ಸರ್ಗ
ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಿಲಾಪ
ಉಳಿದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಸಮಾಗಮ, ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ನಿಂದೆ, ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮದ ನಿದರ್ಶನಗಳು, ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತಿನ ಅನಾದರ, ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಅಭಯವನ್ನು ಬೇಡದಿರುವುದು, ದೇವತೆಗಳಿಗಾಗಿ ಮಹಾದೇವನ ವರ, ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದಿರುವುದು
ರಾವಣನು ಕಳುಹಿಸಿದ ಸಾವಿರಾರು ಆನೆಗಳು, ಸವಾರರೊಡನೆ ಸಾವಿರಾರು ಕುದುರೆಗಳು, ಅಗ್ನಿವರ್ಣದ ಧ್ವಜಸಹಿತ ಸಾವಿರಾರು ರಥಗಳು, ಗದೆ-ಪರಿಘಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವ, ಚಿನ್ನದ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ಶೂರ ರಾಕ್ಷಸರು ಸಾವಿರಾರು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನಿಂದ, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಹತವಾದವು. ಅದನ್ನು ಕಂಡು, ಕೇಳಿ, ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ಉಳಿದ ನಿಶಾಚರರೂ ರಾಕ್ಷಸಿಯರೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ದೀನರಾಗಿ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು. ವಿಧವೆಯರಾದ, ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ ಗೋಳಾಡುತ್ತ ದುಃಖಾರ್ತರಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸಿದರು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಸೇನಾನಾಶ ಇಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಮನೆಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಣಾ’ (ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವವನಿಂದ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ — ಅವನು ಇದನ್ನು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ ಮಾಡಿದನು. ಕವಿಯು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯ ದೃಶ್ಯದಿಂದ ಮನೆಯ ದೃಶ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ — ಯೋಧರ ಸಾವಿನ ಫಲ ಸ್ತ್ರೀಯರ ವಿಲಾಪ. ವಿಧವೆಯರು, ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದವರು, ಬಂಧುಗಳಿಲ್ಲದವರು — ಮೂರು ಬಗೆಯ ದುಃಖ. ಈ ಸರ್ಗದ ವಕ್ತಾರರು ರಾಕ್ಷಸಿಯರು, ಪುರುಷರಲ್ಲ — ಇದು ಒಂದು ವಿಶೇಷ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ. ಮೊದಲ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ದೀರ್ಘ ವಾಕ್ಯವಿದೆ — ಹತವಾದ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥ, ರಾಕ್ಷಸರ ಪಟ್ಟಿ, ಬಳಿಕ ಅವರ ವಧೆಯ ಕರ್ತೃ ರಾಮ, ಕೊನೆಗೆ ಕಂಡು ಕೇಳಿದುದರ ಫಲ — ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಗಾಬರಿ. ಹೀಗೆ ಕವಿಯು ವಾಕ್ಯರಚನೆಯಿಂದಲೇ ಭಾರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಥಗಳು ‘ಅಗ್ನಿವರ್ಣ’ದವು, ಧ್ವಜಗಳು ‘ಕಾಂಚನಮಯ’ — ಇಷ್ಟು ಸಮೃದ್ಧಿ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಯಿತು. ರಾಮನ ಬಾಣಗಳೂ ‘ತಪ್ತಕಾಂಚನಭೂಷಣ’ (ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತ) — ಶತ್ರುವಿನ ಚಿನ್ನ ಚಿನ್ನದಿಂದಲೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವೈರುಧ್ಯ.
‘ಮುದುಕಿಯೂ ವಿಕಾರಳೂ ಜೋತುಬಿದ್ದ ಹೊಟ್ಟೆಯವಳೂ ಆದ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮನ್ಮಥಸಮಾನ ರೂಪದ ರಾಮನನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಮೀಪಿಸಿದಳು? ಸುಕುಮಾರನೂ ಮಹಾಸತ್ತ್ವನೂ ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನೂ ಆದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು, ಲೋಕವೆಲ್ಲ ಕೊಲ್ಲಲು ಯೋಗ್ಯಳಾದ, ಕುರೂಪಿಯಾದ ಅವಳು ಹೇಗೆ ಕಾಮಾತುರಳಾದಳು? ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದಲೂ ಹೀನಳಾದ ಕೆಟ್ಟಮುಖದ ರಾಕ್ಷಸಿ ಗುಣವಂತನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಸುಮುಖನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಯಸಿದಳು? ಈ ಜನರ ದುರದೃಷ್ಟದಿಂದ, ಸುಕ್ಕುಗಟ್ಟಿದ ಮೈಯ, ಬಿಳಿಗೂದಲಿನ ಅವಳು — ರಾಮನಿಗೆ ಎಳ್ಳಷ್ಟೂ ತಕ್ಕವಳಲ್ಲದವಳು — ಸರ್ವಲೋಕನಿಂದಿತವಾದ, ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದವಾದ, ಮಾಡಬಾರದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು, ರಾಘವನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುವ ಕೃತ್ಯವನ್ನು, ರಾಕ್ಷಸರ, ದೂಷಣನ ಮತ್ತು ಖರನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದಳು. ಅವಳ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ರಾವಣನು ಈ ಮಹಾವೈರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡನು; ರಾಕ್ಷಸ ದಶಗ್ರೀವನು ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ವಧೆಗಾಗಿ ತಂದನು. ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ಜನಕನ ಮಗಳು ಸೀತೆ ದೊರೆಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾಘವನೊಡನೆ ಅಳಿಯದ ವೈರವನ್ನೂ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡನು.’ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇಡೀ ವಿಪತ್ತಿನ ಮೂಲ ಶೂರ್ಪಣಖಿ — ಮುದುಕಿಯೂ ಕುರೂಪಿಯೂ ಆಗಿದ್ದು ಸುಂದರನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಬಯಸಿದಳು. ಈ ನಿಂದೆ ಕೇವಲ ರೂಪದ್ದಲ್ಲ, ಅವಳ ಅವಿವೇಕದ್ದು. ‘ವಧಾಯ’ (ವಧೆಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ — ಸೀತೆಯನ್ನು ತಂದುದು ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಗೇ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ‘ಅಕ್ಷಯಂ ವೈರಮ್’ (ಅಳಿಯದ ವೈರ) — ಈ ವೈರ ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ತಣಿಯದು. ರಾಕ್ಷಸಿಯರೂ ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ — ಸುಕುಮಾರ, ಮಹಾಸತ್ತ್ವ, ಸರ್ವಭೂತಹಿತನಿರತ. ಇದು ಶತ್ರುಪಕ್ಷದಿಂದ ಬಂದ ಪ್ರಶಂಸೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ಘಟನೆಗಳೂ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದವು — ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಆಗಮನ, ಖರ-ದೂಷಣರ ವಧೆ, ಸೀತಾಪಹರಣ. ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ವಿಶೇಷಣಗಳು — ವೃದ್ಧಾ, ಕರಾಲಾ, ನಿರ್ಣತೋದರೀ, ದುರ್ಮುಖೀ, ವಲಿನೀ, ಶ್ವೇತಮೂರ್ಧಜಾ, ಹೀನರೂಪಾ — ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಡನೆ ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಕಂದರ್ಪಸಮರೂಪೀ, ಸುಕುಮಾರ, ಸುಮುಖ, ಗುಣವಾನ್, ಮಹೌಜಾಃ. ಈ ವಿರುದ್ಧಭಾವ ಅವಳ ಕಾಮದ ಅನೌಚಿತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಜನಸ್ಯಾಸ್ಯಾಲ್ಪಭಾಗ್ಯತ್ವಾತ್’ (ಈ ಜನರ ದುರದೃಷ್ಟದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ತಮ್ಮ ಜಾತಿಯ ದುರ್ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ — ಇದು ದೈವದ ವಿಧಾನ. ಹೀಗೆ ಅವರು ರಾವಣನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನ ತಂಗಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಅವನ ದೋಷವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಅವರು ಕಾರಣಗಳ ಸರಪಳಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ.
‘ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಬಯಸಿದ ವಿರಾಧ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದನು — ಅದೇ ಸಾಕಷ್ಟು ನಿದರ್ಶನ. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಭೀಕರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತರಾದರು. ಖರ, ದೂಷಣ, ತ್ರಿಶಿರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಸದೃಶ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತರಾದರು — ಅದು ಸಾಕಷ್ಟು ನಿದರ್ಶನ. ಯೋಜನದಷ್ಟು ಉದ್ದದ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳ, ರಕ್ತವನ್ನು ಉಣ್ಣುವ ಕಬಂಧನು ಕೋಪದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಹತನಾದನು — ಅದು ಸಾಕಷ್ಟು ನಿದರ್ಶನ. ರಾಮನು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನ (ಇಂದ್ರನ) ಮಗನಾದ, ಮೇರುಸದೃಶನಾದ, ಬಲಶಾಲಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದನು — ಅದು ಸಾಕಷ್ಟು ನಿದರ್ಶನ. ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ದೀನನಾಗಿ, ಮನೋರಥ ಮುರಿದು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ದೊರಕಿಸಿಕೊಡಲಾಯಿತು — ಅದು ಸಾಕಷ್ಟು ನಿದರ್ಶನ. ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳಿದ, ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಹಿತವಾದ, ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಹಿತವಾದ, ಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತು ಮೋಹದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ರುಚಿಸಲಿಲ್ಲ. ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾದ ರಾವಣನು ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತಿನಂತೆ ನಡೆದಿದ್ದರೆ ಈ ಲಂಕೆ ದುಃಖಾರ್ತವಾಗಿ ಸ್ಮಶಾನವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಹಾಬಲನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾಘವನಿಂದ ಹತನಾದುದನ್ನು, ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾದ ಅತಿಕಾಯನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಹತನಾದುದನ್ನು, ಪ್ರಿಯಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ರಾವಣನಿಗೆ ಅರಿವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ‘ಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ತನ್ನಿದರ್ಶನಮ್’ (ಅದು ಸಾಕಷ್ಟು ನಿದರ್ಶನ) ಎಂಬ ಪದದ ಐದು ಬಾರಿಯ ಆವರ್ತನ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ — ಒಂದೇ ಪ್ರಮಾಣ ಸಾಕು, ಆದರೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಅನೇಕದಿಂದಲೂ ಅರಿವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿವೆ — ವಿರಾಧ, ಜನಸ್ಥಾನ, ಕಬಂಧ, ವಾಲಿ, ಸುಗ್ರೀವ — ರಾಮನ ವನವಾಸಕಥೆಯ ಸಂಕ್ಷೇಪ. ವಿಭೀಷಣನ ಉಲ್ಲೇಖ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರೂ ಅವನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಸರಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕೆ ಮೂರೇ ಪಾದಗಳು — ಅತಿಕಾಯನ ಉಲ್ಲೇಖ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ವಾಲಿಯ ‘ಸಹಸ್ರನಯನಾತ್ಮಜಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ಅವನು ಇಂದ್ರನ ಮಗ, ಆದರೂ ರಾಮನಿಂದ ಹತನಾದನು; ಅಂದರೆ ಇಂದ್ರನ ಬಲವೂ ರಾಮನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲದು. ಕಬಂಧನ ‘ಯೋಜನಬಾಹು’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಉದಾಹರಣೆ ಭಿನ್ನವಾದುದು — ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಂಹಾರಕ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ರಕ್ಷಕ ಶಕ್ತಿ — ಅವನು ದೀನನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ದೊರಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಶತ್ರುಗಳ ಸಂಹಾರಕನೂ ಮಿತ್ರರ ರಕ್ಷಕನೂ ಎಂಬ ಎರಡೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ವಿಭೀಷಣನೂ ಹೀಗೆಯೇ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾದನು. ರಾವಣನ ‘ಮೋಹ’ವೇ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಮೂಲ — ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಅವನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಈ ಘಟನೆಗಳು ತಿಳಿದಿವೆ — ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿ ಲಂಕೆಯಲ್ಲೂ ಹರಡಿತ್ತು, ರಾವಣನೊಬ್ಬನೇ ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ನನ್ನ ಮಗ, ನನ್ನ ಅಣ್ಣ, ನನ್ನ ಪತಿ ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು’ — ಈ ಕೂಗು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಶೂರನಾದ ರಾಮನಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ರಥಗಳೂ ಕುದುರೆಗಳೂ ಆನೆಗಳೂ ಹತವಾದವು, ಕಾಲಾಳುಗಳೂ ಹತರಾದರು. ರುದ್ರನೋ, ವಿಷ್ಣುವೋ, ಶತಕ್ರತು ಮಹೇಂದ್ರನೋ, ಸ್ವತಃ ಅಂತಕನೋ ರಾಮರೂಪದಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ರಾಮನಿಂದ ನಮ್ಮ ವೀರರೆಲ್ಲ ಹತರಾಗಿ ನಾವು ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ನಿರಾಶರಾಗಿದ್ದೇವೆ; ಭಯದ ಕೊನೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅನಾಥೆಯರಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ರಾಮನ ಕೈಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಮಹಾಘೋರ ಭಯವನ್ನು, ಮಹಾವರವನ್ನು ಪಡೆದ ಶೂರ ದಶಗ್ರೀವನು ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತನಾದ ಅವನನ್ನು ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ ಗಂಧರ್ವರಾಗಲಿ ಪಿಶಾಚರಾಗಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲಿ ಕಾಪಾಡಲಾರರು. ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ; ಅವು ರಾಮನಿಂದ ರಾವಣನ ಸಂಹಾರವನ್ನು ಸಾರುತ್ತಿವೆ. ಪ್ರೀತನಾದ ಪಿತಾಮಹನು ರಾವಣನಿಗೆ ದೇವ-ದಾನವ-ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು; ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಅವನು ಅದನ್ನು ಬೇಡಲಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಜೀವವನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸುವ ಆ ಘೋರವಾದ ಮಾನುಷ ಭಯವೇ ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಈಗ ಬಂದೊದಗಿದೆ ಎಂದು ನನಗನಿಸುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ರಾಮನನ್ನು ದಿವ್ಯನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ — ರುದ್ರ, ವಿಷ್ಣು, ಇಂದ್ರ ಅಥವಾ ಯಮ ಮಾನುಷರೂಪದಲ್ಲಿ. ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಅವರು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ — ರಾವಣನು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಲೆಕ್ಕಿಸಲಿಲ್ಲ, ಅದೇ ಅವನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ‘ರಣೇ ರಣೇ ಉತ್ಪಾತಾಃ’ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಅಶುಭಚಿಹ್ನೆಗಳು. ‘ದತ್ತಮಹಾವರಃ’ (ಮಹಾವರವನ್ನು ಪಡೆದವನು) ಎಂಬುದು ವ್ಯಂಗ್ಯ — ಮಹಾವರವೇ ಅವನ ಅಹಂಕಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ‘ನನ್ನ ಮಗ, ನನ್ನ ಅಣ್ಣ, ನನ್ನ ಪತಿ’ ಎಂದು ‘ನನ್ನ’ ಎಂಬ ಪದದ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಆವರ್ತನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದುಃಖವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯೂ ತನ್ನವರನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ರಾಮನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಕಂಡಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವನ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನನ್ನು ದಿವ್ಯನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ತಂ ನ ದೇವಾ ನ ಗಂಧರ್ವಾಃ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ರಕ್ಷಣೆಯೂ ಅಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದಿರುವುದು ರಾವಣನ ದರ್ಪದ ಫಲ — ಅವನು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಭಕ್ಷ್ಯಗಳೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿದ್ದನು, ಶತ್ರುಗಳೆಂದಲ್ಲ. ಈಗ ಆ ತುಚ್ಛ ಮನುಷ್ಯನೇ ಅವನ ಮೃತ್ಯು. ಇದು ಕಾವ್ಯನ್ಯಾಯ. ‘ಹತಪ್ರವೀರಾಃ’ (ವೀರರೆಲ್ಲ ಹತರಾದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖ ವೀರರೂ ಹತರಾದರು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅನಾಥಾಃ’ — ರಾವಣನು ಬದುಕಿದ್ದರೂ ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ಅನಾಥೆಯರೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ವಿಶ್ವಾಸ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.
‘ವರಬಲದಿಂದ ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರಖರ ತಪಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಪಿತಾಮಹನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದರು. ದೇವತೆಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಪಿತಾಮಹನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಈ ಮಹತ್ತಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಇಂದಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಾನವರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಭಯದಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡು ನಿತ್ಯವೂ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವರು.’ ಬಳಿಕ ಇಂದ್ರನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ವೃಷಭಧ್ವಜನಾದ, ತ್ರಿಪುರಾಂತಕನಾದ ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿದರು. ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಮಹಾದೇವನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿಮ್ಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಕ್ಷಯವನ್ನು ತರುವ ಒಬ್ಬ ನಾರಿ ಹುಟ್ಟುವಳು.’ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಿಯೋಜಿತಳಾದ ಈ ಸೀತೆ, ಹಿಂದೆ ಹಸಿವು ದಾನವರನ್ನು ತಿಂದುಹಾಕಿದಂತೆ, ರಾಕ್ಷಸಘಾತಿನಿಯಾಗಿ ರಾವಣನೊಡನೆ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ತಿಂದುಹಾಕುವಳು.’ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮತದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ದೈವೀಶಕ್ತಿ, ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ ಅವತರಿಸಿದವಳು. ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತು ‘ಭಯೇನ ಪ್ರಭೃತಾಃ’ — ಅಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯದಿಂದ ಕೂಡಿ ಸಂಚರಿಸುವರು. ಅದರ ನಂತರ ಶಿವನ ವರ — ಒಬ್ಬ ನಾರಿ ರಾಕ್ಷಸಕ್ಷಯವನ್ನು ಮಾಡುವಳು. ಈ ಪುರಾಕಥೆ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿಯೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ. ಹಸಿವು ದಾನವರನ್ನು ತಿಂದುಹಾಕಿತು ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ ಪುರಾಣಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಒಂದು ಪುರಾಕಥೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅದು ಬೇರೆಲ್ಲೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳು ಮೊದಲು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು, ಬಳಿಕ ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಶಿವನು ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬ ನಾರಿ. ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ಆಗಮನ ದೈವನಿಯೋಜಿತ ಎಂಬುದು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಂಬಿಕೆ. ರಾವಣನ ಸೀತಾಪಹರಣ ಅವನ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ದೈವದ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ರಾಕ್ಷಸಘ್ನೀ’ (ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವಳು) ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ವಿಶೇಷಣ — ಅವಳು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವಳ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಿಲಾಪದಲ್ಲೂ ಧರ್ಮದ ವಿಜಯದ ನಿಶ್ಚಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
‘ದುರ್ವಿನೀತನೂ ದುರ್ಮತಿಯೂ ಆದ ರಾವಣನ ಅನೀತಿಯಿಂದ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸುವ ಈ ಘೋರ ಆರ್ತನಾದ ಒದಗಿಬಂದಿದೆ. ಯುಗಕ್ಷಯದಲ್ಲಿ ಕಾಲನಿಂದ ಎಂಬಂತೆ ರಾಘವನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತರಾದ ನಮಗೆ ಆಶ್ರಯ ಕೊಡಬಲ್ಲವನನ್ನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಾವು ಕಾಣೆವು. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳಂತೆ, ಮಹಾಭಯದಲ್ಲಿರುವ ನಮಗೆ ಯಾವ ಆಶ್ರಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಪೌಲಸ್ತ್ಯ ವಿಭೀಷಣನು ಸಮಯೋಚಿತವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಿದನು — ಯಾರಿಂದ ಭಯವನ್ನು ಕಂಡನೋ ಅವನಿಗೇ ಶರಣಾದನು.’ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ನಿಶಾಚರಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಆರ್ತರಾಗಿ, ಅತಿಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ವಿಷಾದಗೊಂಡರು; ಆಗ ಅತಿದಾರುಣವಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ರೋದಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ವಿಭೀಷಣನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ‘ಪ್ರಾಪ್ತಕಾಲಮ್’ (ಸಮಯೋಚಿತ) ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅವನು ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಈ ವೈರುಧ್ಯ ಗಮನಾರ್ಹ — ರಾವಣನು ಯಾವ ತಮ್ಮನನ್ನು ದ್ರೋಹಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನನ್ನೇ ಪ್ರಜೆಗಳು ಬುದ್ಧಿವಂತನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳಂತೆ ಅವರು ನಿರುಪಾಯರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. 39–40ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ‘ನಿಷ್ಟಾನಕಃ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಆರ್ತನಾದ, ವಿನಾಶ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ. ಯುಗಕ್ಷಯದ ಕಾಲನಂತೆ ರಾಮ — ಈ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪರಸ್ಪರ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ರೋದಿಸುತ್ತಾರೆ — ಈ ಸಾಮೂಹಿಕ ಶೋಕ ಲಂಕೆಯ ಸಮಗ್ರ ದುಃಖವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಈ ಆಕ್ರಂದನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವನು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्नवतितमः सर्गः॥ ९४॥