॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 92ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾವಣನ ಪುತ್ರಶೋಕ, ಸೀತಾವಧೆಯ ಯತ್ನ ಮತ್ತು ಸುಪಾರ್ಶ್ವನಿಂದ ತಡೆ

ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯ ವಾರ್ತೆ, ರಾವಣನ ಮೂರ್ಛೆ ಮತ್ತು ವಿಲಾಪ, ಅವನ ಭೀಕರ ಕೋಪ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಖಡ್ಗದೊಡನೆ ಓಡುವುದು, ಸೀತೆಯ ವಿಲಾಪ, ಸುಪಾರ್ಶ್ವನ ಹಿತೋಪದೇಶ

ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಪೌಲಸ್ತ್ಯನಾದ ರಾವಣನ ಸಚಿವರು ಅದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಅವಸರದಿಂದ ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು: ‘ಮಹಾರಾಜ, ವಿಭೀಷಣನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಾವು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ನಿನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದನು. ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಸೋಲದ ಶೂರನಾದ ನಿನ್ನ ಮಗ, ದೇವೇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು, ಶೂರನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಹತನಾದನು. ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ತಣಿಸಿ ಪರಮ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದನು.’ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಆ ಘೋರವಾದ, ಭಯಂಕರವಾದ, ದಾರುಣವಾದ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಗಾಢವಾದ ಮೂರ್ಛೆಗೆ ಒಳಗಾದನು. ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ಬಳಿಕ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿ ದೀನನಾದನು. ಸಚಿವರು ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಮೃದುಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಶರೈಃ ಸಂತರ್ಪ್ಯ’ (ಬಾಣಗಳಿಂದ ತಣಿಸಿ), ‘ಪರಮಾನ್ ಲೋಕಾನ್ ಗತಃ’ (ಪರಮ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋದನು) ಎಂದು ವೀರನ ಸದ್ಗತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ವಿಭೀಷಣಸಹಾಯೇನ’ (ವಿಭೀಷಣನ ಸಹಾಯದಿಂದ) ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖವು ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ ದ್ರೋಹದ ನೆನಪನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಿಷತಾಂ ನಃ’ (ನಾವು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವರ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವರು ರಕ್ಷಿಸಲು ಶಕ್ತರಾಗಲಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಮೂರ್ಛೆಯು ಅವನ ಪುತ್ರಸ್ನೇಹದ ಆಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಕಠೋರನಾದರೂ ಅವನು ತಂದೆ. ಸಚಿವರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಶೂರಃ ಶೂರೇಣ ಸಂಗಮ್ಯ’ (ಶೂರನು ಶೂರನೊಡನೆ ಎದುರಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಶೌರ್ಯವೂ ಒಪ್ಪಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ದುರ್ಬಲನಿಂದಲ್ಲ, ಶೂರನಿಂದಲೇ ಹತನಾದನು. ಹೀಗೆ ಅವರು ರಾಜನ ಕೋಪದಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಶುಭವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವವನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದಂಡನೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಶೋಕವು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳೆಲ್ಲ ಕಲಕಿಹೋದ ಅವನು ಹೀಗೆ ವಿಲಾಪಿಸಿದನು: ‘ಹಾ, ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಮುಖ್ಯನೇ, ನನ್ನ ಕಂದನೇ, ಮಹಾಬಲನೇ, ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದ ನೀನು ಇಂದು ಹೇಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಶನಾದೆ? ನೀನು ಕುಪಿತನಾದರೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಾಲನನ್ನೂ ಅಂತಕನನ್ನೂ ಸೀಳಬಲ್ಲೆ, ಮಂದರಪರ್ವತದ ಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಒಡೆಯಬಲ್ಲೆ; ಇನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೇನು? ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಇಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಲಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಿದ ವೈವಸ್ವತನಾದ ಯಮರಾಜನು ನನಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹಿರಿಯವನಾಗಿ ತೋರುತ್ತಾನೆ — ಆ ಯಮನೇ ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲು ಶಕ್ತನಾದನು. ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಉತ್ತಮ ಯೋಧರ ಮಾರ್ಗ ಇದೇ — ಸ್ವಾಮಿಗಾಗಿ ಹತನಾಗುವ ಪುರುಷನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ಇಂದು ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳೂ ಲೋಕಪಾಲರೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುವರು. ಇಂದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಕಾಡುಗಳೊಡನೆ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯೂ ಒಬ್ಬ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ಬರಿದಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ. ಇಂದು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಕನ್ಯೆಯರ ಆಕ್ರಂದನವನ್ನು ಕೇಳುವೆನು, ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳ ಹಿಂಡಿನ ಘೀಳಿನಂತೆ. ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸುಡುವವನೇ, ಯುವರಾಜಪದವಿಯನ್ನೂ ಲಂಕೆಯನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ತಾಯಿಯನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ಹೆಂಡತಿಯರನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದೆ? ವೀರನೇ, ನಾನು ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ನೀನು ನನ್ನ ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ನೀನು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡಿರುವೆ. ಸುಗ್ರೀವನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ರಾಘವನೂ ಬದುಕಿರುವಾಗ, ನನ್ನ ಎದೆಯ ಮುಳ್ಳನ್ನು ಕೀಳದೆ ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದೆ?’ ಈ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಹೃದಯ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಯಮಃ ಬಹುಮತಃ’ (ಯಮನು ಹಿರಿಯವನಾಗಿ ತೋರುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬುದು ವ್ಯಂಗ್ಯ — ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಮಹಾನ್. ‘ವಿಪರೀತೇ ವರ್ತಸೇ’ (ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ನಡೆದಿರುವೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ತಂದೆಯರ ದುಃಖವಿದೆ — ಮಗನು ತಂದೆಯ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕು, ತಂದೆ ಮಗನದಲ್ಲ. ‘ಶಲ್ಯಮನುದ್ಧೃತ್ಯ’ (ಮುಳ್ಳನ್ನು ಕೀಳದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತಾಪಹರಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ವೈರವು ಇನ್ನೂ ಇತ್ಯರ್ಥವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಗನ ವೀರಮರಣವು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಶೋಕ ತಣಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಮಗನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದನು, ಕಾಲಾಂತಕರನ್ನೂ ಸೀಳಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಅವನ ವಧೆ ರಾವಣನಿಗೆ ನಂಬಲಸಾಧ್ಯ. ಅವನು ದೇವತೆಗಳ ಸುಖನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಬದುಕಿದ್ದಾಗ ಅವರು ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದರು, ಈಗ ನಿಶ್ಚಿಂತರು. ಈ ಆಲೋಚನೆ ಅವನ ಶೋಕವನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಆಕ್ರಂದನವನ್ನು, ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳ ಘೀಳಿನಂತೆ, ಅವನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಯುವರಾಜನಿಲ್ಲದೆ ಲಂಕೆಯ ಭವಿಷ್ಯ ಅನಿಶ್ಚಿತ; ತಾಯಿ ಮಂಡೋದರಿ, ತಂದೆ ರಾವಣ, ಹೆಂಡತಿಯರು — ಎಲ್ಲರೂ ಅನಾಥರು. ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಮ ನಾಮ ತ್ವಯಾ ವೀರ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಗನ ಕರ್ತವ್ಯ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ತಂದೆ ಸತ್ತಾಗ ಮಗನು ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂದು ಮಾತ್ರ ತದ್ವಿರುದ್ಧ. ಹೀಗೆ ರಾವಣನು ಜೀವನದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕ್ರಮವೇ ಮುರಿದುಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಮೊದಲಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತ ನೊಂದಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಪುತ್ರನ ಸಾವಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಹಾಕೋಪವು ಆವರಿಸಿತು. ಸ್ವಭಾವತಃ ಕೋಪಿಷ್ಠನಾದ ಇವನನ್ನು ಮಗನ ಕುರಿತ ಮನೋವ್ಯಥೆಗಳು, ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಿರಣಗಳು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಉರಿಸುವಂತೆ, ಇನ್ನಷ್ಟು ಉರಿಸಿದವು. ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಹುಬ್ಬುಗಂಟುಗಳಿಂದ ಅವನು, ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಮೊಸಳೆಗಳೊಡನೆ ಮಹಾತೆರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಕಂಡನು. ಕೋಪದಿಂದ ಆಕಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಬಾಯಿಂದ, ವೃತ್ರನ ಬಾಯಿಂದ ಎಂಬಂತೆ, ಹೊಗೆಯೊಡನೆ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವಂತಿತ್ತು. ಪುತ್ರವಧೆಯಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಕೋಪಕ್ಕೆ ವಶನಾದ ಶೂರ ರಾವಣನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆಲೋಚಿಸಿ ವೈದೇಹಿಯ ವಧೆಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡನು. ಸ್ವಭಾವತಃ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದ, ಕೋಪಾಗ್ನಿಯಿಂದಲೂ ಕೆಂಪಾದ ಅವನ ಮಹಾಘೋರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಉರಿಯತೊಡಗಿದವು. ಸ್ವಭಾವತಃ ಘೋರವಾದ ಅವನ ರೂಪವು ಕೋಪಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಕೆರಳಿ, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರುದ್ರನಂತೆ ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದಂತಾಯಿತು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಉರಿಯುವ ದೀಪಗಳಿಂದ ಜ್ವಾಲೆಯೊಡನೆ ಎಣ್ಣೆಯ ಹನಿಗಳು ಬೀಳುವಂತೆ, ಕಣ್ಣೀರಹನಿಗಳು ಉದುರಿದವು. ಅವನು ಹಲ್ಲು ಕಡಿಯುವಾಗ ಹಲ್ಲುಗಳ ಸದ್ದು, ದಾನವರು ಎಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಕಡೆಯುವ ಯಂತ್ರದ ಸದ್ದಿನಂತೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಯಾವ ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ನೋಡಿದನೋ ಆಯಾ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅಡಗಿಕೊಂಡರು. ಚರಾಚರವನ್ನೆಲ್ಲ ನುಂಗಲು ಬಯಸುವ ಅಂತಕನಂತೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ಸಮೀಪಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಪರಮಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸಿ ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಕೋಪದ ದೈಹಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹುಬ್ಬುಗಂಟು, ಬಾಯಿಂದ ಬೆಂಕಿ, ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಗಳು, ಕಣ್ಣೀರು, ಹಲ್ಲು ಕಡಿತ, ನೋಟದಿಂದಲೇ ಭಯ. ಕಣ್ಣೀರಹನಿಗಳಿಗೆ ದೀಪದ ಎಣ್ಣೆಯ ಹನಿಗಳ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಶೋಕವೂ ಕೋಪವೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ, ಕಣ್ಣೀರೂ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ. ಅವನ ನೋಟಕ್ಕೆ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ — ಸ್ವಜನರೂ ಅವನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಲಾರರು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಸೀತಾವಧೆಯ ಬೀಜ ಬಿತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಪುತ್ರಶೋಕವು ವಿವೇಕವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಈ ಭಾಗದ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಉಪಮೆಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿ ಗಮನಾರ್ಹ — ಬೇಸಿಗೆಯ ಸೂರ್ಯ, ಪ್ರಳಯದ ಸಮುದ್ರ, ವೃತ್ರನ ಬಾಯಿ, ರುದ್ರ, ಕಾಲಾಗ್ನಿ, ಅಂತಕ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ವಿನಾಶದ ಪ್ರತೀಕಗಳು. ಪುತ್ರಶೋಕವು ರಾವಣನಿಗೆ ಸಂಹಾರಕ ರೂಪವನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಕೋಪನಮ್’ (ಸ್ವಭಾವತಃ ಕೋಪಿಷ್ಠ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೋಪವು ಅವನ ಸ್ವಭಾವವೇ, ಪುತ್ರಶೋಕ ಕೇವಲ ಇಂಧನ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ರಕ್ತೇ’ (ಸ್ವಭಾವತಃ ಕೆಂಪಾದ) ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೋಪದಿಂದ ಇಮ್ಮಡಿ ಕೆಂಪಾಗುತ್ತವೆ. ಹಲ್ಲು ಕಡಿತದ ಸದ್ದು ಸಮುದ್ರಮಥನದ ಯಂತ್ರದ ಸದ್ದಿನಂತೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ದೇವದಾನವರ ಸಮುದ್ರಮಥನವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ನೋಟದ ಭಯದಿಂದ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸೈನಿಕರನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜನ ಪಾತ್ರ; ಶೋಕದಲ್ಲೂ ಅವನು ಸೇನೆಯ ನಾಯಕ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವೈದೇಹ್ಯಾ ರೋಚಯದ್ವಧಮ್’ (ವೈದೇಹಿಯ ವಧೆಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡನು) ಎಂದು ಪಠಿತವಾಗಿದೆ, ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ‘ಸೀತಾಂ ಹಂತುಂ ವ್ಯವಸ್ಯತ’ (ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು) ಎಂದು — ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಚಾರ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಒಮ್ಮೆಯೇ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಇನ್ನೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ರೂಪ ಮಾತ್ರ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಕವಿಯು ಮಾತಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಅವನ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಮಾತು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶೋಕದಿಂದ ಕೋಪ, ಕೋಪದಿಂದ ಮೋಹ, ಮೋಹದಿಂದ ಅಧರ್ಮಸಂಕಲ್ಪ — ಎಂಬ ಮನಸ್ಸಿನ ಪತನದ ಕ್ರಮ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನಾನು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪರಮ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ಆಯಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಭುವನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿದೆನು. ಆ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲದಿಂದಲೂ ಸ್ವಯಂಭುವಿನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದಲೂ ನನಗೆ ಅಸುರರಿಂದಾಗಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಂದಾಗಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಭಯವಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಕೊಟ್ಟ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ನನ್ನ ಕವಚವು ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ವಜ್ರದ ಮುಷ್ಟಿಪೆಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೂ ಭೇದಿಸಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ. ಆ ಕವಚವನ್ನು ತೊಟ್ಟು ರಥದಲ್ಲಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಇಂದು ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪುರಂದರನೇ ಆದರೂ ಯಾರು ಎದುರಿಸಬಲ್ಲರು? ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಸ್ವಯಂಭು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಬಾಣಗಳೊಡನೆಯ ಆ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು, ಆ ಭೀಕರ ಬಿಲ್ಲನ್ನು, ಇಂದು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ವಧೆಗಾಗಿಯೇ ಈ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ವಾದ್ಯಗಳ ಘೋಷದೊಡನೆ ಎತ್ತಿತರಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ಕವಚ, ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಅಭಯ. ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು. ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರವು ದೇವಾಸುರರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಮನುಷ್ಯರಿಂದಲ್ಲ — ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ನೆನಪಿಸುವರು. ‘ತೂರ್ಯಶತೈಃ ಉತ್ಥಾಪ್ಯತಾಮ್’ (ನೂರಾರು ವಾದ್ಯಗಳೊಡನೆ ಎತ್ತಿತರಲಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಧನುಸ್ಸಿನ ಗೌರವವನ್ನೂ ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಯ ಉತ್ಸವರೂಪವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪುತ್ರಶೋಕವು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತೀಕಾರವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ತಪಸ್ಸು ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಅವನು ಪ್ರತಿ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ತಲೆಯನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಿಸಿದನೆಂದು ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ತೇಷು ತೇಷ್ವವಕಾಶೇಷು’ (ಆಯಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದ ಆ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ಕವಚ ವಜ್ರದಿಂದಲೂ ಅಭೇದ್ಯ — ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರವೂ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ರಾವಣನು ಇಲ್ಲಿ ಎರಡೇ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕವಚ ಮತ್ತು ಧನುಸ್ಸು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಈಗ ಅವನೇ ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವನು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಸಾವಿನಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ಸೈನಿಕರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸುವುದೂ ಅವನ ಮಾತಿನ ಉದ್ದೇಶ. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ಇಂದ್ರನಿಂದಲೂ ಅಭಯನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಹೆದರಬೇಡಿ.

ಪುತ್ರವಧೆಯಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ, ಕ್ರೂರನಾದ, ಕೋಪಕ್ಕೆ ವಶನಾದ ಆ ರಾವಣನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆಲೋಚಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಕೆಂಗಣ್ಣಿನ, ಅತಿಘೋರನಾದ, ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ದೀನನಾದ ಅವನು ದೀನಸ್ವರದಲ್ಲಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ನಿಶಾಚರರನ್ನೂ ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ನನ್ನ ಕಂದನು ವಾನರರನ್ನು ವಂಚಿಸಲು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಯಾವುದೋ ಒಂದನ್ನು ಕೊಂದು, ಅಲ್ಲಿ ‘ಇವಳೇ ಸೀತೆ’ ಎಂದು ತೋರಿಸಿದನು. ಅದನ್ನು ನಾನು ನಿಜವಾಗಿಯೇ ಮಾಡುವೆನು, ಅದು ನನಗೂ ಪ್ರಿಯ. ಕ್ಷತ್ರಬಂಧುವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವೆನು.’ ಹೀಗೆ ಸಚಿವರಿಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳುಳ್ಳ, ನಿರ್ಮಲಾಕಾಶದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹಿಡಿದು ಹಿರಿದನು. ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಕಲಕಿದ ಮನಸ್ಸಿನ ರಾವಣನು ಹೆಂಡತಿಯರೊಡನೆ, ಸಚಿವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಟನು. ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಥಟ್ಟನೆ ಮೈಥಿಲಿ ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡು ಸಚಿವರು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿ ಕೂಗಿದರು. ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದರು: ‘ಇಂದು ಇವನನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರೂ ತತ್ತರಿಸುವರು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಇವನಿಂದ ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರು ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಶತ್ರುಗಳು ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ ರತ್ನಗಳನ್ನು ತಂದು ರಾವಣನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲೂ ಬಲದಲ್ಲೂ ಇವನಿಗೆ ಸಮಾನರು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.’ ಅವರು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ರಾವಣನು ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿದ್ದ ವೈದೇಹಿಯೆಡೆಗೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ಹಿತಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ನೇಹಿತರು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅತಿಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ರೋಹಿಣಿಯೆಡೆಗೆ ಕ್ರೂರಗ್ರಹವು ಸಾಗುವಂತೆ, ನುಗ್ಗಿದನು. ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಕಾವಲಿರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅನಿಂದಿತೆಯಾದ ಮೈಥಿಲಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡಳು. ಖಡ್ಗಧಾರಿಯಾಗಿ, ಸ್ನೇಹಿತರು ಪದೇಪದೇ ತಡೆದರೂ ಹಿಂದಿರುಗದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಜನಕನ ಮಗಳು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡಳು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾಯಾಸೀತೆಯ ವಧೆ ಹಿಂದೆ ವಾನರರನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸಲು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ಈಗ ರಾವಣನು ಅದನ್ನು ‘ನಿಜ’ವಾಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಪ್ರತೀಕಾರದ ಕುರುಡುತನ. ‘ಕ್ಷತ್ರಬಂಧುಮ್’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ನಿಂದೆ — ಅಧಮ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಸಚಿವರ ಸಿಂಹನಾದ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ — ಅವರು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಅಲ್ಲ, ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಹೊಗಳುವಂತೆ. ರೋಹಿಣಿಯೆಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಕ್ರೂರಗ್ರಹದ ಉಪಮೆ ಸೀತೆಯ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನೂ ರಾವಣನ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಣ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿತು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಸಚಿವರ ಮಾತು ವಿಚಿತ್ರ — ಅವರು ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ವ್ಯಥೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಸ್ತ್ರೀವಧೆಯ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಸಭೆಯ ನೈತಿಕ ಪತನ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಜನ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಧರ್ಮ. ಲೋಕಪಾಲರ ಮೇಲಿನ ವಿಜಯ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರತ್ನಗಳ ಭೋಗ — ಇವು ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ಕೀರ್ತಿಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಈಗ ಅರ್ಥಹೀನ. ಅವನು ಹೆಂಡತಿಯರೊಡನೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯರೂ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ, ಬಹುಶಃ ತಡೆಯಲು. ‘ಗುಣಸಂಪನ್ನಂ ವಿಮಲಾಂಬರವರ್ಚಸಮ್’ ಎಂಬ ಖಡ್ಗದ ವರ್ಣನೆ — ನಿರ್ಮಲಾಕಾಶದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಖಡ್ಗ — ಅವನ ಉದ್ದೇಶದ ಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ವೈರುಧ್ಯದ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿತಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ನೇಹಿತರು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಕೋಪವು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ದೀನೋ ದೀನಸ್ವರಾನ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ರಾವಣನ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕರ ದೈನ್ಯ ಸಮಾನ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲರೂ ಶೋಕಪೀಡಿತರು. ಆದರೂ ರಾವಣನ ದೈನ್ಯ ಬೇಗನೆ ಕ್ರೌರ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅಶೋಕವನದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಳು. ರಾವಣನು ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಓಡುತ್ತಾನೆ, ಸಚಿವರೂ ಹೆಂಡತಿಯರೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ — ಈ ದೃಶ್ಯ ನಾಟಕೀಯ. ಓದುಗನು ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ಆತಂಕಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕವಿಯು ರಾವಣನ ಗತಿಯನ್ನು ‘ವೇಗೇನ’ (ವೇಗವಾಗಿ), ‘ಸಹಸಾ’ (ಥಟ್ಟನೆ), ‘ಅಭಿದುದ್ರಾವ’ (ಧಾವಿಸಿದನು), ‘ಅಭ್ಯಧಾವತ’ (ನುಗ್ಗಿದನು) ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವಸರವೂ ಭಯವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ. ಸೀತೆ ದೂರದಿಂದಲೇ ಖಡ್ಗಧಾರಿಯಾದ ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾಳೆ, ಅವಳ ವ್ಯಥೆ ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಲಾಪರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿಚುಕ್ರುಶುಃ’ (ಕೂಗಿದರು) ಎಂಬುದು ಸಚಿವರ ನಾದ; ಆದರೆ ಸೀತೆಗೆ ಅದು ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.

ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಸೀತೆ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು: ‘ಈ ದುರ್ಮತಿಯು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕುಪಿತನಾಗಿ ತಾನೇ ಸ್ವತಃ ಧಾವಿಸಿ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಪತಿಯುಳ್ಳ ನನ್ನನ್ನು ಅನಾಥೆಯಂತೆ ಕೊಲ್ಲುವನು. ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ನನ್ನನ್ನು ‘ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯಾಗು’ ಎಂದು ಇವನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಪೀಡಿಸಿದನು; ನಾನು ದೃಢವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದೆನು. ನಾನು ಒಪ್ಪದಿದ್ದುದರಿಂದ ಇವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರಾಶನಾಗಿ, ಕೋಪ-ಮೋಹಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಹೊರಟಿದ್ದಾನೆ. ಅಥವಾ ಈ ಅನಾರ್ಯನು ನನ್ನ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಆ ಇಬ್ಬರು ನರವ್ಯಾಘ್ರರಾದ ಸಹೋದರರು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಇಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಭೀಕರ ನಾದವನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದೆನು. ಅಯ್ಯೋ, ಧಿಕ್ಕಾರ, ರಾಜಪುತ್ರರ ಈ ವಿನಾಶ ನನ್ನ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ. ಅಥವಾ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಪಾಪನಿಶ್ಚಯನಾದ ಈ ರೌದ್ರ ರಾಕ್ಷಸನು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ನನ್ನನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲುವನು. ಹನುಮಂತನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕ್ಷುದ್ರಳಾದ ನಾನು ಪಾಲಿಸಲಿಲ್ಲ; ಆಗ ನಾನು ಸೋಲದೆ ಅವನ ಬೆನ್ನಮೇಲೆ ಹೋಗಿದ್ದರೆ, ಇಂದು ಪತಿಯ ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿದ್ದು ಹೀಗೆ ದುಃಖಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನುಳ್ಳ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಗನು ನಾಶವಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವಳ ಹೃದಯ ಒಡೆದುಹೋಗುವುದೆಂದು ನನಗನಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಜನನ, ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ, ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಗಳು, ರೂಪ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವಳು ಅಳುತ್ತ ನೆನೆಯುವಳು. ಮಗನು ಹತನಾದಾಗ ನಿರಾಶಳಾಗಿ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಳು, ಅಥವಾ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವಳು. ಯಾರ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಈ ಶೋಕವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಳೋ ಆ ಪಾಪನಿಶ್ಚಯಳಾದ, ದುಷ್ಟೆಯಾದ ಗೂನಿ ಮಂಥರೆಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ.’ ಸೀತೆಯ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಭಾವಗಳಿವೆ — ತನ್ನ ಸಾವಿನ ಭಯವಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಚಿಂತೆ, ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸದುದಕ್ಕೆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದುಃಖದ ಕಲ್ಪನೆ, ಮಂಥರೆಯ ನಿಂದೆ. ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅವಳನ್ನು ತನ್ನ ಬೆನ್ನಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿ ರಾಮನಲ್ಲಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲು ಬಯಸಿದ್ದನು; ಅವಳಾದರೋ ಪರಪುರುಷಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಬಯಸದೆ ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದಳು — ಅದರ ನೆನಪು ಇಲ್ಲಿ. ‘ಸನಾಥಾಮ್ ಅನಾಥಾಮ್ ಇವ’ (ಪತಿಯುಳ್ಳವಳನ್ನು ಅನಾಥೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ವಿರೋಧ ಅವಳ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಮರೆತು ಅತ್ತೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ಅವಳ ಶೀಲದ ಉತ್ಕರ್ಷ. ಎಲ್ಲ ದುಃಖದ ಮೂಲ ಮಂಥರೆ ಎಂದು ಅವಳು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಹೀಗೆ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕಂಡು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಅರವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಮೊದಲ ಆಲೋಚನೆ — ಇವನು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು, ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದೆ. ಎರಡನೆಯದು — ಅಥವಾ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಹರ್ಷನಾದ ಕೇಳಿಸಿತು. ನಿಜವಾಗಿ ಆ ನಾದ ಸಚಿವರ ಸಿಂಹನಾದ, ವಿಜಯಘೋಷವಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸೀತೆಗೆ ಅದು ತಿಳಿಯದು. ಮೂರನೆಯದು — ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಇವನು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅವಳು ಮೂರು ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಎಲ್ಲವೂ ದುಃಖದಾಯಕ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವಳ ಕಲ್ಪನೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದುದು — ಜನನ, ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ, ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಗಳು, ರೂಪ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೆನೆದು ರೋದನ, ಶ್ರಾದ್ಧ, ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ ಅಥವಾ ಜಲಪ್ರವೇಶ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ತಾಯಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಸೀತೆಯ ಪ್ರೇಮವೂ ಗೌರವವೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಮಂಥರೆಯ ಮೇಲಿನ ಅವಳ ಕೋಪ — ಅವಳೇ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಾರಣ, ವನವಾಸವೇ ಅಪಹರಣಕ್ಕೆ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ದುಃಖದ ಸರಪಳಿಯನ್ನು ಅವಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕ್ಷುದ್ರಯಾ ಮಯಾ’ (ಕ್ಷುದ್ರಳಾದ ನನ್ನಿಂದ) ಎಂಬ ಆತ್ಮನಿಂದೆ ಅವಳ ದುಃಖದ ಆಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗಿನ ನಿರ್ಣಯ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವಳು ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮರುವಿಮರ್ಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಭರ್ತುರಂಕಗತಾ ಸತೀ’ (ಪತಿಯ ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿದ್ದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಏಕಮಾತ್ರ ಇಚ್ಛೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಪತಿಯ ಬಳಿ ಇರುವುದು. ಅವಳ ವಿಲಾಪ ದೀರ್ಘ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಬೇಡುವ ಒಂದು ಶಬ್ದವೂ ಇಲ್ಲ — ಅವಳು ಪ್ರಾಣಭಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದೆ ಕ್ರೂರಗ್ರಹದ ವಶವಾದ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತಪಸ್ವಿನಿ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಶೀಲವಂತನಾದ, ಶುಚಿಯಾದ, ಮೇಧಾವಿಯಾದ ಸುಪಾರ್ಶ್ವನೆಂಬ ಅಮಾತ್ಯನು ಇತರ ಸಚಿವರು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ದಶಗ್ರೀವನೇ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವೈಶ್ರವಣನ ತಮ್ಮನಾದ ನೀನು ಕೋಪದಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನು ತೊರೆದು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಹೇಗೆ ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ? ವೀರನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ವೇದವಿದ್ಯೆಯನ್ನೂ ವ್ರತವನ್ನೂ ಪೂರೈಸಿ ಸ್ನಾತಕನಾದ, ಸ್ವಕರ್ಮನಿರತನಾದ ನೀನು ಸ್ತ್ರೀವಧೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ರಾಜನೇ, ರೂಪಸಂಪನ್ನೆಯಾದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡು; ನಮ್ಮೊಡನೆ ಸೇರಿ ಆ ರಾಘವನ ಮೇಲೆಯೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೋಪವನ್ನು ಹರಿಸು. ಇಂದು ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ಚತುರ್ದಶಿ; ನೀನು ಇಂದೇ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಾಳೆ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು ಸೇನೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಡು. ಶೂರನೂ ಧೀಮಂತನೂ ರಥಿಯೂ ಖಡ್ಗಧಾರಿಯೂ ಆದ ನೀನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನೇರಿ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಂದು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.’ ದುರಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾವಣನು ಸ್ನೇಹಿತನು ನಿವೇದಿಸಿದ ಆ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅರಮನೆಗೆ ತೆರಳಿದನು; ಬಳಿಕ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅವನು ಸ್ನೇಹಿತರೊಡಗೂಡಿ ಮತ್ತೆ ಸಭೆಗೆ ಹೋದನು. ಸುಪಾರ್ಶ್ವನ ಉಪದೇಶ ಚತುರವಾದುದು — ಅವನು ರಾವಣನ ಕುಲವನ್ನೂ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನೂ ವ್ರತವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸ್ತ್ರೀವಧೆಯ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬಳಿಕ ಕೋಪದ ಉಚಿತ ಗುರಿಯಾಗಿ ರಾಮನನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರತ್ಯವೇಕ್ಷಸ್ವ’ (ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಂದರೆ, ಇವಳನ್ನು ಕೊಂದು ನೀನು ಏನು ಪಡೆಯುವೆ? ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಯುದ್ಧದ ಕಾಲನಿರ್ಣಯ. ಇತರ ಸಚಿವರು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ಧೈರ್ಯವನ್ನೂ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ರಾವಣನು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಚರಿತ್ರೆಯ ಒಂದು ಅಪರೂಪದ ಕ್ಷಣ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸುಪಾರ್ಶ್ವನು ‘ಶೀಲವಾನ್ ಶುಚಿಃ ಮೇಧಾವೀ’ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಅವನು ರಾವಣನ ಹಿತೈಷಿಯಾದ ಮಂತ್ರಿ, ಮುಖಸ್ತುತಿಗಾರನಲ್ಲ. ಈ ಉಪದೇಶದ ಫಲ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ರಾವಣನ ಸಭಾಪ್ರವೇಶದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸೇನೆಯನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವನು. ಸುಪಾರ್ಶ್ವನು ರಾವಣನನ್ನು ‘ವೇದವಿದ್ಯಾವ್ರತಸ್ನಾತಃ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು, ಪುಲಸ್ತ್ಯನ ಮೊಮ್ಮಗ, ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದವನು. ‘ಸ್ವಕರ್ಮನಿರತಃ’ (ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರತ) ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅವನು ರಾವಣನ ಆತ್ಮಗೌರವವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನು ನೀಚಕರ್ಮದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲಿ ಎಂದು. ಸ್ತ್ರೀವಧೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಪಾಪ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜ್ಞಾನಿಗೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः॥ ९२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ