ಸರ್ಗ
ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಇಂದ್ರಜಿತ್ತರ ವಾಗ್ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಬಾಣಯುದ್ಧ
ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ, ಮೊದಲ ಬಾಣವಿನಿಮಯ, ವಿಭೀಷಣನ ಸೂಚನೆ, ಕವಚಭಂಗ, ಇಬ್ಬರ ದೀರ್ಘ ತುಮುಲಯುದ್ಧ, ವಿಭೀಷಣನು ರಣದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದು
ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾದ ರಾವಣಿ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದನು, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಎರಗಿದನು. ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದ ಅವನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಕಪ್ಪು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಂತಕನಂತಿದ್ದನು. ಭಯಂಕರ ಬಲವುಳ್ಳ ಅವನು ಮಹಾಗಾತ್ರದ, ವಿಶಾಲವಾದ, ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ, ದೃಢವಾದ, ಭಯಂಕರವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಶತ್ರುನಾಶಕ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತಿ ನಿಂತಿದ್ದನು. ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ, ಅಲಂಕೃತನಾದ, ಶತ್ರುಹಂತಕನಾದ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ, ಮಹಾಧನುರ್ಧರನಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಅಲಂಕೃತನಾಗಿ ಹನುಮಂತನ ಬೆನ್ನನ್ನೇರಿದ್ದ, ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ಕಂಡು, ಅತಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ವಾನರಶಾರ್ದೂಲರೇ, ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿ. ಇಂದು ನನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಬಾಣವರ್ಷವನ್ನು ಆಕಾಶದಿಂದ ಸುರಿಯುವ ಮಳೆಯಂತೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀವು ಹೊರುವಿರಿ. ಇಂದು ನನ್ನ ಮಹಾಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಬಾಣಗಳು ಬೆಂಕಿ ಹತ್ತಿಯ ರಾಶಿಯನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ನಿಮ್ಮ ದೇಹಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವವು. ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಶೂಲ-ಶಕ್ತಿ-ಋಷ್ಟಿ-ತೋಮರಗಳಿಂದಲೂ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಇಂದು ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತೇನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣವರ್ಷಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತ, ಚುರುಕಾದ ಕೈಯುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಯಾರು ನಿಲ್ಲುವರು? ಹಿಂದೆ ರಾತ್ರಿಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಜ್ರಾಯುಧ-ಸಿಡಿಲುಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ ನಿಮ್ಮ ಅನುಯಾಯಿಗಳೊಡನೆ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನರನ್ನಾಗಿಸಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿಸಿದ್ದೆನು; ನಿನಗೆ ಅದರ ನೆನಪಿಲ್ಲವೇ? ವಿಷಸರ್ಪದಂತೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಂದಿರುವೆಯೆಂದರೆ, ನೀನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಹೊರಟಿರುವೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಗರ್ವ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯದ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ — ನಾಗಪಾಶದಿಂದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಂಧನವನ್ನು ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಉದಯಸ್ಥರವಿಪ್ರಭಮ್’ (ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ) ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವರ್ಣನೆ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹನುಮಂತನ ಬೆನ್ನನ್ನೇರಿದ ಅವನು ಉದಯಾಚಲದ ಮೇಲಿನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬೆಂಕಿ ಹತ್ತಿಯ ರಾಶಿಯನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಅತಿಶಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಹಗುರವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. 4ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ, 5ನೆಯದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ, 10 ಮತ್ತು 11ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದರ್ಶನವೂ ಹಿಂದಿನ ಯುದ್ಧದ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. 7ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು. ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ರೂಪ ಭಯಾನಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ಕಪ್ಪು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥ, ಎತ್ತಿದ ಆಯುಧಗಳು, ಮಹಾಧನುಸ್ಸು, ಅವನು ಸ್ವತಃ ಕಾಲನಂತೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಅಪಮಾನವಾಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕ್ರೋಧ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳೂ ತನ್ನ ಗರ್ವವನ್ನು ಕೇಳಲೆಂದು ಅವನು ಮೊದಲು ವಾನರರನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ವಿಭೀಷಣನನ್ನೂ. ಬಾಣವರ್ಷವನ್ನು ಮೇಘವರ್ಷಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದು ಅವನ ಬಾಣಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ಜಲಧಾರೆಗಳು ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿ ಬೀಳುವಂತೆ ಅವನ ಬಾಣಗಳು. ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಹಸ್ತಸ್ಯ’ (ಚುರುಕಾದ ಕೈಯುಳ್ಳವನ) ಎಂಬ ಸ್ವವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ಶೂಲ-ಶಕ್ತಿ-ಋಷ್ಟಿ-ತೋಮರಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಆಯುಧಸಂಪತ್ತು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಅವನ ಭಾಷಣ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲಿನ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಆಕ್ರಮಣ — ಶತ್ರುಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಲು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹನುಮಂತನ ಬೆನ್ನನ್ನೇರಿದ ಚಿತ್ರ ಹಿಂದೆಯೂ ಕಂಡಿತ್ತು — ರಾವಣನೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹನುಮಂತನ ಹೆಗಲನ್ನೇರಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಹನುಮಂತನು ವಾಹನರೂಪದಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ರಥಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಎತ್ತರದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಯುದ್ಧ ರಥಿ-ರಥಿಗಳ ಯುದ್ಧದಂತಾಗುತ್ತದೆ.
ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ (ಮಗನ) ಆ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಭಯವಿಲ್ಲದ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಘವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾವಣಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಕಾರ್ಯಗಳ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯವಾದ ಕೊನೆಯನ್ನು ನೀನು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟೆ; ಯಾರು ಕರ್ಮದಿಂದ ಕಾರ್ಯಗಳ ಕೊನೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಬುದ್ಧಿವಂತ. ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಯಾರಿಗೂ ಸಾಧಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸಾಧಿಸದೆ, ಕೇವಲ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿ ‘ನಾನು ಕೃತಾರ್ಥನಾದೆ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೆ. ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ನೀನು ಆಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಡೆದುಕೊಂಡ ರೀತಿ ಕಳ್ಳರು ನಡೆಯುವ ದಾರಿ, ವೀರರು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸನೇ, ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಾಣಗಳ ಗುರಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತಿರುವಂತೆ, ಇಂದು ನಿನ್ನ ಆ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸು; ಮಾತಿನಿಂದ ಏಕೆ ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚುತ್ತೀಯೆ?’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತರ ಮಾತಿನ ಶೂರತ್ವ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದ ಶೂರತ್ವಗಳ ಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯ ಅದೃಶ್ಯರೂಪದಿಂದ ಪಡೆದದ್ದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ‘ಕಳ್ಳರು ನಡೆಯುವ ದಾರಿ’ ಎಂದು ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಕಳ್ಳನೂ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ಪರಧನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಾಣಪಥಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸ್ಥಿತೋಽಸ್ಮಿ’ (ನಿನ್ನ ಬಾಣಗಳ ಗುರಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನೂ ಆಹ್ವಾನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ನಾನು ನಿನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನೀನೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಹೋರಾಡು. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ರಾಘವಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂವಾದ ಧರ್ಮಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಕಪಟಯುದ್ಧಗಳ ವಿರೋಧವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮೂಲವಿಷಯ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಭಯವಿಲ್ಲದ ಮುಖವುಳ್ಳವನು ಎಂದು ಕವಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಭಯದ ಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಆದರೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವೂ ಸಂಯಮವೂ ಬೆರೆತಿವೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಬಲನಾದ, ಸಮರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಭಯಂಕರ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಅವನು ಬಿಟ್ಟ, ಮಹಾವೇಗವುಳ್ಳ, ಸರ್ಪವಿಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಬಾಣಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತಲುಪಿ ಬುಸುಗುಟ್ಟುವ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಬಿದ್ದವು. ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಅತಿ ಮಹಾವೇಗದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಬಾಣಗಳಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಶ್ರೀಮಂತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಾದರೋ ತನ್ನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು, ಹತ್ತಿರ ಬಂದು, ಮಹಾನಾದ ಮಾಡಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ನನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಟ, ಹರಿತ ಅಲಗುಗಳುಳ್ಳ, ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಜೀವವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವ ಬಾಣಗಳು ಇಂದು ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಸೆಳೆಯುವವು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಇಂದು ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆದ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ನರಿಗಳ ಹಿಂಡುಗಳೂ ಗಿಡುಗಗಳ ಹಿಂಡುಗಳೂ ಹದ್ದುಗಳೂ ಎರಗಲಿ. ಪರಮ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ರಾಮನು, ಸದಾ ಅನಾರ್ಯನೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಧಮನೂ ತನ್ನ ಭಕ್ತನೂ ಆದ ತಮ್ಮನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಇಂದೇ ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾದವನಾಗಿ ಕಾಣುವನು. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಇಂದು ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾಗಿ, ಕವಚ ಕಳಚಿಬಿದ್ದು, ಧನುಸ್ಸು ದೂರ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ತಲೆ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಅವನು ಕಾಣುವನು.’ ‘ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ — ರಕ್ತದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾನೆ, ದುರ್ಬಲನಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭೀಷಣ ಚಿತ್ರಗಳಿವೆ — ನರಿಗಳು, ಗಿಡುಗಗಳು, ಹದ್ದುಗಳು ಶವವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತವೆ. ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ‘ಪರಮದುರ್ಮತಿ’ ಎಂದೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ‘ಕ್ಷತ್ರಬಂಧು’ (ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕ್ಷತ್ರಿಯ) ಎಂದೂ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರ ಕ್ಷತ್ರಿಯತ್ವವನ್ನೇ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಪ್ರಹಾರ ಎಷ್ಟೇ ಘೋರವಾಗಿದ್ದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಚಲಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮೊದಲ ಪ್ರಹಾರ ಸಫಲವಾಯಿತು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಗಾಯಗೊಂಡನು, ಅವನ ಶರೀರದಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕವಿ ಅವನನ್ನು ದುರ್ಬಲನನ್ನಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯನ್ನಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಾದರೋ ತನ್ನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ವಿಜಯವೇ ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ‘ಅದ್ಯ’ (ಇಂದು), ಮೂರು ಬಾರಿ ‘ಮಯಾ’ (ನನ್ನಿಂದ) ‘ಹತಮ್’ (ಹತನಾದ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿವೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಅತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಭಕ್ತಂ ಭ್ರಾತರಮ್’ (ಭಕ್ತನಾದ ತಮ್ಮ) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಶತ್ರುವಿನ ಬಾಯಿಂದಲೂ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ನಿಂದಾವಚನಗಳು — ‘ಕ್ಷತ್ರಬಂಧು’, ‘ಅನಾರ್ಯ’, ‘ಪರಮದುರ್ಮತಿ’ — ರಾಕ್ಷಸನ ದರ್ಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಸರ್ಪಗಳ ಉಪಮೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಾಣಗಳ ವಿಷಸಮಾನ ಘಾತಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವು ಬುಸುಗುಟ್ಟುವ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಹಂತ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೌನವಾಗಿದ್ದು ಉತ್ತರದ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಾನೆ.
ಹೀಗೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನಿಗೆ ಅರ್ಥಜ್ಞನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇತುಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಯೇ, ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಮಾತಿನ ಬಲವನ್ನು ಬಿಡು; ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಏಕೆ ಹೇಳುತ್ತೀಯೆ? ಒಳ್ಳೆಯ ಕರ್ಮದಿಂದ ಸಾಧಿಸಿ ತೋರಿಸು. ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದೆ ಇಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚುತ್ತೀಯೆ? ನಿನ್ನ ಬಡಾಯಿ ನಂಬಲರ್ಹವಾಗುವಂತಹ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡು. ನರಭಕ್ಷಕನೇ, ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡದೆ, ಸ್ವಲ್ಪವೂ ನಿಂದಿಸದೆ, ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚದೆ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ, ನೋಡು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಸೆಳೆದ ಐದು ನಾರಾಚ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಸುಂದರವಾದ ಗರಿಗಳಿಂದ ವೇಗವನ್ನು ಪಡೆದ, ಉರಿಯುವ ಸರ್ಪಗಳಂತಿದ್ದ ಆ ಬಾಣಗಳು ರಾಕ್ಷಸನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆದವು. ಅವನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾವಣಪುತ್ರನು ರೋಷದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಪರಸ್ಪರ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನರಸಿಂಹ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸಸಿಂಹರ ನಡುವೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಯಂಕರವಾದ ತುಮುಲ ಸಂಘರ್ಷ ನಡೆಯಿತು. ಇಬ್ಬರೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು, ಬಲಸಂಪನ್ನರು, ವಿಕ್ರಮಶಾಲಿಗಳು; ಇಬ್ಬರೂ ಪರಮ ದುರ್ಜಯರು, ಅಸಮಾನ ಬಲ-ತೇಜಸ್ಸುಗಳುಳ್ಳವರು. ಆ ವೀರರಿಬ್ಬರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಗ್ರಹಗಳಂತೆ ಆಗ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ-ವೃತ್ರರಂತೆ ದುರ್ಜಯರಾಗಿದ್ದರು. ಆ ಮಹಾತ್ಮರಿಬ್ಬರು ಸಿಂಹಗಳಂತೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು; ಅನೇಕ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ನರಮುಖ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸಮುಖ್ಯರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೋರಾಡಿದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತರ ವಾಕ್ಸಂಯಮದ ಆದರ್ಶ — ‘ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನಾಡದೆ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಅಂದರೆ ಕರ್ಮವೇ ನನ್ನ ಉತ್ತರ. ಇಂದ್ರ-ವೃತ್ರರ ಉಪಮೆ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಹಾಯುದ್ಧವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ 27 ಮತ್ತು 31ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. 36ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 6.075ನೆಯ ಸರ್ಗ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವಿದೆ (6.075.033), ಅದು ಈ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವಿಭಾಗವೂ ಇಲ್ಲ, ಕಥೆ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ‘ಪುರುಷಾದನ’ (ನರಭಕ್ಷಕನೇ) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದು ರಾಕ್ಷಸರ ನರಭಕ್ಷಣ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ಐದು ನಾರಾಚಗಳು ‘ಆಕರ್ಣಪೂರಿತ’ — ಅಂದರೆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಸೆಳೆದು ಪೂರ್ಣಬಲದಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟವು. ಅವು ರಾಕ್ಷಸನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ — ಉರಿಯುವ, ತೇಜಸ್ವಿಯಾದವು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಕೇವಲ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಹಾರ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಇಬ್ಬರ ಸಮಾನಬಲವನ್ನು ಕವಿ ಅನೇಕ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದಲೂ ಉಪಮೆಗಳಿಂದಲೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗ್ರಹಗಳು, ಇಂದ್ರ-ವೃತ್ರರು, ಸಿಂಹಗಳು. ‘ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಗ್ರಹಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಆಕಾಶದ ಗ್ರಹಯುದ್ಧದ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಲೋಕಕ್ಕೆ ಅನಿಷ್ಟಸೂಚಕ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಭಾಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರೂ ಪರಸ್ಪರರ ಬಲವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದರು. ‘ಅವಿಕತ್ಥನ್’ (ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚದೆ) ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಮೂಲಗುಣವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಎಂದೂ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮಾತಿನ ಬಲವನ್ನು ಬಿಡು’ ಎಂಬ ಅವನ ಉಪದೇಶ ಎಲ್ಲ ಯೋಧರಿಗೂ ಶಿಕ್ಷಣ. ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸೂರ್ಯವಂಶದ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಧ್ವನಿತವಾಗಿದೆ — ಸೂರ್ಯವಂಶಜನ ಬಾಣಗಳು ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ. ಯುದ್ಧದ ಸಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಕವಿ ‘ಉಭೌ’ (ಇಬ್ಬರೂ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ಶತ್ರುಕರ್ಷಣನಾದ ದಾಶರಥಿ (ಲಕ್ಷ್ಮಣ) ಕ್ರುದ್ಧ ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ (ಮಗನ) ಮೇಲೆ ಬಿಟ್ಟನು. ಅವನ ಹೆದೆಯ ಠೇಂಕಾರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನ ಮುಖ ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡಿತು, ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡಿದನು. ಮುಖ ಬಿಳಿಚಿದ ರಾವಣಪುತ್ರನಾದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡು ವಿಭೀಷಣನು ಯುದ್ಧನಿರತನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಈ ರಾವಣಪುತ್ರನಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಇವನು ಭಗ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ತ್ವರೆಮಾಡು.’ ಅನಂತರ ಸೌಮಿತ್ರಿ ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ, ಉಗ್ರವಿಷದ ಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಅವನ ಮೇಲೆ ಬಿಟ್ಟನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಇಂದ್ರವಜ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಸ್ಪರ್ಶವುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಮೂಢನಾದನು, ಅವನ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಕಲಕಿಹೋದವು. ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮರಳಿ ಬಂದ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ವೀರ ದಶರಥಪುತ್ರನನ್ನು ಕಂಡನು; ರೋಷದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯತ್ತ ನುಗ್ಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಗತಿ ಬದಲಾಯಿತು — ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಭಯದ ಚಿಹ್ನೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನು ಅವನ ಮುಖದ ಬಣ್ಣಗೆಡುವಿಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವನೊಳಗಿನ ಭಯವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನನ್ನು ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಬಲ್ಲನು. ‘ನಿಮಿತ್ತಾನಿ’ (ಲಕ್ಷಣಗಳು) ಎಂಬ ಪದ ಶಕುನಗಳನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಸ್ಪರ್ಶವುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮೂರ್ಛಿತನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತವೆ — ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ಇಂದು ಇಂದ್ರವಜ್ರದಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೇ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟನು ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯನ್ಯಾಯ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದಲೇ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 6.076ನೆಯ ಸರ್ಗದ ಪಾಠ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. 43ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಹೆದೆಯ ಠೇಂಕಾರವೇ ಶತ್ರುವಿನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಅವನ ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯ ಅದ್ಭುತ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ‘ತ್ವರೆಮಾಡು’ ಎಂಬ ಆದೇಶ ಮತ್ತೆ ಸಮಯದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಭಗ್ನನಾದ ಶತ್ರು ಮತ್ತೆ ಬಲವನ್ನು ಪಡೆದರೆ ಮತ್ತೆ ದುರ್ಜಯನಾಗುವನು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮೂರ್ಛೆ ಕ್ಷಣಿಕ, ಅವನು ಬೇಗನೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಮತ್ತೆ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಧೈರ್ಯವೂ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ. ‘ಕ್ರುದ್ಧ ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತ’ ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವರ್ಣನೆ ಅವನ ರೋಷದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಅವನು ಮತ್ತೆ ಇವನಿಗೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮೊದಲ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನೊಡನೆ ಬಂಧಿತನಾಗಿ ನೀನು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಜ್ರಾಯುಧ-ಸಿಡಿಲುಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮೊದಲು ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಅನುಯಾಯಿಗಳೊಡನೆ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನರನ್ನಾಗಿಸಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿಸಿದ್ದೆನಲ್ಲವೇ. ನಿನಗೆ ನೆನಪಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ಅಥವಾ ನನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆಂದರೆ ನೀನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಮೊದಲ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೀನು ಕಂಡಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇಂದು ನಿನಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಈಗ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಏಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ, ಹರಿತ ಅಲಗುಗಳುಳ್ಳ ಹತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಆ ವೀರ್ಯಶಾಲಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಇಮ್ಮಡಿ ಉದ್ರಿಕ್ತನಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ನೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಸೀಳಿದನು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮಾಡಿದ ಆ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮಾನುಜನು ಆಗ ‘ಇದೇನೂ ಅಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ, ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ನಗುತ್ತ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಭಯವಿಲ್ಲದ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಘೋರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ರಾವಣಿಯತ್ತ ಬಿಟ್ಟನು: ‘ನಿಶಾಚರನೇ, ರಣಕ್ಕೆ ಬಂದ ಶೂರರು ಹೀಗೆ ಪ್ರಹರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಈ ಬಾಣಗಳು ಹಗುರ, ಅಲ್ಪವೀರ್ಯದವು, ಸುಖಕರವಾದವು. ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವ ಶೂರರು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೋರಾಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತ ಆ ಧನುರ್ಧರನು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾತು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದುದರ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ — ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಎರಡು ಬಾರಿ ನಾಗಪಾಶ ವಿಜಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ: ಒಮ್ಮೆ 10 ಮತ್ತು 11ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ (ಅವು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ), ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಪಾಠದಲ್ಲಿ. ಅವನ ಬಾಣಪ್ರಹಾರ ಮೂವರು ವೀರರಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಹೋಗಿದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಏಳು, ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹತ್ತು, ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ನೂರು — ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಬಗ್ಗೆ ಅವನ ವಿಶೇಷ ಕ್ರೋಧ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿವಾದದ ಫಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಗು ಮತ್ತು ಅವಹೇಳನೆ ಅವನ ಆತ್ಮಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ‘ಈ ಬಾಣಗಳು ಸುಖಕರವಾದವು’ ಎಂಬ ವ್ಯಂಗ್ಯದಿಂದ ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ತುಚ್ಛವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. 44ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಈ ಪುನಃ ಪುನಃ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯದ ಸ್ಮರಣೆ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಕ್ಷೀಣತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಜಯವನ್ನು ಕಾಣದವನು ಭೂತಕಾಲದ ವಿಜಯಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಅವನ ಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ‘ಸುಖಕರ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನ ಗರ್ವವನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ವಾಗ್ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಜಯಶಾಲಿ. ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ನೂರು ಬಾಣಗಳು — ಇದು ಅವನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವೈರವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ದ್ರೋಹ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳಿನಂತೆ ನಾಟಿದೆ.
ಅವನ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನ) ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಧ್ವಂಸವಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ದೊಡ್ಡ ಚಿನ್ನದ ಕವಚ ರಥದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುವ ನಕ್ಷತ್ರಸಮೂಹದಂತೆ ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಬಿದ್ದಿತು. ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಕವಚವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಗಾಯಗೊಂಡ ಆ ವೀರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಮುಂಜಾನೆಯ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಂಡನು. ಅನಂತರ ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವೀರ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸೀಳಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೊಡ್ಡ ದಿವ್ಯಕವಚವೂ ಚೂರಾಯಿತು; ಆ ಇಬ್ಬರು ಶತ್ರುದಮನರೂ ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಅವರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತುಮುಲವಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದರು. ಬಹಳ ದೀರ್ಘಕಾಲ ರಣಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ವೀರರಿಬ್ಬರು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿದರು; ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಅವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರಾಗಿದ್ದರು. ಹಾಗೆ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು, ಕವಚ-ಧ್ವಜಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರಿಬ್ಬರು ಚಿಲುಮೆಗಳು ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ ಬಿಸಿಯ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕವಚದ ಭಂಗ ಯುದ್ಧದ ಹೊಸ ಹಂತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಈಗ ಇಬ್ಬರೂ ನಿರಾವರಣರು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಹಾರವೂ ನೇರವಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತದೆ. ‘ಆಕಾಶದಿಂದ ನಕ್ಷತ್ರಸಮೂಹ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಚಿನ್ನದ ಕವಚದ ಚೂರುಗಳ ಹೊಳಪನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವು ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುವ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ ಮಿನುಗುತ್ತವೆ. ‘ಪ್ರತ್ಯೂಷೇ ಭಾನುಮಾನಿವ’ (ಮುಂಜಾನೆಯ ಸೂರ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಕೆಂಪು ಗಾಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಬೆಳಗಿನ ಕೆಂಪು ಸೂರ್ಯನಂತೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಪ್ರರೂಢ ಇವ ಸಾನುಮಾನ್’ (ಮರಗಳು ಬೆಳೆದ ಪರ್ವತದಂತೆ) ಎಂಬ ಭಿನ್ನ ಪಾಠವಿದೆ. ‘ಕೃತಪ್ರತಿಕೃತಾನ್ಯೋನ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಹಾರ-ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರಗಳ ಸಮತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಚಿಲುಮೆಯ ಉಪಮೆ ಅವರ ಶರೀರಗಳಿಂದ ರಕ್ತದ ನಿರಂತರ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. 56, 57, 59, 60, 61ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; 59ನೆಯದು ಆರು ಪಾದಗಳದು. ಮೊದಲು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಕವಚ ಭಗ್ನವಾಯಿತು, ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನದು — ಈ ಕ್ರಮವೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ನಿಃಶ್ವಸಂತೌ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದ್ವಯ ಅವರ ದಣಿವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಅವರು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಆತ್ಮಜಯೇ ಯತ್ತೌ’ (ತಮ್ಮ ಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ತನ್ನ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಯಾರೂ ಸೋಲನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ದಿವ್ಯಕವಚ ಲಕ್ಷ್ಮಣನದು, ಚಿನ್ನದ ಕವಚ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನದು — ಇಬ್ಬರ ರಕ್ಷಣೆಯೂ ನಾಶವಾಯಿತು, ಈಗ ಶೌರ್ಯವೊಂದೇ ರಕ್ಷಕ. ಚಿಲುಮೆಗಳಿಂದ ನೀರಿನಂತೆ ಅವರ ಶರೀರಗಳಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಹರಿಯುವ ಜಲಪಾತಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಯೋಧರೂ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಅಚಲರು. ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಧ್ವಜಗಳು ಅವರ ರಥಗಳ ಶೋಭೆಯೂ ನಾಶವಾದುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಎರಡನೆಯ ಹಂತ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದವುಳ್ಳ ಘೋರ ಬಾಣವರ್ಷವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರ ರೂಪ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಳೆಗರೆಯುವ ಎರಡು ಕಪ್ಪು ಪ್ರಳಯಮೇಘಗಳಂತಿತ್ತು. ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು, ಆದರೂ ಅವರು ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಲಿಲ್ಲ, ದಣಿಯಲೂ ಇಲ್ಲ. ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಆಕಾರಗಳ ಬಾಣಗಳ ಜಾಲವನ್ನು ಹೆಣೆದರು. ದೋಷರಹಿತವಾಗಿ, ಚುರುಕಾಗಿ, ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತ ಆ ನರ-ರಾಕ್ಷಸರಿಬ್ಬರು ತುಮುಲವಾದ ಘೋರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಅವರಿಬ್ಬರ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾದ ಭಯಂಕರ ಅಂಗೈಶಬ್ದ (ಹೆದೆಯ ಹೊಡೆತದ ಶಬ್ದ) ಕೇಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು; ಅದು ದಾರುಣವಾದ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಕಂಪನವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿತು. ಸಮರೋನ್ಮತ್ತರಾದ, ಅತಿ ಘೋರರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಆ ಶಬ್ದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗುಡುಗುತ್ತಿರುವ ಎರಡು ಮೋಡಗಳ ಶಬ್ದದಂತೆ ಮೊಳಗಿತು. ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ, ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ, ಕೀರ್ತಿವಂತರಾದ, ಜಯದಲ್ಲಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರು ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಅವರ ದೇಹಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳ ಬಾಣಗಳು ರಕ್ತದಿಂದ ಲೇಪಿತವಾಗಿ ಹೊರಬಂದು ನೆಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕವು. ಇತರ ಬಾಣಗಳು ಅತಿ ಹರಿತವಾದ ಶಸ್ತ್ರಗಳೊಡನೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಘರ್ಷಿಸಿದವು; ಅವರ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳು ಮುರಿದವು, ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಆ ರಣ ಘೋರವಾದ ಬಾಣಗಳ ರಾಶಿಯಾಯಿತು — ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಎರಡು ಅಗ್ನಿಗಳ ನಡುವಿನ ದರ್ಭೆಗಳ ರಾಶಿಯಂತೆ. ಆ ಮಹಾತ್ಮರಿಬ್ಬರ ಗಾಯಗೊಂಡ ದೇಹಗಳು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಎಲೆಯುದುರಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗ ಮತ್ತು ಬೂರುಗ (ಶಾಲ್ಮಲಿ) ಮರಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದವು. ಪರಸ್ಪರ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತುಮುಲವಾದ ಘೋರ ಘರ್ಷಣೆ ನಡೆಸಿದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣಿಯನ್ನು, ರಾವಣಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು — ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವರು ದಣಿವನ್ನು ಹೊಂದಲಿಲ್ಲ. ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ನಾಟಿದ ಬಾಣಜಾಲಗಳಿಂದ ಆ ವೇಗಶಾಲಿ ಮಹಾವೀರರಿಬ್ಬರು ಮರಗಳು ಬೆಳೆದ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು. ಬಾಣಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ ಹೊಳೆದವು. ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು, ಆದರೂ ಅವರು ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಲಿಲ್ಲ, ದಣಿವನ್ನೂ ಹೊಂದಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಸಮರದ ಮುಂಚೂಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಜಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಯುದ್ಧಶ್ರಮವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು, ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನೂ ಹಿತವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತ ಮಹಾತ್ಮ ವಿಭೀಷಣನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿಂತನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಉಪಮೆಗಳ ಸರಣಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧದ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನೂ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನೂ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೋಡಗಳು, ಸಿಡಿಲು, ಮುತ್ತುಗ-ಬೂರುಗ ಮರಗಳು, ಮರಗಳು ಬೆಳೆದ ಪರ್ವತಗಳು, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಗಳು. ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿನ ದರ್ಭೆಯ ರಾಶಿಯ ಉಪಮೆ ಯುದ್ಧದ ಮೇಲೆ ಯಜ್ಞರೂಪಕವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುತ್ತದೆ — ರಣವೇ ಯಜ್ಞ, ಬಾಣಗಳೇ ದರ್ಭೆಗಳು, ವೀರರಿಬ್ಬರೇ ಅಗ್ನಿಗಳು. ಮುತ್ತುಗ-ಬೂರುಗಗಳ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸುಂದರ — ಎಲೆಯುದುರಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಆ ಮರಗಳು ಕೆಂಪು ಹೂಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಅವರ ಶರೀರಗಳು ಗಾಯಗಳಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿವೆ. ‘ತಯೋರಥ ಮಹಾನ್ಕಾಲೋ ವ್ಯತೀಯಾದ್ಯುಧ್ಯಮಾನಯೋಃ’ (ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು) ಎಂಬ ಪಾದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ (62, 76); ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರಮಂ ಚಾಪ್ಯಭಿಜಗ್ಮತುಃ’ ಎಂಬ ಭಿನ್ನ ಉತ್ತರಾರ್ಧದೊಡನೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. 62ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ, 65ನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ, 66ನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ಮತ್ತು 67ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಆಗಮನ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇತುವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಯ ಉತ್ಕರ್ಷ — ಕವಿ ಕಥೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ನಿಧಾನಗೊಳಿಸಿ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ಷಣವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವರ ಅಂಗೈಶಬ್ದ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅವರ ಬಾಣಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಘರ್ಷಿಸುತ್ತವೆ, ಮುರಿಯುತ್ತವೆ, ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳ ಬಾಣಗಳು ಶರೀರವನ್ನು ಸೀಳಿ ರಕ್ತಲಿಪ್ತವಾಗಿ ನೆಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕುತ್ತವೆ — ಇದರಿಂದ ಅವುಗಳ ವೇಗ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ದಣಿವನ್ನು ಹೊಂದಲಿಲ್ಲ’, ‘ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೇಳಿಕೆ ಅವರ ಅಕ್ಷಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಆಗಮನದಿಂದ ಕಥೆಯ ಹೊಸ ಅಧ್ಯಾಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದಣಿವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು ಅವನು ತಾನೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಮರಮುಖೇಷ್ವಜಿತಸ್ಯ’ (ಸಮರದ ಮುಂಚೂಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಜಿತನಾದ) ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಅಪರಾಜೇಯತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಿಯಹಿತಮ್’ (ಪ್ರಿಯವೂ ಹಿತವೂ ಆದುದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಮೈತ್ರಿ ಸ್ವಾರ್ಥರಹಿತ ಎಂಬುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುವ ‘ಅವರಿಗೆ ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು’ ಎಂಬ ಪಾದ ಯುದ್ಧದ ದೀರ್ಘಕಾಲತ್ವವನ್ನು ಕಾವ್ಯಶೈಲಿಯಿಂದ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಯುದ್ಧ ಬೇಗನೆ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ತಾನೇ ಶ್ರೋತೃವಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ನಾಟಿದ ಬಾಣಜಾಲಗಳಿಂದ ಅವರು ಮರಗಳು ಬೆಳೆದ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಮರಗಳು ಬೆಳೆಯುವಂತೆ ಅವರ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳು ನಾಟಿವೆ. ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಉಪಮೆ — ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಅಂಗಗಳು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಂತೆ ಕೆಂಪಾಗಿವೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ತಲುಪಲಿಲ್ಲ; ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವುದು — ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ವೀರರಸವೂ ಕರುಣರಸವೂ ಬೆರೆತಿವೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टाशीतितमः सर्गः॥ ८८॥