॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 90ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆ

ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹೊಸ ರಥದೊಡನೆ ಮರಳಿ ಬರುವುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಧನುಶ್ಛೇದ ಮತ್ತು ಸಾರಥಿವಧೆ, ವಿಭೀಷಣನ ಪರಾಕ್ರಮ, ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪ್ರತಿಘಾತ, ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಶಿರಶ್ಛೇದ, ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಹರ್ಷ

ಕುದುರೆಗಳು ಹತವಾಗಲು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ನಿಶಾಚರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಪರಮ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿದನು — ಸೋಲು ಅವನ ಕ್ರೋಧವನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು. ಧನುರ್ಧರರಾದ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಇಂದ್ರಜಿತ್ತರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಕೊಲ್ಲಲು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತ, ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದ ಕಾಡಿನ ಎರಡು ಸಲಗಗಳಂತಿದ್ದರು. ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಾನರರೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಹರಿಸುತ್ತ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಎರಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠೆ ದೃಢವಾಗಿತ್ತು. ಕಾಡಿನ ಸಲಗಗಳ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಸಮಬಲವೂ ಸೈನಿಕರ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಕಾಲಾಳಾದನು; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಉತ್ಸಾಹಹೀನನಲ್ಲ, ಇನ್ನಷ್ಟು ಉರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನಗಳೂ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿವೆ, ಆದರೂ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತ, ಹೊಗಳುತ್ತ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ದಟ್ಟವಾದ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿವೆ; ಇಲ್ಲಿ ತಮ್ಮವರು ಯಾರು, ಪರರು ಯಾರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ವಾನರರನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಲು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ. ನಾನಾದರೋ ರಥವನ್ನು ಹತ್ತಿ ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿರುವಾಗ ಈ ಮಹಾತ್ಮ ವನವಾಸಿಗಳು ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಂತೆ (ನನ್ನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರಿಯದಂತೆ) ನೀವು ಮಾಡಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶತ್ರುಹಂತಕನಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ವನವಾಸಿಗಳನ್ನು ವಂಚಿಸಿ ರಥಕ್ಕಾಗಿ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಸುಂದರವಾದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಪ್ರಾಸ-ಖಡ್ಗ-ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹನೂ ಹಿತೋಪದೇಶಕನೂ ಆದ ಸಾರಥಿ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ರಥವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ ಅವನು ಹತ್ತಿದನು. ಮುಖ್ಯ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ವೀರ ಮಂಡೋದರಿಸುತನು ಕೃತಾಂತನ (ಯಮನ) ಬಲದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದವನಂತೆ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟನು. ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಅವನು ಪರಮ ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ, ವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳೊಡನೆ ವಿಭೀಷಣಸಹಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ಈ ಇಡೀ ಪ್ರಸಂಗ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಕವಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಚಾತುರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಕತ್ತಲೆಯ ಲಾಭ ಪಡೆದು ತನ್ನ ಸೈನಿಕರನ್ನು ವಾನರರನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಲು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೃತಾಂತಬಲಚೋದಿತಃ’ (ಯಮನ ಬಲದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದವನಂತೆ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನು ತನ್ನ ಮೃತ್ಯುವಿನತ್ತಲೇ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆಪ್ತೋಪದೇಶಿನಾ’ ಎಂಬ ಸಾರಥಿಯ ವಿಶೇಷಣ — ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ, ಹಿತೋಪದೇಶಕ — ಹಿಂದೆ ಹತನಾದ ಸಾರಥಿಯ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ ಹೊಸಬನ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಈ ಮರಳುವಿಕೆ ಅವನ ಹಠವನ್ನೂ ಸೋಲನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಇಚ್ಛಿಸದಿರುವುದನ್ನೂ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹಿಂದೆ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದ್ದನು; ಈಗಲಾದರೋ ಕತ್ತಲೆಯ ಆಶ್ರಯದಿಂದಲೇ ವಾನರರನ್ನು ವಂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ‘ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ’ ಎಂಬ ಆದೇಶ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ — ಅಂದರೆ ಸಾಹಸದಿಂದ, ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ, ವಾನರರು ಅವನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರಿಯದಂತೆ. ಈ ಯುದ್ಧನೀತಿ ಅವನ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಂಚನೆಯೂ ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಹೊಸ ರಥವನ್ನು ತರುತ್ತಾನೆ, ತಂದೆಯ ಸಹಾಯವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನ ಅಭಿಮಾನ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಕೊನೆಯ ಪ್ರಯತ್ನ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. 9ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಥದ ವರ್ಣನೆ — ಪ್ರಾಸ-ಖಡ್ಗ-ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ — ಆ ರಥ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಸಜ್ಜಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಆ ರಥದ ಅಂತ್ಯವೂ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ‘ಸಮಿತಿಂಜಯಃ’ (ಸಮರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಅಜಿತನಾಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗಲೂ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಬರುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾವಣಪುತ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೂ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸ ವಿಭೀಷಣನೂ ಆ ಧೀಮಂತನ ಚುರುಕುತನಕ್ಕೆ ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡರು — ಅಲ್ಪಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹೊಸ ರಥವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿ ಮರಳಿದ್ದನು. ರಾವಣಿಯೂ ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ರಣದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನು ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೆಡವಿದನು. ಸಮರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಅವನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿ ಸೆಳೆಯುತ್ತ, ಪರಮ ಕೈಚಳಕವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಕಪಿಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಆ ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಕಪಿಗಳು ಪ್ರಜೆಗಳು ಪ್ರಜಾಪತಿಯನ್ನು ಶರಣುಹೋಗುವಂತೆ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಶರಣುಹೊಂದಿದರು. ಆಗ ಯುದ್ಧಕೋಪದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ರಘುನಂದನನು ಕೈಚಳಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ ಅವನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಅವನು ಇನ್ನೊಂದು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದನು; ಅದನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಧನುಸ್ಸು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಸೌಮಿತ್ರಿ ವಿಷಸರ್ಪಗಳ ವಿಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಐದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ‘ಮಂಡಲೀಕೃತಧನುಃ’ (ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿ ಸೆಳೆದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧನುಸ್ಸಿನ ನಿರಂತರ ಸೆಳೆತ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಶರಣುಹೊಂದುವುದು ಅವನ ರಕ್ಷಕತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪರಾಕ್ರಮ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಒಮ್ಮೆಯಲ್ಲ, ಎರಡು ಬಾರಿ ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಕೈಚಳಕ ಎಷ್ಟು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೈಚಳಕವೂ ಅಷ್ಟೇ. ವಾನರರು ಪೀಡಿತರಾದಾಗ ಪ್ರಜೆಗಳು ಪ್ರಜಾಪತಿಯನ್ನು ಶರಣುಹೋಗುವಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೇ ಶರಣುಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಉಪಮೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಉನ್ನತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಯೋಧನಲ್ಲ, ರಕ್ಷಕನೂ ಪಾಲಕನೂ ಹೌದು. ಐದು ಬಾಣಗಳು ಎದೆಯಲ್ಲಿ ನಾಟಿದವು ಎಂಬುದು ಅವನ ಪ್ರಹಾರದ ಗಂಭೀರತೆ. ‘ಆಶೀವಿಷವಿಷೋಪಮೈಃ’ (ವಿಷಸರ್ಪಗಳ ವಿಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಬಾಣಗಳ ಘಾತಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವು ಸರ್ಪವಿಷದಂತೆ ಪ್ರಾಣಹರವಾದವು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಇದರಿಂದಲೂ ಸೋಲುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೊಸ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನೂ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಮಗನ ಕೌಶಲ ಗೊತ್ತೇ ಇತ್ತು, ಆದರೂ ಅವನ ವೇಗ ಅವನನ್ನೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. 17ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಪಾದಗಳದು ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಸ್ವರೂಪ.

ಮಹಾಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಆ ಬಾಣಗಳು ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಿ ಕೆಂಪು ಮಹಾಸರ್ಪಗಳಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಧನುಸ್ಸು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾವಣಿ ಬಾಯಿಂದ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತ, ದೃಢವಾದ ಹೆದೆಯುಳ್ಳ, ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ, ಪರಮ ಕೈಚಳಕವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಪುರಂದರನು (ಇಂದ್ರನು) ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ ಅವನು ಬಾಣವರ್ಷಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಬಿಟ್ಟ, ಎದುರಿಸಲು ಅತಿ ಕಷ್ಟವಾದ ಆ ಬಾಣವರ್ಷವನ್ನು ಶತ್ರುದಮನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳ್ಳದೆ ತಡೆದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಘುನಂದನನು ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳ್ಳದೆಯೇ ರಾವಣಿಗೆ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು — ಅದು ಅದ್ಭುತವೆಂಬಂತಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಪರಮ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಶೀಘ್ರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರನ್ನಾಗಿ ಮೂರು ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರಪುತ್ರನನ್ನೂ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಶತ್ರುಘಾತಕನಾದ ಬಲಶಾಲಿ ಶತ್ರುವಿನಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಶತ್ರುವೀರಹಂತಕನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ರಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ರಣದಲ್ಲಿ ಈ ರಥಿಯ ಸಾರಥಿಯ ತಲೆಯನ್ನು ಬಾಗಿದ ಗಿಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಭಲ್ಲದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಸಾರಥಿಯಿಲ್ಲದ ಕುದುರೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ವಿಚಲಿತವಾಗದೆ ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿ ಓಡುತ್ತ ರಥವನ್ನು ಎಳೆದವು — ಅದು ಅದ್ಭುತವೆಂಬಂತಾಯಿತು. ಅಸಹನೆಗೆ ವಶನಾದ ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಅವನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೆದರಿಸುತ್ತ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಆ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ರಾವಣನ ಮಗನು ಅಸಹಿಷ್ಣುವಾದ ಆ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಅವನ ವಜ್ರಸದೃಶವಾದ, ಸರ್ಪವಿಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಬಾಣಗಳು ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಕವಚವನ್ನು ತಲುಪಿ ಲೀನವಾದವು. ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿಯೂ ಸಾರಥಿ ಹತನಾದನು ಎಂಬುದು ವಿಶೇಷ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ವಿಫಲ. ಸಾರಥಿಯಿಲ್ಲದ ಕುದುರೆಗಳೂ ಪಳಗಿದ್ದರಿಂದ ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿ ಓಡುತ್ತವೆ, ಇದೂ ಅದ್ಭುತ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕವಚ ಶತ್ರುವಿನ ಸರ್ಪವಿಷಸಮಾನ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಗತಿ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ರಕ್ತವಮನ ಅವನಿಗಾದ ಗಂಭೀರ ಆಘಾತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಹೊಸ, ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಇಂದ್ರನಂತೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಅಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ (ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳ್ಳದವನು) — ಈ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿರತೆಯೂ ಮನಃಶಾಂತಿಯೂ ತಿಳಿಯುತ್ತವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಸಹಾಯಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರನ್ನಾಗಿ ಮೂರು ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಾಣಗಳು ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ — ‘ಅಪ್ರಾಪ್ತಾನ್’ (ತಲುಪದಿರುವಾಗಲೇ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು. ಸಾರಥಿಯ ವಧೆ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ — ಮೊದಲನೆಯವನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು, ಇವನು ಎರಡನೆಯವನು. ಆದರೂ ಕುದುರೆಗಳು ಪಳಗಿದವು, ಸಾರಥಿಯಿಲ್ಲದೆಯೂ ರಥವನ್ನು ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿ ಎಳೆಯುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕವಚವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಮದಂತೆ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ದೈವೀ ರಕ್ಷೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿ ಇದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಘಟನಾಕ್ರಮದಿಂದಲೇ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. 25 ಮತ್ತು 31ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪಾದಗಳವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ‘ಅಸೂತಾ ಹಯಾ ಅವಿಕ್ಲವಾಃ’ (ಸಾರಥಿಯಿಲ್ಲದ ಕುದುರೆಗಳು ವಿಚಲಿತವಾಗದೆ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹ — ಅವು ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ, ಕಳವಳಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ತಾವಾಗಿಯೇ ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿ ಓಡುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವುಗಳನ್ನೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಥ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಲೆಂದು. ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಕ್ರೋಧ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಷಯ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮುಖ್ಯ ಶತ್ರುವನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಶತ್ರುವಿನ ಸಹಾಯಕರನ್ನೂ ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಸಮಗ್ರ ಯುದ್ಧದೃಷ್ಟಿ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕವಚ ಭೇದಿಸಲಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಪರಮ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ ಸುಂದರ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ನಾಟಿದ ಆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಪ್ರಿಯನಾದ ರಘುನಂದನನು ಮೂರು ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು — ನೋವೂ ಅವನ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬೇಗನೆ ಐದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು; ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಸುಂದರ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ ಮುಖಕ್ಕೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೊಡೆದನು. ಮಹಾಬಲವುಳ್ಳ ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಇಂದ್ರಜಿತ್ತರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆದರು. ಅನಂತರ ರಕ್ತಲಿಪ್ತ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಎರಡು ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು. ಆ ಧನುರ್ಧರರಿಬ್ಬರು ಪರಸ್ಪರ ಸಮೀಪಿಸಿ, ಜಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಟ್ಟು, ಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದರು. ‘ಮೂರು ಶಿಖರಗಳ ಪರ್ವತ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮೂರು ಬಾಣಗಳು ಶಿಖರಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಮುತ್ತುಗದ ಉಪಮೆ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನೂ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಭೀಷಣ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ಕವಿ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೃತಭಾವೌ ಜಯೇ’ (ಜಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಟ್ಟವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಬ್ಬರ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಕವಚವನ್ನು ಭೇದಿಸಲಾಗದಾಗ ಕವಚವಿಲ್ಲದ ಹಣೆಯನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಚತುರತೆ. ಆದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ನಾಟಿದ ಮೂರು ಬಾಣಗಳು ಶಿಖರಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ. ಅವನೂ ತಕ್ಷಣ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಕುಂಡಲಯುಕ್ತ ಮುಖವನ್ನು ಐದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರೂ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡು, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು, ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಇಬ್ಬರೂ ಜಯಕ್ಕಾಗಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧ ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿ ನಿಷ್ಪಕ್ಷ — ಇಬ್ಬರ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಧರ್ಮದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಗೆಲ್ಲುವನು ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಕುಂಡಲದ ಉಲ್ಲೇಖ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಅದು ಮುಂದೆ ಶಿರಶ್ಛೇದದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುವುದು. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧ ಸಮತೂಕದಲ್ಲೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಯುದ್ಧಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಸುಂದರವಾದ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕಬ್ಬಿಣದ ಮೊನೆಗಳುಳ್ಳ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿ, ಅವನು ಆ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನೂ ಒಂದೊಂದು ಬಾಣದಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಆ ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣಿಯ ಮೇಲೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಭೀಷಣನು ಗದೆಯಿಂದ ಅವನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಹೊಡೆದು ಕೊಂದನು. ಸಾರಥಿ ಹತನಾದ, ಕುದುರೆಗಳು ಹತವಾದ ರಥದಿಂದ ಹಾರಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಮೇಲೆ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಅದು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹತ್ತು ಚೂರುಗಳಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸಿದನು. ದೃಢಧನುಸ್ಸುಳ್ಳ ಕ್ರುದ್ಧ ವಿಭೀಷಣನು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಅವನ ಎದೆಗೆ ವಜ್ರಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಐದು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಗುರಿಯನ್ನು ತಪ್ಪದೆ ಸಾಗುವ ಆ ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳ ಬಾಣಗಳು ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಿ ರಕ್ತಲಿಪ್ತವಾಗಿ ಕೆಂಪು ಮಹಾಸರ್ಪಗಳಂತಾದವು. ಇಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಮತ್ತು ಅಣ್ಣನ ಮಗನ ನೇರ ಸಂಘರ್ಷ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧವನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನು ಹಿಂದೆ ಅಣ್ಣನ ಮಗನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಂಕೋಚಪಟ್ಟಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಈಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನೂ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರನೆಯ ಬಾರಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಕುದುರೆಗಳು ಹತವಾದವು ಎಂಬುದೂ ಗಮನಾರ್ಹ. ಗದೆಯಿಂದ ಕುದುರೆಗಳ ವಧೆ ವಿಭೀಷಣನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಧನುರ್ಧರನಲ್ಲ, ಗದಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ಕುಶಲ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಖಂಡಿತವಾಯಿತು ಎಂಬುದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಿತ್ರರಕ್ಷಣೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಶರಣಾಗತನೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣದಂತೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಐದು ಬಾಣಗಳು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಶರೀರವನ್ನು ಸೀಳಿ ರಕ್ತಲಿಪ್ತ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನೂ ಅಣ್ಣನ ಮಗನೂ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆದಾಡುತ್ತಾರೆ — ಈ ದೃಶ್ಯ ರಾವಣಕುಲದ ವಿನಾಶದ ಪ್ರತೀಕ. ‘ನಿಮಿತ್ತಗಾಃ’ (ಗುರಿಯತ್ತ ಸಾಗುವವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಾಣಗಳು ಗುರಿಯನ್ನು ತಪ್ಪದವು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಬಹುಪಾಲು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಹೀಗೆ ವಿಭೀಷಣ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಹಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬನು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನು ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಬಗೆಗಿನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಮೇಲೆ ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಯಮನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಉತ್ತಮ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ಅವನು ಹೂಡಿದ ಆ ಮಹಾಬಾಣವನ್ನು ಕಂಡು ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಇನ್ನೊಂದು ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು — ಅದನ್ನು ಅಮಿತಾತ್ಮನಾದ ಕುಬೇರನು ತಾನೇ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು; ಅದು ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ಸುರಾಸುರರಿಗೂ ದುರ್ಜಯವೂ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಅವರ ಪರಿಘದಂತಹ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಬಲವಾಗಿ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಎರಡು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸುಗಳು ಎರಡು ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಕೂಗಿದವು. ಅವರು ಧನುಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಡಿ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಎರಡು ಉತ್ತಮ ಬಾಣಗಳು ಶೋಭೆಯಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಉರಿದವು. ಧನುಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಹೊರಟ ಆ ಎರಡು ಬಾಣಗಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತ ಮುಖಕ್ಕೆ ಮುಖ ಹೊಡೆದು ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಘರ್ಷಿಸಿದವು. ಘೋರರೂಪದ ಆ ಎರಡು ಬಾಣಗಳ ಘರ್ಷಣೆ ನಡೆಯಿತು, ಅದರಿಂದ ಹೊಗೆ-ಕಿಡಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ದಾರುಣ ಅಗ್ನಿ ಹುಟ್ಟಿತು. ಮಹಾಗ್ರಹಗಳಂತಿದ್ದ ಅವೆರಡೂ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಘರ್ಷಿಸಿ ನೂರು ಚೂರುಗಳಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾಣಗಳೂ ಪ್ರತಿಹತವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಇಂದ್ರಜಿತ್ತರು ನಾಚಿಕೊಂಡರು, ರೋಷಗೊಂಡರು. ಅನಂತರ ಅತಿ ಉದ್ರಿಕ್ತನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ವಾರುಣಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಮಹೇಂದ್ರಜಿತ್ತು ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು, ಅದರಿಂದ ಆ ಪರಮಾದ್ಭುತವಾದ ವಾರುಣಾಸ್ತ್ರ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅನಂತರ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ಸಮರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಲೋಕವನ್ನೇ ಸಂಹರಿಸುವಂತೆ ಉರಿಯುವ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೂಡಿದನು; ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದನ್ನು ಸೌರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ತಡೆದನು. ಅಸ್ತ್ರ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾದ ರಾವಣಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸೀಳುವ ಹರಿತವಾದ ಆಸುರಾಸ್ತ್ರದ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ಆ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ಕೂಟಮುದ್ಗರಗಳು, ಶೂಲಗಳು, ಭುಶುಂಡಿಗಳು, ಗದೆಗಳು, ಖಡ್ಗಗಳು, ಕೊಡಲಿಗಳು ಹೊರಬಿದ್ದವು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ತಡೆಯಲಸಾಧ್ಯವಾದ, ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಸೀಳುವ ಆ ಘೋರ ಆಸುರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕಂಡು ತೇಜಸ್ವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಾಹೇಶ್ವರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅದನ್ನು ತಡೆದನು. ಅವರಿಬ್ಬರ ಅದ್ಭುತವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು; ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಭೂತಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದವು. ಭೈರವ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಭಯಂಕರವಾದ ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮಿತರಾದ ಅನೇಕ ಭೂತಗಳಿಂದ ಆಕಾಶ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿ ಶೋಭಿಸಿತು. ಋಷಿಗಳೂ ಪಿತೃಗಳೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಗಂಧರ್ವ-ಗರುಡ-ಉರಗರೂ ಶತಕ್ರತುವನ್ನು (ಇಂದ್ರನನ್ನು) ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ರಣದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾನವೀಯ ಸ್ತರದಿಂದ ದಿವ್ಯಸ್ತರಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತದೆ — ಯಮ, ಕುಬೇರ, ವರುಣ, ರುದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ, ಅಸುರರು, ಮಹೇಶ್ವರ — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಅಸ್ತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ರಣದಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಸ್ತ್ರವೂ ಪ್ರತ್ಯಸ್ತ್ರದಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಜಲ ರೌದ್ರದಿಂದ, ಅಗ್ನಿ ಸೌರದಿಂದ, ಆಸುರ ಮಾಹೇಶ್ವರದಿಂದ. ಈ ಕ್ರಮ ಇಬ್ಬರೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನರು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿರ್ಣಯ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದಲ್ಲ, ಧರ್ಮಬಲದಿಂದ ಆಗುವುದು. ದೇವತೆಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದುದು ಅವನ ಪಕ್ಷಕ್ಕಿರುವ ದೈವೀ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಯಮನು ಕೊಟ್ಟ ಮತ್ತು ಕುಬೇರನು ಕೊಟ್ಟ ಬಾಣಗಳ ಸಂಘರ್ಷ ವಿಶೇಷ — ಯಮ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ಪಾಲಕ, ಕುಬೇರ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನವನು; ಇಬ್ಬರು ದಿಕ್ಪಾಲಕರ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಪರಸ್ಪರ ನಾಶಮಾಡುತ್ತವೆ. ಕುಬೇರನು ರಾವಣನ ಅಣ್ಣ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಅವನು ಕೊಟ್ಟ ಬಾಣ ಈಗ ರಾವಣನ ಮಗನ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಧನುಸ್ಸುಗಳು ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಕೂಗಿದವು ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹೆದೆಯ ಘೋಷದ ಮಾಧುರ್ಯವನ್ನೂ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಣಗಳು ಮುಖಕ್ಕೆ ಮುಖ ಹೊಡೆಯುವುದು, ಹೊಗೆ-ಕಿಡಿಗಳುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿ, ನೂರು ಚೂರುಗಳಾಗುವುದು — ಇದೆಲ್ಲವೂ ಗ್ರಹಗಳ ಘರ್ಷಣೆಯಂತೆ. ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರೂ ತಮ್ಮ ಶಸ್ತ್ರದ ನಿಷ್ಫಲತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ನಾಚಿದರು, ಕ್ರುದ್ಧರಾದರು. ಅನಂತರ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಸರಣಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾರುಣಾಸ್ತ್ರ ಜಲಮಯ, ಅದು ರೌದ್ರದಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ಆಗ್ನೇಯ ಲೋಕವನ್ನು ಸುಡುವಂತಹುದು, ಅದು ಸೌರದಿಂದ; ಆಸುರ ಸರ್ವಶಸ್ತ್ರಮಯ, ಕೂಟಮುದ್ಗರ-ಶೂಲ-ಭುಶುಂಡಿ-ಗದೆ-ಖಡ್ಗ-ಕೊಡಲಿಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುವುದು, ಅದು ಮಾಹೇಶ್ವರದಿಂದ. ಈ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ನೋಡಲು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದವು. ಋಷಿಗಳು, ಪಿತೃಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಗರುಡರು, ಉರಗರು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅಂದರೆ ಅವನ ವಿಜಯ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ಇಚ್ಛೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ. 56ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಪಾದಗಳದು ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಸ್ವರೂಪ. ಈ ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಸಾಧಾರಣ ಬಾಣಗಳು, ಅನಂತರ ದಿಕ್ಪಾಲಕರು ಕೊಟ್ಟ ಬಾಣಗಳು, ಅನಂತರ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಹೇಶ್ವರಾಸ್ತ್ರ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಂತದಲ್ಲೂ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ವಿನಾಶಕಾರಿ — ಜಲಪ್ರಳಯ, ಅಗ್ನಿದಾಹ, ಶಸ್ತ್ರವರ್ಷ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ರಕ್ಷಕವಾದವು. ಇದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಕ್ರಮಣದಲ್ಲಲ್ಲ, ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಭೂತಗಳ ಸಮೂಹ, ಭೈರವನಾದ, ವಿಸ್ಮಿತರಾದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಬಾಹುಳ್ಯ — ಇದೆಲ್ಲವೂ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯನ್ನು ರಂಗಮಂಚದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು. ‘ರೋಮಹರ್ಷಣಮ್’ (ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ರೋಮಾಂಚ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶತಕ್ರತುವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡದ್ದು ಇಂದ್ರನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ಶತ್ರುವಿನ ವಧೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಅವನು ತಾನೇ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಹಾಯಕರು, ರಾಕ್ಷಸಪಕ್ಷದಲ್ಲಾದರೋ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಸ್ವಬಲ ಮಾತ್ರ. ಈ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎಂದೂ ಮೊದಲು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಧರ್ಮಯುದ್ಧದ ಮರ್ಯಾದೆ — ಆಕ್ರಮಿತನಾದವನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಫಲ ಮುಂದೆ ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಆಗ ರಾಘವಾನುಜನು ಮತ್ತೊಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿದನು — ಅಗ್ನಿಯ ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ, ರಾವಣಪುತ್ರನನ್ನು ಸೀಳುವ, ಸುಂದರ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ದುಂಡಾದ ಅಂಗವುಳ್ಳ, ಸುಂದರ ಗಿಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಚಿತವಾದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಶರೀರವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವ, ತಡೆಯಲಸಾಧ್ಯವಾದ, ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ, ವಿಷಸರ್ಪದ ವಿಷದಂತಿರುವ, ದೇವಸಂಘಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದ ಬಾಣ. ಹಿಂದೆ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ, ಹಸಿರು ಕುದುರೆಗಳ ವಾಹನವುಳ್ಳ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಪ್ರಭು ಶಕ್ರನು (ಇಂದ್ರನು) ಯಾವ ಬಾಣದಿಂದ ದಾನವರನ್ನು ಗೆದ್ದನೋ ಅದೇ ಬಾಣ. ಆಗ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಸೋಲದ ಆ ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು — ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೆಳೆಯುತ್ತ — ಶೋಭಾಶಾಲಿಯಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ದಶರಥಪುತ್ರನಾದ ರಾಮನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಸತ್ಯಸಂಧನೂ ಪೌರುಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯಿಲ್ಲದವನೂ ಆಗಿದ್ದರೆ, ಈ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶತ್ರುವೀರಹಂತಕನಾದ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಸೆಳೆದು, ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಿ, ಸಮರದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನತ್ತ ಬಿಟ್ಟನು. ಆ ಬಾಣವು ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣಸಹಿತವಾದ, ಶೋಭಾಯುಕ್ತವಾದ, ಉರಿಯುವ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ತಲೆಯನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಕಿತ್ತು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸಿತು. ರಾಕ್ಷಸಪುತ್ರನ ಹೆಗಲಿನಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಆ ದೊಡ್ಡ ತಲೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಅನಂತರ ಹತನಾದ ಆ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಕವಚಸಹಿತನಾಗಿ, ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣಸಹಿತನಾಗಿ, ಧನುಸ್ಸು ದೂರ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸತ್ಯಕ್ರಿಯೆ — ರಾಮನ ಧರ್ಮ, ಸತ್ಯ, ಪೌರುಷಗಳೇ ಅವನ ಬಾಣದ ಬಲ. ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ಇಂದ್ರನ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದಲೇ ಹತನಾದನು ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯನ್ಯಾಯ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠೋಽಭಿಸಂದಧೇ… ಕಾಲೋ ಲೋಕಕ್ಷಯೇ ಯಥಾ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ಅವುಗಳ ಬದಲು ‘ಶರಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಧನುಃಶ್ರೇಷ್ಠೇ ವಿಕರ್ಷನ್’ ಎಂದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೊನೆಯ ಬಾಣ ಹನ್ನೆರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಈ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ಆ ಬಾಣದ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಹಾರದ ಗೌರವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಬಾಣ ಇಂದ್ರನ ಪ್ರಾಚೀನ ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಯೋಗ ಅತ್ಯಂತ ಉಚಿತ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಸತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯ ರೂಪದ್ದು — ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ಸತ್ಯವಂತನಾಗಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಬಾಣ ಸಫಲವಾಗಲಿ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಬಲವನ್ನಲ್ಲ, ರಾಮನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿಯೇ ಅವನ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಆದರ್ಶ ಎಂಬುದು ಪ್ರಕಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮೀವಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ ವಿಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ತಲೆ ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಂತೆ — ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ. ಕವಚ, ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣ, ಧನುಸ್ಸು — ಎಲ್ಲವೂ ನಿಷ್ಫಲ. 69 ಮತ್ತು 70ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮೂರು ಪಾದಗಳವು. ಈ ವಧೆಯ ವರ್ಣನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಮುಗಿಯಿತು. ದೀರ್ಘ ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಿಕ ನಿರ್ಣಯ. ಅವನ ಶರೀರ ಕವಚದೊಡನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಧನುಸ್ಸು ದೂರ ಎಸೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಯೋಧ, ಅವನ ಆಶೆಯ ಕೊನೆಯ ಆಧಾರ, ಈಗ ಇಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮೃತ್ಯು ಸಿಡಿಲು ಬಡಿದಂತೆ ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಿನ ಕೂಡಲೇ ಬಾಣ ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ.

ಅವನು ಹತನಾಗಲು ವಿಭೀಷಣಸಹಿತರಾದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ವೃತ್ರವಧೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಕೂಗಿದರು. ಆಗ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳ, ಗಂಧರ್ವ-ಅಪ್ಸರೆಯರ ಜಯಘೋಷ ಮೊಳಗಿತು. ಅವನು ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಅರಿತು ಆ ದೊಡ್ಡ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯ, ವಿಜಯೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತ, ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಚದುರಿತು. ವಾನರರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರು ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಸಾಡಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡವರಂತೆ ಲಂಕೆಯತ್ತ ಓಡಿದರು. ಭೀತರಾದ ಅವರು ನೂರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿಶ-ಖಡ್ಗ-ಕೊಡಲಿಗಳೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ನಾನಾ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರು. ಕೆಲವರು ವಾನರರಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಭಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು, ಕೆಲವರು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ಪರ್ವತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು. ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಕಂಡು ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೂ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದಾಗ ಕಿರಣಗಳು ಉಳಿಯದಂತೆ, ಅವನು ಬಿದ್ದಾಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋದರು. ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಕಿರಣಗಳು ಶಾಂತವಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ನಂದಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಗನು ಬೀಳಲು ಲೋಕವು ಬಹುಪಾಲು ಪೀಡೆಗಳು ಶಾಂತವಾಗಿ, ಶತ್ರುವು ನಾಶವಾಗಿ, ಹರ್ಷಗೊಂಡಿತು. ಆ ಪಾಪಕರ್ಮಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಹತನಾಗಲು ಭಗವಾನ್ ಶಕ್ರನು ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ದುಂದುಭಿಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಸಿತು; ನರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಪ್ಸರೆಯರೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಗಂಧರ್ವರೂ ಪುಷ್ಪವರ್ಷವನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು — ಅದು ಅದ್ಭುತವೆಂಬಂತಾಯಿತು. ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿ ಹತನಾಗಿ ಬೀಳಲು ನೀರೂ ಆಕಾಶವೂ ಶುದ್ಧವಾದವು, ಎಲ್ಲವೂ ಶಾಂತವಾಯಿತು; ದೇವ-ದಾನವರು ಹರ್ಷಗೊಂಡರು, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ದಾನವರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ ಹೇಳಿದರು: ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಕ್ಲೇಶರಹಿತರಾಗಿ, ಕಲ್ಮಷಗಳು ಶಾಂತವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಲಿ.’ ಅನಂತರ ಅಪ್ರತಿಮ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಕಪಿಯೂಥಪತಿಗಳು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ವಿಭೀಷಣ, ಹನುಮಂತ, ಋಕ್ಷಯೂಥಪತಿ ಜಾಂಬವಂತರು ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಕಿರುಚುತ್ತ, ಜಿಗಿಯುತ್ತ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ, ಗುರಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ಕಪಿಗಳು ರಘುಸುತನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತರು. ಬಾಲಗಳನ್ನು ಬೀಸುತ್ತ, ತೋಳುಗಳನ್ನು ತಟ್ಟುತ್ತ ವಾನರರು ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಜಯ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದರು. ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಕಪಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡು ರಾಘವರನ್ನು ಕುರಿತಾದ ನಾನಾ ಗುಣಗಳ ಸತ್ಕಥೆಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡಿದರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಪ್ರಿಯಮಿತ್ರರು ಹರ್ಷಗೊಂಡರು; ಇಂದ್ರಶತ್ರು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಪರಮ ಮನೋಹರ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮೃತ್ಯು ಅಸ್ತಮಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನ ಮತ್ತು ನಂದಿದ ಅಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಮಹತ್ತಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಕವಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ವಧೆಯಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ನಿರ್ಭಯವಾದವು, ನೀರೂ ಆಕಾಶವೂ ನಿರ್ಮಲವಾದವು — ಇದೆಲ್ಲವೂ ರಾವಣನ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ವಿನಾಶವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ನರ್ತನ ಮತ್ತು ಜಯಘೋಷ ಸೈನಿಕರ ಸಹಜ ಹರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಪಲಾಯನ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಕೆಲವರು ಲಂಕೆಗೆ, ಕೆಲವರು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ, ಕೆಲವರು ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಸಾವಿರಾರು ಜನರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಸೈನ್ಯದ ಆಧಾರವಾಗಿದ್ದನು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದಾಗ ಕಿರಣಗಳಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಅದೃಶ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರನ ಹರ್ಷ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದೇ ಈ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದನು. ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಲಿ’ ಎಂಬ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಯಜ್ಞವಿಘ್ನಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಜಯಘೋಷ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಜಯ’ — ಇದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಹತ್ತಮ ವಿಜಯ. ಅವರ ಕಥೆಗಳು ‘ರಾಘವಾಶ್ರಯಾಃ’ — ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಗುಣಗಳ ಕುರಿತಾದವು. ಎಲ್ಲ ಮಿತ್ರರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ — ವಿಭೀಷಣ, ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಹರ್ಷ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಹೀಗೆ ಆರಂಭದಲ್ಲೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಲೋಕವ್ಯಾಪಿ ಆನಂದ. ಈ ಸರ್ಗದ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪವರ್ಷ ಮತ್ತು ದುಂದುಭಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ನೀರು ಶುದ್ಧ, ಆಕಾಶ ನಿರ್ಮಲ ಎಂಬುದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರಸನ್ನತೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಬೀಸಲಿಲ್ಲ, ಅಗ್ನಿ ಉರಿಯಲಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಸ್ತಬ್ಧ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನ. ದೇವತೆಗಳೂ ದಾನವರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು ಎಂಬುದು ವಿಚಿತ್ರ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅತ್ಯಾಚಾರ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ದುಃಖಕರವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ವಾನರರ ಆಲಿಂಗನ, ನರ್ತನ, ಬಾಲಗಳ ಬೀಸುವಿಕೆ, ಸಿಂಹನಾದ — ಇವು ಅವರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಹರ್ಷಪ್ರಕಾಶನ. ಅವರು ‘ಲಬ್ಧಲಕ್ಷಾಃ’ — ಯಾವ ಗುರಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸಿದ್ದರೋ ಅದನ್ನು ಪಡೆದವರು. ಈ ಸರ್ಗದ ಉಳಿದ ಭಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ತುತಿಯೇ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಈ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವನು. ಹೀಗೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಗಿಯಿತು — ಕುಂಭಕರ್ಣನ ನಂತರ ರಾವಣನ ಎರಡನೆಯ ಮಹಾಸ್ತಂಭ ಬಿದ್ದಿತು. ಈಗ ರಾವಣನೊಬ್ಬನೇ ಉಳಿದಿದ್ದಾನೆ; ಅವನ ಶೋಕವೂ ಕ್ರೋಧವೂ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುವುವು. ಕವಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ವಿಜಯವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಲೋಕಶಾಂತಿಯ ಕಾರಣವಾಗಿಯೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳು ನಿರ್ಭಯರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನಿಶ್ಚಿಂತರು, ದೇವತೆಗಳು ಸುಖಿಗಳು — ಇದೇ ಧರ್ಮಯುದ್ಧದ ಉದ್ದೇಶ. ಕೊನೆಯ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಸುಕರಂ ಕರ್ಮ’ (ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಾರ್ಯದ ದುಷ್ಕರತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಶಾಂತರಶ್ಮಿರಿವಾದಿತ್ಯಃ’ (ಕಿರಣಗಳು ಶಾಂತವಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳುಳ್ಳದ್ದು — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ತೇಜಸ್ಸು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಮಹತ್ತಾಗಿತ್ತು, ಅವನ ಅಂತ್ಯವೂ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದಂತೆ ನಿಶ್ಚಿತ. ಸೂರ್ಯ ಅಸ್ತಮಿಸಿದಾಗ ಲೋಕ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿರುದ್ಧ — ರಾಕ್ಷಸನ ಅಸ್ತದಿಂದ ಲೋಕ ಬೆಳಕನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಕವಿ ಲೋಕಕ್ಕೆ ‘ಪ್ರಶಾಂತಪೀಡಾಬಹುಲಃ’ (ಬಹುಪಾಲು ಪೀಡೆಗಳು ಶಾಂತವಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಶಕ್ರನು ಮಹರ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ಹರ್ಷಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಹಳೆಯ ವೈರ ಮುಗಿಯಿತು. ದುಂದುಭಿಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೊಳಗುತ್ತವೆ, ಅಪ್ಸರೆಯರು ನರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉತ್ಸವ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು — ಎರಡೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಆನಂದ. ವಾನರರು ‘ರಾಘವಾಶ್ರಯಾಃ ಸತ್ಕಥಾಃ’ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ಅಂದರೆ ರಾಮನ ಗುಣಕಥೆಗಳು; ಇದರಿಂದ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಿಜಯದ ಮೂಲ ರಾಮನೇ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे नवतितमः सर्गः॥ ९०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ