಕಾಲ-ಅಂತಕ-ಯಮರಂತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ಸ್ವಂತ ಸೈನಿಕರೇ ಅವನನ್ನು ‘ಸೀತಾಪಹಾರೀ ದುರ್ವೃತ್ತಃ ಬ್ರಹ್ಮಘ್ನಃ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ವಂದಿಗಳ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲ, ಕವಿಯ ವ್ಯಂಗ್ಯ — ಅವನ ದೋಷಗಳು ಸರ್ವವಿದಿತ. ಈ ಶ್ಲೋಕವೂ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಾನರರ ಪಲಾಯನ ಈ ಆರಂಭದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಲಾಂತಕಯಮೋಪಮಃ’ ಎಂಬುದು ಮೂರು ಮೃತ್ಯುದೇವತೆಗಳ ಹೆಸರುಗಳ ಸಮಾಸ; ಅದು ಅವನ ಸಂಹಾರಕ ರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. 34–38ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಮೃದಂಗಗಳು, ನಗಾರಿಗಳು, ಶಂಖಗಳು ಯುದ್ಧವಾದ್ಯಗಳು; ಅವುಗಳ ನಾದದೊಡನೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಕೋಲಾಹಲವೂ ಬೆರೆತು ಸೇನೆಯ ಉತ್ಸಾಹ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಭೂಕಂಪ ಪ್ರಾಕೃತಿಕವಲ್ಲ, ನಾದದ ಮಹತ್ತಿನ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ರಾವಣನು ‘ಸಚಿವೈಃ ಪರಿವಾರಿತಃ’ (ಸಚಿವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದವನು) — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಒಂಟಿಯಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ-ಮಹೋದರರೂ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನೂ ರಾವಣನ ಅನುಮತಿಯಿಂದಲೇ ರಥಗಳನ್ನೇರುತ್ತಾರೆ; ಇದು ರಾಜಮರ್ಯಾದೆಯ ಕ್ರಮ. ಅವರ ನಾದ ‘ಮೇದಿನೀಂ ಭಿಂದಂತಃ ಇವ’ (ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುವವರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ, ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ ‘ದಾರಯನ್ ಇವ ಮೇದಿನೀಮ್’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಉದ್ಯತಧನುಃ’ (ಬಿಲ್ಲನ್ನೆತ್ತಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನು ಕೇವಲ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಲ್ಲ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಛತ್ರಚಾಮರಸಂಯುತಃ’ ಎಂಬುದು ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳು — ರಾವಣನು ರಾಜನೆಂದು ರಣದಲ್ಲೂ ಘೋಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರ ಭಯ ಅವನ ಆಗಮನದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಆಗ ವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳ ರಥದಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾರಥನು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿದ್ದ ದ್ವಾರದಿಂದಲೇ ಹೊರಟನು. ಆಗ ಸೂರ್ಯನು ಕಾಂತಿಗೆಟ್ಟನು, ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದವು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಘೋರವಾಗಿ ಕೂಗಿದವು, ಭೂಮಿ ಅಲುಗಾಡಿತು. ಮೋಡ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸಿತು, ಕುದುರೆಗಳು ಎಡವಿದವು, ಧ್ವಜದ ತುದಿಯ ಮೇಲೆ ಹದ್ದು ಬಂದು ಕುಳಿತಿತು, ನರಿಗಳು ಅಮಂಗಳವಾಗಿ ಊಳಿಟ್ಟವು. ಅವನ ಎಡಗಣ್ಣು ಅದುರಿತು, ಎಡತೋಳು ನಡುಗಿತು, ಮುಖ ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡಿತು, ಸ್ವರ ಸ್ವಲ್ಪ ಕುಸಿಯಿತು. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ರಾಕ್ಷಸ ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಮರಣವನ್ನು ಸಾರುವ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳು ತಲೆದೋರಿದವು. ಅಂತರಿಕ್ಷದಿಂದ ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಸದ್ದಿನೊಡನೆ ಉಲ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು; ಕಾಗೆಗಳೊಡನೆ ಬೆರೆತ ಹದ್ದುಗಳು ಅಮಂಗಳವಾಗಿ ಕೂಗಿದವು. ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಈ ಘೋರ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ಕಾಲನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ರಾವಣನು ಮೋಹದಿಂದ ತನ್ನ ವಧೆಗಾಗಿಯೇ ಹೊರಟನು. ಆ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ರಥಘೋಷದಿಂದ ವಾನರರ ಸೇನೆಯೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೇ ಮುಂದಾಯಿತು. ಉತ್ಪಾತಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮೂರು ಸ್ತರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿತವಾಗಿದೆ — ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ (ಸೂರ್ಯ, ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಭೂಮಿ), ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ (ಕುದುರೆಗಳು, ಹದ್ದುಗಳು, ನರಿಗಳು), ರಾವಣನ ದೇಹದಲ್ಲಿ (ಕಣ್ಣು, ತೋಳು, ಸ್ವರ). ಎಡಭಾಗದ ಅಂಗಗಳ ಅದುರುವಿಕೆ ಪುರುಷನಿಗೆ ಅಶುಭ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ಕಾಲಚೋದಿತಃ’ (ಕಾಲನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತ), ‘ಮೋಹಾತ್’ (ಮೋಹದಿಂದ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ರಾವಣನು ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ವಾನರರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮೊದಲು ಅವರು ಭಯದಿಂದ ಓಡಿದರು, ಈಗ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಅಭಿಮುಖರು. ‘ಯತ್ರ ತೌ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣೌ’ (ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿದ್ದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಗುರಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಇತರರೊಡನೆ ಹೋರಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ರಾಮನನ್ನೇ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳ ವರ್ಣನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸವೀರರ ನಿರ್ಯಾಣದಲ್ಲೂ ಕಂಡಂತೆ. ಧ್ವಜದ ತುದಿಯ ಮೇಲೆ ಹದ್ದು ಕೂರುವುದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಶುಭ, ಏಕೆಂದರೆ ಧ್ವಜ ರಾಜನ ಕೀರ್ತಿಯ ಚಿಹ್ನೆ. ಸ್ವರದ ಕುಸಿತ ಒಳಗಿನ ಭಯದ ಸೂಚನೆ — ರಾವಣನು ಹೊರಗೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ದೇಹ ಭಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿಧನಶಂಸೀನಿ’ (ಮರಣವನ್ನು ಸಾರುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯೇ ಅವುಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉಲ್ಕಾಪಾತವೂ ಸಿಡಿಲೂ ಆಕಾಶದ ಉತ್ಪಾತಗಳು, ಕಾಗೆ-ಹದ್ದುಗಳ ಕೂಗು ಭೂಮಿಯದು. ‘ಮೋಹಾತ್’ ಎಂಬ ಪದ ರಾವಣನ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಕವಿದ ಆವರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಜ್ಞಾನಿಯಾದರೂ ಅವನು ದೈವದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸೇನೆ ಮುಂದಾಯಿತು ಎಂಬುದು ವಾನರರು ಮತ್ತೆ ಧೈರ್ಯ ಪಡೆದುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಆಗ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಕರೆಯುತ್ತ, ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ, ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿಗಳ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ತುಮುಲ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರರ ಸೇನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ರಾವಣನು ಕೆಲವು ವಾನರರ ತಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ಕೆಲವರ ಎದೆಗಳನ್ನು ಸೀಳಿದನು, ಕೆಲವರನ್ನು ಕಿವಿಗಳಿಲ್ಲದವರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಕೆಲವರು ಉಸಿರು ನಿಂತು ಹತರಾದರು, ಕೆಲವರ ಪಕ್ಕೆಗಳು ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟವು, ಕೆಲವರ ತಲೆಗಳು ಒಡೆದವು, ಕೆಲವರು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅಗಲವಾಗಿ ತೆರೆದ ದಶಾನನನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಥದೊಡನೆ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಆ ವಾನರಯೂಥಪರು ಅವನ ಬಾಣವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದಾದರು. ‘ಕೇಚಿತ್’ (ಕೆಲವರು) ಎಂಬ ಪದದ ಎಂಟು ಬಾರಿಯ ಆವರ್ತನದಿಂದ ಕವಿಯು ಗಾಯಗಳ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನೂ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಅಪ್ರತಿಹತನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಅವನ ಮುಂಬರುವ ಪರಾಜಯವನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳು ‘ಕಾಂಚನಭೂಷಣಾಃ’ — ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತ; ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಅವನು ತ್ಯಜಿಸಿಲ್ಲ. ‘ಕ್ರೋಧವಿವೃತ್ತನೇತ್ರಃ’ (ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅಗಲಿಸಿದವನು) ಎಂಬ ಪದ ಸರ್ಗಾರಂಭದ ‘ಕ್ರೋಧಸಂರಕ್ತಲೋಚನಃ’ (ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳವನು) ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಕೋಪದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಸರ್ಗ ಕೋಪದಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ಕುಂಭಕರ್ಣಾದಿಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ವಾನರಯೂಥಪರೂ ಈಗ ಅವನ ಬಾಣವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರರು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ರಥ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಚದುರಿ ಓಡುತ್ತಾರೆ — ‘ಯತೋ ಯತಃ… ತತಸ್ತತಃ’ (ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ… ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ರಚನೆ ಅವನ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः॥ ९५॥