ಸರ್ಗ
ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಸಂಹಾರ
ರಾವಣನು ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು, ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರ ತುಮುಲ ಯುದ್ಧ, ರಕ್ತದ ನದಿಗಳು, ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸರು, ರಾಮಚಕ್ರ, ಹಗಲಿನ ಎಂಟನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ವಿನಾಶ, ದೇವತೆಗಳ ಸ್ತುತಿ
ದೀನನೂ ಪರಮದುಃಖಿತನೂ ಆದ ರಾಜ ರಾವಣನು ಸಭೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಕ್ರುದ್ಧ ಸಿಂಹದಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ ಮುಖ್ಯ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಪುತ್ರನ ಸಾವಿನಿಂದ ಬಡವಾದ ಆ ಮಹಾಬಲ ರಾವಣನು ಕೈಮುಗಿದು ಸೇನಾಮುಖ್ಯರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲ ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ರಥಸಮೂಹಗಳಿಂದಲೂ ಕಾಲಾಳುಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತ ಹೊರಡಿರಿ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು, ಮಳೆಗಾಲದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕು. ಅಥವಾ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ದೇಹ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನನ್ನು ನಾಳೆ ನಾನು ಲೋಕವೆಲ್ಲ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕೊಲ್ಲುವೆನು.’ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ವೇಗದ ರಥಗಳೊಡನೆಯೂ ನಾನಾ ಸೇನಾವಿಭಾಗಗಳೊಡನೆಯೂ ಹೊರಟರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ‘ಪ್ರಾಂಜಲಿಃ’ (ಕೈಮುಗಿದು) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ವಿಚಿತ್ರ — ರಾಜನು ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ದೈನ್ಯವೂ ಸೈನಿಕರ ಸಹಾಯದ ಅಗತ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಿಂಹದ ಉಪಮೆ ಕೋಪವನ್ನೂ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಗಾಯಗೊಂಡರೂ ಸಿಂಹ ಸಿಂಹವೇ. ‘ಏಕಂ ರಾಮಮ್’ (ಒಬ್ಬನೇ ರಾಮನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದವು ರಾವಣನು ರಾಮನನ್ನೇ ಮುಖ್ಯ ಶತ್ರುವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಪಾರ್ಶ್ವನು ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು ಹೊರಡಲು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಈಗ ರಾವಣನು ಮೊದಲು ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾನು ನಾಳೆ ಬರುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಆಯ್ಕೆಗಳಿವೆ — ಸೇನೆಯೇ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿ, ಅಥವಾ ಸೇನೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಲಿ, ಬಳಿಕ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆನು. ಹೀಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಮೊದಲು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಸನ ‘ಮುಖ್ಯ’ವಾದುದು — ಶೋಕದಲ್ಲೂ ಅವನು ರಾಜನೇ. ಅವನು ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.
ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಪರಿಘಗಳನ್ನೂ ಪಟ್ಟಿಶಗಳನ್ನೂ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಲಿಗಳನ್ನೂ — ದೇಹವನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸುವ ಆಯುಧಗಳನ್ನು — ವಾನರರ ಮೇಲೆ ಎಸೆದರು. ವಾನರರೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಎಸೆದರು. ಸೂರ್ಯೋದಯದ ವೇಳೆಗೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ನಡುವೆ ಆ ಮಹಾಭೀಕರವಾದ ತುಮುಲ ಸಂಗ್ರಾಮ ನಡೆಯಿತು. ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಗದೆಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಾಸಗಳಿಂದಲೂ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೊಡೆದರು. ಹೀಗೆ ಸಂಗ್ರಾಮ ನಡೆಯುತ್ತಿರಲು ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದಿದ್ದ ಅದ್ಭುತವಾದ ಮಹಾಧೂಳು ಅಡಗಿತು. ಆನೆಗಳೂ ರಥಗಳೂ ದಡಗಳಾಗಿ, ಬಾಣಗಳು ಮೀನುಗಳಾಗಿ, ಧ್ವಜಗಳು ಮರಗಳಾಗಿ — ಹೀಗೆ ಶವಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತ ರಕ್ತದ ನದಿಗಳು ಹರಿದವು. ಆಗ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ತೊಯ್ದ ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಾರಿ ಹಾರಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಧ್ವಜಗಳನ್ನೂ ಕವಚಗಳನ್ನೂ ರಥಗಳನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಮುರಿದರು. ಕಪಿಗಳು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೂ ಉಗುರುಗಳಿಂದಲೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಕೂದಲುಗಳನ್ನೂ ಕಿವಿಗಳನ್ನೂ ಹಣೆಯನ್ನೂ ಮೂಗುಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸಿದರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣುಬಿಟ್ಟ ಮರದ ಮೇಲೆ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಎರಗುವಂತೆ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೇಲೆ ನೂರು ನೂರು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಎರಗಿದರು. ಆಗ ಪರ್ವತಸದೃಶರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಾರವಾದ ಗದೆಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಾಸಗಳಿಂದಲೂ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದಲೂ ಭೀಕರರಾದ ವಾನರರನ್ನು ಕೊಂದರು. ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರ ಆ ಮಹಾಸೇನೆ ಶರಣ್ಯನಾದ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಯಿತು. ರಕ್ತನದಿಯ ರೂಪಕ ವಿಸ್ತಾರವಾದುದು — ಆನೆಗಳೂ ರಥಗಳೂ ದಡಗಳು, ಬಾಣಗಳು ಮೀನುಗಳು, ಧ್ವಜಗಳು ದಡದ ಮರಗಳು, ಶವಗಳು ತೇಲುವ ಮರದ ದಿಮ್ಮಿಗಳು. ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರತೆ ಒಂದೇ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಧೂಳು ರಕ್ತದಿಂದ ಅಡಗಿತು ಎಂಬುದು ವಿರೋಧಾಭಾಸ — ಭೂಮಿ ನೀರಿನಿಂದಲ್ಲ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದಿತು. ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ಹಲ್ಲು-ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ; ಹಣ್ಣಿನ ಮರದ ಮೇಲೆ ಹಕ್ಕಿಗಳಂತೆ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನೂರಾರು ಮಂದಿ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಬಲಿಷ್ಠರು, ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರು ಕೊನೆಗೆ ರಾಮನಿಗೇ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ — ‘ಶರಣ್ಯ’ (ಆಶ್ರಯದಾತ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಂದರೆ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆ ರಾತ್ರಿಯೇ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟು ಸೇನೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆಯೇ ಹೊರಟಿತು. ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಹಂತ ವಾನರರ ಪರ — ಅವರು ರಥಗಳನ್ನೂ ಧ್ವಜಗಳನ್ನೂ ಮುರಿಯುತ್ತಾರೆ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹಲ್ಲು-ಉಗುರುಗಳಿಂದ ವಿಕಾರಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎರಡನೆಯ ಹಂತ ರಾಕ್ಷಸರ ಪರ — ಅವರು ಗದೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ವಾನರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಮೂರನೆಯ ಹಂತ ರಾಮನ ಪ್ರವೇಶ. ಹೀಗೆ ಕವಿಯು ಯುದ್ಧದ ಗತಿಯನ್ನು ಮೂರು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರ ಶರಣಾಗತಿಯೇ ರಾಮನ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ತನ್ನ ಸೈನಿಕರು ಸಂಕಟದಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೇ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇದು ನಾಯಕನ ಆದರ್ಶ. ‘ಆಪ್ಲುತ್ಯಾಪ್ಲುತ್ಯ’ (ಹಾರಿ ಹಾರಿ) ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿ ವಾನರರ ಮರುಮರು ನೆಗೆತವನ್ನೂ ಅವರ ಚಾಪಲ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಎದ್ದ ಧೂಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ಆವರಿಸಿತ್ತು; ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಆ ಧೂಳು ಅಡಗಿತು — ಇದರಿಂದ ರಕ್ತದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು. ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೇಲೆ ನೂರು ವಾನರರು — ಈ ಸಂಖ್ಯೆ ವಾನರರ ಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಬೃಹತ್ಕಾಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ನೂರು ವಾನರರು ಬೇಕು. ಹೀಗೆ ವಾನರರ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಮಹತ್ತಾದುದು, ಆದರೆ ರಾಮನ ಬಲವಿಲ್ಲದೆ ಅವರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಸಾಲರು.
ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ರಾಮನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಆ ರಾಮನನ್ನು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ತಲುಪಲಾರದಂತೆ, ಮಹಾಘೋರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಸಮೀಪಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಬಾಣಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಡುತ್ತಿದ್ದನು. ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮಾಡಿದ ಅತಿಘೋರವಾದ, ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಿಶಾಚರರು ಕಂಡರು, ರಾಮನನ್ನಲ್ಲ. ಮಹಾಸೇನೆಯನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸುತ್ತ ಮಹಾರಥರನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೀಸುವ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಕಾಣದಂತೆ, ಅವರು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಸುಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಮುರಿದುಬಿದ್ದ, ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ತಮ್ಮ ಸೇನೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅವರು ಕಂಡರು, ಶೀಘ್ರಕಾರಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಭೂತಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕಾಣದಂತೆ, ದೇಹಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಘವನನ್ನು ಅವರು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ‘ಇವನು ಗಜಸೇನೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಇವನು ಮಹಾರಥರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಇವನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕುದುರೆಗಳೊಡನೆ ಕಾಲಾಳುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ — ಹೀಗೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ರಾಮನಂತೆ ಭಾವಿಸಿ, ರಾಘವನೊಡನೆಯ ಸಾದೃಶ್ಯದಿಂದ ಕುಪಿತರಾಗಿ ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ಕೊಂದರು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡ ಅವರು ಸೇನೆಯನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ರಣದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಸಾವಿರಾರು ರಾಮರನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಸುತ್ತುತ್ತಿರುವ ಚಿನ್ನದ ತುದಿಯನ್ನು, ಕೊಳ್ಳಿಯ ಚಕ್ರದಂತಿರುವುದನ್ನು, ಅವರು ಕಂಡರು, ರಾಘವನನ್ನಲ್ಲ. ದೇಹವೇ ನಾಭಿ (ಚಕ್ರದ ಕೇಂದ್ರ), ಸತ್ತ್ವವೇ ಜ್ವಾಲೆ, ಬಾಣಗಳೇ ಅರೆಗಳು (ಕಡ್ಡಿಗಳು), ಬಿಲ್ಲೇ ನೇಮಿ (ಚಕ್ರದ ಸುತ್ತು), ಹೆದೆಯ ಠೇಂಕಾರ ಮತ್ತು ಅಂಗೈ ತಾಡನದ ಸದ್ದೇ ಅದರ ಘೋಷ, ತೇಜಸ್ಸು-ಬುದ್ಧಿ-ಗುಣಗಳೇ ಪ್ರಭೆ, ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳ ಗುಣಗಳೇ ಅಂಚು — ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಮಚಕ್ರವನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕಾಲಚಕ್ರದಂತೆ ಕಂಡವು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾಮನ ಅದೃಶ್ಯತೆಯನ್ನು ದಾರ್ಶನಿಕ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆತ್ಮನು ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಕಾಣದಂತೆ, ರಾಮನು ಶತ್ರುದೇಹಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಭಾವ ಮಾಯೆಯಂತೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಸ್ವಜನರನ್ನೇ ರಾಮನೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ರಾಮಚಕ್ರದ ರೂಪಕ ವಿಸ್ತೃತವೂ ಸುಸಂಗತವೂ ಆಗಿದೆ — ಚಕ್ರದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಯವವೂ ರಾಮನ ಯಾವುದೋ ಗುಣದ ಅಥವಾ ಅಂಗದ ಪ್ರತಿರೂಪ. ಇದು ಕಾಲಚಕ್ರದಂತೆ ತಪ್ಪಿಸಲಾಗದುದು. ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದ್ದನು; ಈಗ ರಾಮನು ಧರ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಈ ವೈರುಧ್ಯ ಗಮನಾರ್ಹ. ‘ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ತಿಷ್ಠಂತಂ ಭೂತಾತ್ಮಾನಮಿವ ಪ್ರಜಾಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ವಿಚಾರವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಆತ್ಮನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರತೀಕ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಾತಂ ವನಗತಮ್’ (ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೀಸುವ ಗಾಳಿ) ಎಂಬುದು ಇನ್ನೊಂದು ಉಪಮೆ — ಗಾಳಿ ಮರಗಳನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತಾನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಅದರ ಕಾರ್ಯದಿಂದಲೇ ಅದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಸೂರ್ಯಮ್ ಇವ ಮೇಘಾಃ’ — ಮೋಡಗಳು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ತಲುಪಲಾರವು. ಹೀಗೆ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಅಪ್ರಾಪ್ಯತೆಯೂ ಅದೃಶ್ಯತೆಯೂ ದೃಢಪಡುತ್ತವೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಪರಸ್ಪರ ವಧೆ ಅಸ್ತ್ರದ ಭಯಾನಕ ಫಲ — ಅವರು ತಮ್ಮ ಸೇನೆಯಿಂದಲೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಚಿನ್ನದ ತುದಿ ಕೊಳ್ಳಿಯ ಚಕ್ರದಂತೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ — ಬಿಲ್ಲಿನ ನಿರಂತರ ಸೆಳೆತ ಮತ್ತು ಬಿಡುಗಡೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ‘ಇವನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಮೂರು ಬಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಆನೆಗಳನ್ನು, ರಥಗಳನ್ನು, ಕಾಲಾಳುಗಳನ್ನು — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸೈನಿಕನನ್ನೂ ರಾಮನೆಂದು ತಿಳಿದು. ಹೀಗೆ ಅವರ ಭ್ರಮೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದೆ. ಒಮ್ಮೆ ಸಾವಿರ ರಾಮರು, ಒಮ್ಮೆ ಒಬ್ಬನೇ — ಇದು ಕನಸಿನಲ್ಲಿರುವಂತೆ ದೃಷ್ಟಿಭ್ರಮೆಯ ಲಕ್ಷಣ. ಕವಿಯು ರಾಮನ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಫಲವನ್ನು ಮಾತ್ರ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ದಿವ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು.
ವಾಯುವೇಗದ ರಥಗಳ ಹತ್ತು ಸಾವಿರದ ಸೇನೆ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಆನೆಗಳ ಹದಿನೆಂಟು ಸಾವಿರ, ಸವಾರರೊಡನೆ ಕುದುರೆಗಳ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ, ರಾಕ್ಷಸ ಕಾಲಾಳುಗಳ ಪೂರ್ಣ ಎರಡು ಲಕ್ಷ — ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಈ ಸೇನೆಗಳು ಹಗಲಿನ ಎಂಟನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಒಬ್ಬನೇ ರಾಮನಿಂದ ಹತವಾದವು. ಕುದುರೆಗಳು ಹತವಾಗಿ, ರಥಗಳು ನಾಶವಾಗಿ, ಧ್ವಜಗಳು ಮುರಿದು, ಉತ್ಸಾಹ ಅಡಗಿಹೋದ ಉಳಿದ ನಿಶಾಚರರು ಲಂಕಾಪುರಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರು. ಹತವಾದ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ಕಾಲಾಳುಗಳಿಂದಲೂ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಆ ರಣಾಂಗಣವು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರುದ್ರನ ಕ್ರೀಡಾಭೂಮಿಯಂತಾಯಿತು. ಆಗ ಗಂಧರ್ವರೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ (ಭಲೆ, ಭಲೆ) ಎಂದು ರಾಮನ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ಹಗಲಿನ ಎಂಟನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ಘಳಿಗೆ — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಸುಮಾರು ಒಂದೂವರೆ ಗಂಟೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟು ಅಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಯೋಧನು ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅತಿಮಾನುಷ ಶಕ್ತಿ. ರುದ್ರನ ಕ್ರೀಡಾಭೂಮಿ ಎಂಬುದರಿಂದ, ರುದ್ರನು ನರ್ತಿಸುವ ಸ್ಮಶಾನ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಯುದ್ಧದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವರ್ಣನೆಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ರಥಗಳ ವೇಗ ಗಾಳಿಯಂತೆ, ಆನೆಗಳ ಬಲ ಮಹತ್ತಾದುದು — ಆದರೂ ಒಬ್ಬನಿಂದಲೇ ಅವು ಹತವಾದವು. ಉಳಿದ ನಿಶಾಚರರು ‘ಶಾಂತಾಃ’ — ಅವರ ಯುದ್ಧೇಚ್ಛೆ ನಾಶವಾಯಿತು. ದೇವತೆಗಳ ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶಂಸೆ ರಾಮನ ಧರ್ಮಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ದೊರೆತ ಮನ್ನಣೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಸಂದೇಶ — ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿದರೆ ಶತ್ರುಗಳು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಉಳಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಈ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸುವರು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಿಲಾಪ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯ ನಂತರ ರಾವಣನ ಸೇನೆಯ ಕೊನೆಯ ಮಹಾನಾಶ ಈ ವಿಜಯ.
ಆಮೇಲೆ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೂ, ವಾನರ ಹನುಮಂತನಿಗೂ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಜಾಂಬವಂತನಿಗೂ, ಮೈಂದ ಮತ್ತು ದ್ವಿವಿದರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು: ‘ಈ ದಿವ್ಯ ಅಸ್ತ್ರಬಲ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ತ್ರ್ಯಂಬಕನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ.’ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಇಂದ್ರಸಮಾನನಾದ, ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಆಯಾಸವನ್ನು ಗೆದ್ದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನು ಆಗ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ದೇವಗಣಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಮಾತು ವಿನಯಪೂರ್ಣ — ಅವನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಶಿವನ ಶಕ್ತಿಯೊಡನೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವನೇ ಮೊದಲಾದ ಆರು ಪ್ರಮುಖರು ಹೆಸರಿನಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ — ಅವರು ರಾಮನ ವಿಶ್ವಸ್ತ ಸಹಚರರು. ‘ಜಿತಕ್ಲಮಃ’ (ಆಯಾಸವನ್ನು ಗೆದ್ದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಅದಣಿವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಇಷ್ಟು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿಯೂ ಅವನು ದಣಿದಿಲ್ಲ. ತ್ರ್ಯಂಬಕನೆಂದರೆ ಶಿವ — ಮೂರು ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिनवतितमः सर्गः॥ ९३॥