ಸರ್ಗ
ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಇಂದ್ರಜಿತ್ತರ ತುಮುಲಯುದ್ಧ
ವಿಭೀಷಣನ ಬಾಣವರ್ಷ, ವಾನರರಿಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ, ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಗಣನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಇಂದ್ರಜಿತ್ತರ ಅಂಧಕಾರಮಯ ದ್ವಂದ್ವ, ಸಾರಥಿಯ ವಧೆ, ಕುದುರೆಗಳ ಮಥನ
ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತೂ ಪರಸ್ಪರ ಗೆಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತ, ಮದೋದಕ ಸುರಿಸುವ ಎರಡು ಮದಗಜಗಳಂತೆ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡು ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದ ಬಲಶಾಲಿ ಶೂರ, ರಾವಣನ ತಮ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಸಂಗ್ರಾಮದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಅವನು ಕೇವಲ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಾಗಲಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತು ತನ್ನ ದೊಡ್ಡ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಠೇಂಕರಿಸಿ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಮೊನೆಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಅಗ್ನಿಸ್ಪರ್ಶದಂತೆ ಸುಡುವ, ಏಕಾಗ್ರವಾಗಿ ಗುರಿಯಿಟ್ಟ ಆ ಬಾಣಗಳು ಬೀಳುತ್ತ, ವಜ್ರಾಯುಧಗಳು ಮಹಾಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಸೀಳುವಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಓಡಿಸಿದವು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಸ್ವಜನರ ವಿರುದ್ಧದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ಧರ್ಮಪಕ್ಷವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಕೇವಲ ಮಂತ್ರಿಯಲ್ಲ, ಸ್ವತಃ ಯೋಧನೂ ಹೌದು. ಅವನ ಬಾಣಗಳು ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಾರ್ಯ ಸುಗಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಗ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಒಂದೇ ರಣದಲ್ಲಿ ವಿರುದ್ಧ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದು ಕರುಣಾಜನಕ ದೃಶ್ಯ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿ ಇದ್ದನು; ಈಗ ಅವನು ತಾನೇ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಶಿಖಿಸಂಸ್ಪರ್ಶಾಃ’ (ಅಗ್ನಿಸ್ಪರ್ಶದಂತಹವು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಬಾಣಗಳ ದಾಹಕತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವರಚಾಪಧರಃ’ (ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯ ಕೌಶಲವೂ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ.
ವಿಭೀಷಣನ ಅನುಚರರಾದ ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಶೂಲಗಳಿಂದ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ, ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ ಸಮರದಲ್ಲಿ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದರು. ತನ್ನ ಆ ಸಚಿವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಭೀಷಣನು ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ ಆನೆಮರಿಗಳ ನಡುವೆ ನಿಂತ ಸಲಗದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಕಾಲಜ್ಞನಾದ, ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸವಧೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳ ವಾನರರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತ ಸಮಯೋಚಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಕಪೀಶ್ವರರೇ, ಈ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತೊಬ್ಬನೇ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಕೊನೆಯ ಆಶ್ರಯವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ; ಅವನ ಬಲದಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವುದು ಇಷ್ಟೇ. ನೀವು ಏಕೆ ಸುಮ್ಮನೆ ನಿಂತಿದ್ದೀರಿ? ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ.’ ವಿಭೀಷಣನು ಸಮಯವನ್ನು ಬಲ್ಲನು — ಶತ್ರುವಿನ ಕೊನೆಯ ಆಶ್ರಯ ಎದುರಿಗಿರುವಾಗಲೇ ಪೂರ್ಣಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಬೇಕು. ಅವನ ಮಾತು ವಾನರರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕಲಭಾನಾಮಿವ ದ್ವಿಪಃ’ (ಆನೆಮರಿಗಳ ನಡುವೆ ಸಲಗದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಅನುಚರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತಿನ ಗುರಿ ವಾನರರ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವುದು. ‘ಪರಾಯಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ ಕೊನೆಯ ಆಶ್ರಯ — ಅದು ಬಿದ್ದರೆ ಬೇರೆ ಆಧಾರವೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಈ ಕ್ಷಣ ನಿರ್ಣಾಯಕ, ವಿಳಂಬ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂದು ಅವನು ವಾನರರಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ತಾನೂ ಮುಂದೆಯೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.
ವಿಭೀಷಣನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಈ ಪಾಪಿ ರಾಕ್ಷಸನು ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಹತನಾದರೆ, ರಾವಣನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇವನ ಉಳಿದ ಬಲವೆಲ್ಲವೂ ಹತವಾದಂತೆಯೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ವೀರ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹತನಾದನು, ಮಹಾಬಲನಾದ ನಿಕುಂಭ, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಕುಂಭ, ನಿಶಾಚರ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ — ಇವರು ಹತರಾದರು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಹತರಾದವರ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಜಂಬುಮಾಲಿ, ಮಹಾಮಾಲಿ, ತೀಕ್ಷ್ಣವೇಗ, ಅಶನಿಪ್ರಭ, ಸುಪ್ತಘ್ನ, ಯಜ್ಞಕೋಪ, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ, ಸಂಹ್ರಾದಿ, ವಿಕಟ, ಅರಿಘ್ನ, ತಪನ, ಮಂದ, ಪ್ರಘಾಸ, ಪ್ರಘಸ, ಪ್ರಜಂಘ, ಜಂಘ, ದುರ್ಜಯನಾದ ಅಗ್ನಿಕೇತು, ರಶ್ಮಿಕೇತು, ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವ, ದ್ವಿಜಿಹ್ವ, ಸೂರ್ಯಶತ್ರು, ಅಕಂಪನ, ಸುಪಾರ್ಶ್ವ, ಚಕ್ರಮಾಲಿ, ಕಂಪನ, ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಗಳಾದ ದೇವಾಂತಕ-ನರಾಂತಕರು. ‘ಅತಿಬಲರಾದ ಈ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕೊಂದು, ತೋಳುಗಳಿಂದ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿದ ನೀವು ಈಗ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಸುವಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗುಂಡಿಯನ್ನು ದಾಟಿರಿ. ನೀವು ಗೆಲ್ಲಬೇಕಾದುದರಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವುದು ಇಷ್ಟೇ; ಬಲದರ್ಪಿತರಾದ ಉಳಿದ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಎದುರಾಗಿ ಬಂದು ಹತರಾದರು.’ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಾಯಿತು, ಹಸುವಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗುಂಡಿ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಾನರರ ಶ್ರಮವನ್ನು ಹಗುರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಗಣನೆ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಇವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರರಿಂದಲೂ ರಾಮನಿಂದಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಲೂ ಹತರಾದರು — ಪ್ರಹಸ್ತನು ನೀಲನಿಂದ, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾಮನಿಂದ, ಕುಂಭನು ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ, ನಿಕುಂಭನು ಹನುಮಂತನಿಂದ, ದೇವಾಂತಕನು ಹನುಮಂತನಿಂದ, ನರಾಂತಕನು ಅಂಗದನಿಂದ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ಅಕಂಪನರು ಹನುಮಂತನಿಂದ. ವಿಭೀಷಣನು ಇವರನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ವಾನರರ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೆಸರುಗಳ ದೀರ್ಘ ಸಾಲು ಸೈನ್ಯದ ವಿನಾಶದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ಮನೆ ಬಹುತೇಕ ಬರಿದಾಯಿತು. ‘ಬಲದರ್ಪಿತಾಃ’ (ಬಲದಿಂದ ದರ್ಪಗೊಂಡವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಗರ್ವವೂ ಅದರ ಫಲವಾದ ವಿನಾಶವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ವಾನರರೂ ತಾವು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಮತ್ತೆ ಉತ್ಸಾಹಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಗೋಷ್ಪದ’ ಎಂದರೆ ಹಸುವಿನ ಗೊರಸಿನಿಂದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಸಣ್ಣ ಗುಂಡಿ; ಅದರಲ್ಲಿ ನಿಂತ ನೀರನ್ನು ಮಗುವೂ ದಾಟುತ್ತದೆ. ನೂರು ಯೋಜನದ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಹಸುವಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗುಂಡಿಗೆ ಯಾರು ಹೆದರುತ್ತಾರೆ? — ಇದು ವಿಭೀಷಣನ ತರ್ಕ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ವಾನರರಲ್ಲಿ ಗೆಲುವು ಬಹುತೇಕ ಸಿದ್ಧಿಸಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದಣಿದ ಸೈನಿಕರು ಗುರಿ ಹತ್ತಿರವಿದೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಹೊಸ ಬಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಯಕತ್ವದ ಕೌಶಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಮಾಡಿದುದರ ಸ್ಮರಣೆ, ಅನಂತರ ಉಳಿದುದರ ಅಲ್ಪತೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೇರ ಆದೇಶ. ಅದರ ನಂತರ ಗೆಲ್ಲಬೇಕಾದವನು ರಾವಣನೊಬ್ಬನೇ.
ವಿಭೀಷಣನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಮಗನ ಮಗನನ್ನು, ಅಣ್ಣನ ಮಗನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ನನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಆದರೂ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ನಾನು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ. ಆದರೆ ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸಿದಾಗ ನನ್ನ ಕಣ್ಣೀರು ಕಣ್ಣನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಅವನನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವನು. ವಾನರರೇ, ನೀವು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಇವನ ಬಳಿಯಿರುವ ಸೇವಕರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿರಿ.’ ಹೀಗೆ ಆ ಅತಿಯಶಸ್ವಿ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ವಾನರರು ಪ್ರೇರೇಪಿತರಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಧರ್ಮಸಂಕಟ ಕರುಣೆಯಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಗೊತ್ತು, ಆದರೆ ಸ್ನೇಹವೂ ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ. ಅವನು ತನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಧಾನ ಶತ್ರುವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ, ಸೇವಕರನ್ನು ವಾನರರಿಗೆ. ಈ ಮಾತು ಅವನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಘೃಣಾಮಪಾಸ್ಯ’ (ಘೃಣೆಯನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಘೃಣಾ’ ಎಂದರೆ ದಯೆ ಎಂದು ಅರ್ಥ.
ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ವಾನರೇಂದ್ರರು ಹರ್ಷಗೊಂಡರು, ಬಾಲಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಿರುಚುತ್ತ, ಮೋಡಗಳನ್ನು ಕಂಡ ನವಿಲುಗಳಂತೆ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಜಾಂಬವಂತನೂ ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಯೂಥದವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು; ಅವರು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೂ ಉಗುರುಗಳಿಂದಲೂ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಋಕ್ಷಾಧಿಪತಿಯನ್ನು ಮಹಾಬಲರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸುತ್ತುವರಿದರು; ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದ, ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ, ದೊಣ್ಣೆಗಳಿಂದ, ತೋಮರಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ಕಪಿಗಳ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ಸಂಪ್ರಹಾರ, ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ದೇವಾಸುರರ ಯುದ್ಧದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾದ, ಮಹಾಶಬ್ದವುಳ್ಳ ತುಮುಲವಾಯಿತು. ಹನುಮಂತನೂ ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಪರ್ವತದಿಂದ ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಿತ್ತು, ತನ್ನ ಬೆನ್ನಿನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಇಳಿಸಿ, ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನೊಡನೆ ತುಮುಲಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತಲೇ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಆ ವೀರರಿಬ್ಬರು — ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೋರಾಡತೊಡಗಿದರು. ಹನುಮಂತನ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಏರಿದುದು ಹಿಂದೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಇಳಿದುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಜಾಂಬವಂತನು ವೃದ್ಧನಾದರೂ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ; ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಾನಾ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೂ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಲೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರ ನಾದ, ಬಾಲಗಳ ಅಲ್ಲಾಡಿಸುವಿಕೆ, ಕಿರುಚಾಟ — ಇವು ಅವರ ಹರ್ಷದ ಬಾಹ್ಯಚಿಹ್ನೆಗಳು. ಮೋಡಗಳನ್ನು ಕಂಡ ನವಿಲುಗಳಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮಳೆಗಾಲದ ಆನಂದ ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತೆ ಮರವೆಂಬ ಆಯುಧದಿಂದಲೇ — ಅವನು ಪರ್ವತದಿಂದ ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಿತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ವಾನರಪ್ರಮುಖರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಇಂದ್ರಜಿತ್ತರ ದ್ವಂದ್ವ ಮತ್ತೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನೊಡನೆಯ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿಗೆ ಯಾವ ಫಲವೂ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮುಖ್ಯ ಶತ್ರುವಿನತ್ತ ಮರಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರೂ ಭಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ, ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಕಠಿಣತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದ ಉಪಮೆ ಈ ಸಂಗ್ರಾಮದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನೂ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ದೇವತೆಗಳಂತೆ, ರಾಕ್ಷಸರು ಅಸುರರಂತೆ — ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮಗಳ ಸಂಘರ್ಷ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಭೀಷಣ ಒಂದೆಡೆ, ಜಾಂಬವಂತ ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ, ಹನುಮಂತ ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಇಂದ್ರಜಿತ್ತರು ನಡುವೆ. ಹೀಗೆ ರಣಭೂಮಿಯ ವಿಸ್ತೃತ ಚಿತ್ರ ಓದುಗನ ಮುಂದೆ ಇಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತಿನ ಫಲ ತಕ್ಷಣವೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ವಾನರರು ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು.
ಮಹಾಬಲರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರು ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆದರು, ಬಾಣಜಾಲಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರೆಯಾದರು — ಬೇಸಗೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರು ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುವಂತೆ. ಅವರ ಕೈಚಳಕದಿಂದಾಗಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಹೂಡುವುದು, ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಬಿಡುವುದು, ಸೆಳೆಯುವುದು, ಹಿಗ್ಗಿಸುವುದು, ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಜೋಡಿಸುವುದು, ಗುರಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದು — ಇವು ಯಾವುವೂ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಫಲ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಧನುಸ್ಸಿನ ವೇಗದಿಂದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಣಜಾಲಗಳು ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಲು ಯಾವ ರೂಪಗಳೂ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾವಣಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ರಾವಣಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ಉಗ್ರವಾದ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ವೇಗದಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದಂತಾಯಿತು. ಅವರ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದವು; ಎಲ್ಲವೂ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ ಮಹಾಭಯಾನಕವಾಯಿತು. ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದಂತೆ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ರಕ್ತಪ್ರವಾಹಗಳು ಮಹಾನದಿಗಳಾಗಿ ಹರಿದವು. ದಾರುಣರಾದ ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳು ಭಯಂಕರವಾದ ಕೂಗುಗಳನ್ನು ಎಸೆದರು. ಆಗ ಗಾಳಿ ಬೀಸಲಿಲ್ಲ, ಅಗ್ನಿ ಉರಿಯಲಿಲ್ಲ. ‘ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಜಪಿಸಿದರು; ಗಂಧರ್ವರು ಚಾರಣರೊಡನೆ ಸಂತಪ್ತರಾಗಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸ್ತಂಭನದಿಂದ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಗಾಳಿಯೂ ಅಗ್ನಿಯೂ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣೋ ರಾವಣಿಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಸಮಾನಬಲ ಪದಕ್ರಮದ ಆವೃತ್ತಿಯಿಂದಲೇ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇಬ್ಬರೂ ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರ ಸೋಲೂ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಬಾಣಗಳ ದಟ್ಟತೆಯಿಂದ ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿಯಂತಾಯಿತು — ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದಂತೆ. ರಕ್ತದ ನದಿಗಳು, ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳ ಭೀಷಣ ಕೂಗುಗಳು, ಸ್ತಬ್ಧವಾದ ಗಾಳಿ, ಉರಿಯದ ಅಗ್ನಿ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಳಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳಂತೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಲೋಕಗಳ ಸ್ವಸ್ತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ, ಗಂಧರ್ವರೂ ಚಾರಣರೂ ಭೀತರಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಯುದ್ಧ ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರದಲ್ಲ, ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಇಬ್ಬರದೆಂಬಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಕೈಚಳಕದ ವರ್ಣನೆ ಧನುರ್ವೇದದ ಎಂಟು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಕವಿ ತನ್ನ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅವ್ಯವಸ್ಥಾ ಭವತ್ಯುಗ್ರಾ’ (ಉಗ್ರವಾದ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆ ಉಂಟಾಯಿತು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವೂ ಯಾರು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಕ್ಷಣಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ಒಬ್ಬನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅದೃಶ್ಯತೆಯ ಯುದ್ಧ ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಡೆದಿತ್ತು; ಈಗಲಾದರೋ ಬಾಣಗಳ ದಟ್ಟತೆಯಿಂದಲೇ ಇಬ್ಬರೂ ಅದೃಶ್ಯರು. ಈ ಭೇದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಇಲ್ಲಿ ಮಾಯೆಯಿಲ್ಲ, ಶುದ್ಧ ಕೌಶಲ ಮಾತ್ರ. ಪರಿಸರದ ಭೀಷಣ ವರ್ಣನೆ ಯುದ್ಧದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಲೋಕವ್ಯಾಪಿಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ವಿಜಯದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ರಕ್ತದ ನದಿಗಳು ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯೂ ಸೈನಿಕರ ಮಹಾಹಾನಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ಯೋಧರೂ ಅಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಮಹರ್ಷಿಗಳ ‘ಸ್ವಸ್ತ್ಯಸ್ತು ಲೋಕೇಭ್ಯಃ’ (ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಯುದ್ಧದ ಲೋಕವ್ಯಾಪಿ ಭಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಅದರ ಪರಿಣಾಮಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತವೆ.
ಆಗ ಸೌಮಿತ್ರಿ ರಾಕ್ಷಸಸಿಂಹನ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳುಳ್ಳ ನಾಲ್ಕು ಕಪ್ಪು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ, ಹರಿತವಾದ, ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೆಳೆದು ಬಿಟ್ಟ, ಸುಂದರ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಅತಿ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ಮಹೇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧದಂತಿದ್ದ ಮತ್ತೊಂದು ಭಲ್ಲದಿಂದ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಾರಥಿಯ ತಲೆಯನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಘವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಚಳಕದಿಂದ ದೇಹದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿದನು. ಆ ಬಾಣವು ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದದಿಂದ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಮೊಳಗಿತು. ಸಾರಥಿ ಹತನಾಗಲು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಂಡೋದರಿಯ ಮಗನು ತಾನೇ ಸಾರಥ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು, ಮತ್ತೆ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಹಿಡಿದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದವರಿಗೆ ಆ ಸಾರಥ್ಯ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಂಡಿತು — ಒಬ್ಬನೇ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೈ ನಿರತವಾಗಿದ್ದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನನ್ನು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು; ಮತ್ತೆ ಧನುಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದಾಗ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಆ ಅವಕಾಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಯವಿಲ್ಲದವನಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಶೀಘ್ರಕಾರಿಯಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಪೀಡಿಸಿದನು. ಸಾರಥಿ ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣಪುತ್ರನು ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ವಿಷಣ್ಣನಾದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶತ್ರುವಿನ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಅವಕಾಶವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ. ಸಾರಥಿ ರಥಿಯ ಅರ್ಧ ಬಲ; ಅವನು ಹತನಾದರೆ ರಥಿ ಕುದುರೆಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಧನುಸ್ಸಿನ ಕಾರ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಹಂಚಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಇದು ಗೊತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು, ಅನಂತರ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಲ್ಲದ ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಹಳದಿ, ಹರಿತ, ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೆಳೆದು ಬಿಟ್ಟದ್ದು, ಸುಂದರ ಗರಿಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಅತಿ ತೇಜಸ್ವಿ, ಮಹೇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತಹುದು — ಆ ಬಾಣದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತಾನೇ ಸಾರಥ್ಯ ಮಾಡುವುದು ಅವನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ವಿಷಾದ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೋಲಿನ ಸೂಚನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅವನು ಹರ್ಷವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಲಾಘವಾತ್’ (ಕೈಚಳಕದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೈಚಳಕವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯ. ‘ಶ್ರೀಮಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಂಡೋದರಿಯ ಮಗ’ ಎಂದು ತಾಯಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿರುವುದು ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನ ತಾಯಿಯೂ ಬೇಗನೆ ಶೋಕಿಸುವಳು. ಸಾರಥ್ಯಕ್ಕೆ ‘ಅದ್ಭುತ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶಂಸೆ ಕವಿಯ ನಿಷ್ಪಕ್ಷತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಧನುಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ಅವನು ಎರಡೂ ಕಡೆ ದುರ್ಬಲನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಅವನ ಆ ಲೋಪವನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ‘ಶೀಘ್ರಕೃತ್ತಮಃ’ (ಅತ್ಯಂತ ಶೀಘ್ರಕಾರಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ. ಹೀಗೆ ರಥದ ಮೊದಲ ಆಧಾರ ನಾಶವಾಯಿತು.
ವಿಷಣ್ಣಮುಖನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡು ಕಪಿಯೂಥಪತಿಗಳು ಪರಮ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಪ್ರಮಾಥಿ, ರಭಸ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ ಎಂಬ ನಾಲ್ವರು ಕಪೀಶ್ವರರು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ವೇಗವಾಗಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದರು. ಮಹಾವೀರ್ಯರೂ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಆದ ಆ ವಾನರರು ಬೇಗನೆ ಹಾರಿ ಅವನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು. ಪರ್ವತಸದೃಶರಾದ ಆ ವಾನರರು ಮೇಲೇರಿದ್ದ ಕುದುರೆಗಳ ಬಾಯಿಗಳಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ರಕ್ತ ಹರಿಯಿತು. ಆ ಕುದುರೆಗಳು ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟು, ಮುರಿದು, ಪ್ರಾಣ ತೊರೆದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಆ ವಾನರರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದು, ಮಹಾರಥವನ್ನೂ ಜಜ್ಜಿ, ಮತ್ತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ಕುದುರೆಗಳು ಹತವಾದ, ಸಾರಥಿ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟ ರಥದಿಂದ ಹಾರಿ ರಾವಣಿ ಬಾಣವರ್ಷದೊಡನೆ ಸೌಮಿತ್ರಿಯತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳು ಹತವಾದುದರಿಂದ ಕಾಲಾಳಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹರಿತವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಸೀಳಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಥಹೀನನಾದರೂ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ ಕವಿ ಕಡಿಮೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ನಾಲ್ವರು ವಾನರರು ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ — ಚೆನ್ನಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿದ ಒಂದೇ ಲೀಲೆ. ಅವರ ಭಾರದಿಂದ ಕುದುರೆಗಳ ಬಾಯಿಗಳಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ, ಅವು ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯುತ್ತವೆ. ರಥವನ್ನು ಮುರಿದು ವಾನರರು ಮತ್ತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತಾರೆ — ಇದರಿಂದ ಶಿಸ್ತು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತೂ ಬಾಣವರ್ಷವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ‘ಮಹೇಂದ್ರಪ್ರತಿಮಃ’ (ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರನ ಶತ್ರುವನ್ನು ಇಂದ್ರಸಮಾನನಿಂದಲೇ ಗೆಲ್ಲಬೇಕು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಘರ್ಷ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುವುದು. ಪ್ರಮಾಥಿ, ರಭಸ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ ಎಂಬ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಹಿಂದೆಯೂ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕುದುರೆಗಳ ಮರಣವೂ ರಥದ ಭಂಗವೂ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನಗಳ ನಾಶ. ಆದರೂ ಅವನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ, ಶರಣು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ವೀರನ ಲಕ್ಷಣ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ರಥಹೀನನಾಗುವುದರೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಅವನ ಅಂತ್ಯವೂ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोननवतितमः सर्गः॥ ८९॥