ಸರ್ಗ
ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವುದು ಮತ್ತು ಸುಷೇಣನಿಂದ ಚಿಕಿತ್ಸೆ
ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರತ್ಯಾಗಮನ, ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯ ನಿವೇದನೆ, ರಾಮನ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಆಲಿಂಗನ, ರಾವಣನ ನಿರ್ಗಮನದ ಅನುಮಾನ, ಸುಷೇಣನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಶಲ್ಯನಿವಾರಣೆ
ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ದೇಹವುಳ್ಳ ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನ ಶರೀರ ಗಾಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ಆದರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವೇ ಇತ್ತು. ಅನಂತರ ವೀರ್ಯಶಾಲಿಯೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಅವನು ಜಾಂಬವಂತನನ್ನೂ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ವನವಾಸಿಗಳನ್ನೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವ-ರಾಘವರು ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಬಂದನು. ವಿಭೀಷಣನನ್ನೂ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ಆಸರೆಯಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಅವನು ಬಂದನು — ದಣಿವಿನಿಂದಲೂ ಗಾಯಗಳಿಂದಲೂ ಅವನು ಅವರಿಬ್ಬರ ಆಸರೆಯನ್ನು ಪಡೆದನು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಅನಂತರ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಸೌಮಿತ್ರಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಇಂದ್ರನ ಬಳಿ ಅವನ ತಮ್ಮ ಉಪೇಂದ್ರನು ನಿಲ್ಲುವಂತೆ ಅಣ್ಣನ ಬಳಿ ನಿಂತನು. ಆ ವೀರನು ನರಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಬಂದು ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನಿಗೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಘೋರ ವಧೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ಆಗ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಿಭೀಷಣನು ‘ಮಹಾತ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾವಣಿಯ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು’ ಎಂದು ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿನಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿಯೂ ಅವನು ಮೊದಲು ಅಣ್ಣನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಣ್ಣನ ಬಳಿಯೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಶಕ್ರ ಮತ್ತು ಉಪೇಂದ್ರರ ಉಪಮೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ದಿವ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿಷ್ಟನನ್ನಿವ’ (ನರಳುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ನೋವೂ ದಣಿವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ವಧೆಯ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿವೇದನೆಯನ್ನು ವಿಭೀಷಣನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸ್ವಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಮಿತ್ರನೇ ವೀರನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಗೆದ್ದರೂ ಅವನು ತಾನೊಬ್ಬನೇ ಮುಂದೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಸಹಚರರೊಡನೆ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬರುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನು ವಿಜಯವನ್ನು ಎಲ್ಲರದೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾಂಬವಂತ, ಹನುಮಂತ, ವಿಭೀಷಣರ ಉಲ್ಲೇಖ ಅವರ ಸಹಾಯದ ಸ್ಮರಣೆ. ನಿಕುಂಭಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ ತರಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದನು.
ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಾಡಿದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ರಾಮನು ಅಸಮಾನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದನು, ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಭಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸಂತುಷ್ಟನಾದೆ; ನೀನು ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ರಾವಣಿಯ ವಿನಾಶದಿಂದ ನಾವು ಗೆದ್ದೆವು ಎಂದೇ ತಿಳಿ.’ ವೀರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಆ ರಾಮನು ಕೀರ್ತಿವರ್ಧಕನಾದ, ನಾಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಬಲವಂತವಾಗಿ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಏರಿಸಿಕೊಂಡು, ತಲೆಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ, ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು, ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಸ್ನೇಹಮಯನಾದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡಿದನು. ಶಲ್ಯಗಳಿಂದ (ನಾಟಿದ ಬಾಣಗಳಿಂದ) ಪೀಡಿತನಾದ, ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ, ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ, ಉಸಿರಾಟದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ದುಃಖಸಂತಪ್ತನಾದನು. ಅನಂತರ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಇವನ ತಲೆಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಮುಟ್ಟಿ, ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ವಿಜಯದ ಹರ್ಷವೂ ತಮ್ಮನ ನೋವಿನ ದುಃಖವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ. ‘ಲಜ್ಜಮಾನಮ್’ (ನಾಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿನಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಅವನು ನಾಚುತ್ತಾನೆ. ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಏರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ತಲೆಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುವುದು — ಇವು ತಂದೆಯಂತಹ ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ತಮ್ಮನು ಸುರಕ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ನಂಬಲು ಬಯಸುವವನಂತೆ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಜಿತಮಿತ್ಯುಪಧಾರಯ’ (ಗೆದ್ದೆವು ಎಂದೇ ತಿಳಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಯುದ್ಧದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಶಸ್ತಮ್’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡವನು ಎಂದು ಅರ್ಥ. ರಾಮನು ಕೇವಲ ‘ಭಲೇ’ ಎನ್ನುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ನಾಶದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಬಹುತೇಕ ಗೆದ್ದಂತಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಾರ್ಯದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಮ್ಮನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಹರ್ಷ ದುಃಖದೊಡನೆ ಬೆರೆಯುತ್ತದೆ — ಈ ಮಾನವೀಯ ಭಾವ ರಾಮನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸಜೀವಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು: ‘ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ನೀನು ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೀಯೆ. ಮಗನು ಹತನಾದುದರಿಂದ ಇಂದು ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನೆಂದೇ ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇಂದು ನಾನು ಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಆ ದುರಾತ್ಮನು ಹತನಾದನು. ವೀರನೇ, ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ನೀನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕ್ರೂರಿಯಾದ ರಾವಣನ ಬಲಗೈಯನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸಿದ್ದೀಯೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ಅವನ ಆಶ್ರಯವಾಗಿದ್ದನು. ವಿಭೀಷಣ-ಹನುಮಂತರೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಮೂರು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಆ ವೀರನು ಹೇಗೋ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟನು. ಇಂದು ನಾನು ಶತ್ರುರಹಿತನಾದೆ; ರಾವಣನು ಖಂಡಿತ ಹೊರಬರುವನು. ಮಗನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವ್ಯೂಹದೊಡನೆ ಹೊರಬರುವನು. ಪುತ್ರವಧೆಯಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಹೊರಬರುವ ಆ ದುರ್ಜಯ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಾನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೀನೇ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಸೀತೆಯೂ ಭೂಮಿಯೂ ನನಗೆ ದುರ್ಲಭವಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯನ್ನು ರಾವಣನ ಬಲಗೈಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಉಪಮೆ ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಭೀಷಣ-ಹನುಮಂತರ ಸಹಾಯವನ್ನೂ ಅವನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಹೀಗೆ ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಶ್ರೇಯವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಲವ್ಯೂಹೇನ ಮಹತಾ’ (ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವ್ಯೂಹದೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪಾದದ ಪುನರುಕ್ತಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ರಾಮನು ಶತ್ರುವಿನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲನು — ಪುತ್ರಶೋಕ ಅವನನ್ನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದು. ‘ತ್ವಯಾ ನಾಥೇನ’ (ನೀನೇ ರಕ್ಷಕನಾಗಿರುವುದರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತನ್ನ ರಕ್ಷಕನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಪರಮ ಸನ್ಮಾನ. ‘ಅಹೋರಾತ್ರೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ’ (ಮೂರು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನೊಡನೆಯ ಯುದ್ಧದ ದೀರ್ಘತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೂರು ದಿನ, ಮೂರು ರಾತ್ರಿ. ‘ನಿರಮಿತ್ರಃ ಕೃತೋಽಸ್ಮ್ಯದ್ಯ’ (ಇಂದು ನಾನು ಶತ್ರುರಹಿತನಾದೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ರಾಮನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ರಾವಣನು ಏಕಾಕಿಯಂತೆ. ಈ ಭಾಗದ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ.
ಆ ರಾಘವನು ತಮ್ಮನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸುಷೇಣನನ್ನು ಕರೆದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಮಿತ್ರವತ್ಸಲನಾದ ಈ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಶಲ್ಯರಹಿತನಾಗಬೇಕು; ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವಸ್ಥನಾಗುವಂತೆ ನೀನು ಉಪಚರಿಸು. ವಿಭೀಷಣಸಹಿತನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಶಲ್ಯರಹಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡು. ಮರಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವ ಶೂರರಾದ ಕರಡಿ-ವಾನರ ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಶಲ್ಯಗಳುಳ್ಳ, ಗಾಯಗೊಂಡ ಇನ್ನಾರು ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನೀನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸುಖಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡು.’ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಕಪಿಯೂಥಪತಿ ಸುಷೇಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮೂಗಿನ ಮೂಲಕ ಪರಮ ಔಷಧಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಅದರ ವಾಸನೆಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶಲ್ಯರಹಿತನಾದನು, ನೋವಿಲ್ಲದವನೂ ಗಾಯಗಳು ಮಾಗಿದವನೂ ಆದನು. ಅನಂತರ ರಾಘವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಅವನು ವಿಭೀಷಣನೇ ಮೊದಲಾದ ಮಿತ್ರರ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ವಾನರಮುಖ್ಯರ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಶಲ್ಯಗಳು ತೆಗೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ದಣಿವು ದೂರವಾಗಿ, ಸಹಜಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಜ್ವರರಹಿತನಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು. ರಾಮನು ತನ್ನ ತಮ್ಮನ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಇತರರ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ಎಲ್ಲ ಸೈನಿಕರೂ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಅರ್ಹರು. ಸುಷೇಣನು ವಾನರರ ವೈದ್ಯ, ಅವನ ಔಷಧಿ ಮೂಗಿನ ಮೂಲಕವೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ವಾಸನೆಯಿಂದಲೇ ಶಲ್ಯಗಳು ಹೊರಬರುತ್ತವೆ, ಗಾಯಗಳು ಮಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ದಿವ್ಯ ಔಷಧಿಯಂತೆ. 21ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ ‘ವಿಶಲ್ಯೋಽಯಮ್’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಓದುತ್ತದೆ (ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಶಲ್ಯಃ’); ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಶಲ್ಯಃ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಧಿಸಬೇಕಾದ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿ — ‘ಶಲ್ಯರಹಿತನಾಗಬೇಕು’ ಎಂದು — ಅರ್ಥೈಸಬೇಕು, ಮುಂದೆ ‘ವಿಶಲ್ಯಃ ಕ್ರಿಯತಾಮ್’ (ಶಲ್ಯರಹಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡು) ಎಂದಿರುವಂತೆ. ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಲಾಭ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದ ಮುಂದಿನ ಹಂತಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಷೇಣನು ವಾನರರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೈದ್ಯ, ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾವನೂ ಹೌದು. ಇಲ್ಲಿ ಔಷಧಿ ಅವನ ಬಳಿಯೇ ಇದೆ, ದೂರದಿಂದ ತರಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಇದು ಚಿಕಿತ್ಸಕನ ಆದರ್ಶ — ಅವನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಉಪಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಕೌಶಲದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಗಾಯಗೊಂಡ ಎಲ್ಲ ಯೋಧರೂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಭಾಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಸ್ತಃ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಮೂಗಿನ ಮೂಲಕ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ರಾಮನ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ವಿಶೇಷ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ — ಅವನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದನು, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಮಿತ್ರರ ಚಿಂತೆ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವ.
ಆಗಲೇ ರಾಮನೂ ಕಪಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನೂ ವಿಭೀಷಣನೂ ವೀರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಋಕ್ಷಪತಿ ಜಾಂಬವಂತನೂ ರೋಗರಹಿತನಾಗಿ ಎದ್ದುನಿಂತ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಸೈನ್ಯಸಹಿತರಾಗಿ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹರ್ಷಿಸಿದರು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆ ಅತಿ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು; ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ಎರಡೂ ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ವಂಶಸ್ಥ, ಎರಡನೆಯದು ಉಪಜಾತಿ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷಿತರು, ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಆನಂದದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ರಾವಣನ ಆಗಮನವನ್ನು ಎದುರುನೋಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकनवतितमः सर्गः॥ ९१॥