॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 87ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು-ವಿಭೀಷಣರ ಸಂವಾದ

ಆಲದ ಮರದ ದರ್ಶನ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಹೋಮಸ್ಥಾನ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆಹ್ವಾನ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ನಿಂದೆ, ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ದೋಷಗಳ ವರ್ಣನೆ

ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಿಭೀಷಣನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಹೋಗಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ವಿಭೀಷಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾವಣನ ತಮ್ಮನು ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಿದ್ದ, ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಒಂದು ಆಲದ ಮರವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ತೋರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಇಲ್ಲಿ ಭೂತಗಳಿಗೆ ಬಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಅನಂತರ ಸಂಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಅದೃಶ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಸಮರದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಉತ್ತಮ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಲದ ಮರವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಪ್ರವೇಶಿಸದಿರುವ ಆ ಬಲಶಾಲಿ ರಾವಣಪುತ್ರನನ್ನು ರಥ, ಕುದುರೆಗಳು, ಸಾರಥಿ ಸಹಿತವಾಗಿ ಉರಿಯುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಧ್ವಂಸಮಾಡು.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ಮಿತ್ರರನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸುವ ಸೌಮಿತ್ರಿ ತನ್ನ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಠೇಂಕರಿಸುತ್ತ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಆ ಬಲಶಾಲಿ ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಅಗ್ನಿವರ್ಣದ ರಥದಲ್ಲಿ, ಕವಚಧಾರಿಯಾಗಿ, ಖಡ್ಗಧಾರಿಯಾಗಿ, ಧ್ವಜಸಹಿತನಾಗಿ ಎದುರಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಪರಾಜಿತನಾದ ಆ ಪೌಲಸ್ತ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸಮರದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನೊಡನೆ ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ಆಲದ ಮರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಶಕ್ತಿಯ ಕೇಂದ್ರ — ಅಲ್ಲಿ ಭೂತಬಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನು ಅದೃಶ್ಯತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಹಿಂದೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನಾಗಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗಿದ್ದರು. ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಅದರ ರಹಸ್ಯ ಗೊತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಬಯಸುವ ಸ್ಥಳಕ್ಕೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಪ್ರವಿಷ್ಟಮ್’ (ಇನ್ನೂ ಪ್ರವೇಶಿಸದ) ಎಂಬ ಪದ ನಿರ್ಣಾಯಕ — ಮರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ ಅವನು ಅದೃಶ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಪ್ರಹರಿಸಬೇಕು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ‘ಸಮ್ಯಗ್ಯುದ್ಧಂ ಪ್ರಯಚ್ಛ’ (ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು) ಎಂಬ ಆಹ್ವಾನ ಧರ್ಮಯುದ್ಧದ ಒತ್ತಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮಾಯಾಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಹೋರಾಡು ಎಂದು. ವಿಭೀಷಣನ ‘ಜಾತಹರ್ಷಃ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಉಪಾಯದ ಸಫಲತೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಯುದ್ಧಪದ್ಧತಿಯ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಭೂತಗಳಿಗೆ ಬಲಿ, ಅನಂತರ ಅದೃಶ್ಯತ್ವ, ಅನಂತರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶತ್ರುಗಳ ಬಂಧನ ಮತ್ತು ವಧೆ. ಇದೇ ಪದ್ಧತಿ ಹಿಂದೆ ನಾಗಪಾಶದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲೂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲೂ ಕಂಡಿತ್ತು, ಆಗ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೂ ಇಡೀ ವಾನರಸೈನ್ಯವೂ ಮೂರ್ಛಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಜ್ಞಾನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಜೀವರಕ್ಷಕ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಗ್ನಿವರ್ಣದ ರಥ, ಕವಚ, ಖಡ್ಗ, ಧ್ವಜ ಅವನ ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಹೋಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೂ ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ರಂಗಭೂಮಿ ಸಜ್ಜಾಯಿತು.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮನಸ್ವಿಯೂ ಆದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕಂಡು ಕಠೋರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಇಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದ ನೀನು ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಸ್ವಂತ ತಮ್ಮ, ನನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ; ಮಗನಿಗೆ ಹೇಗೆ ದ್ರೋಹ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಜ್ಞಾತಿತ್ವವಾಗಲಿ, ಸೌಹಾರ್ದವಾಗಲಿ, ಜಾತಿಯಾಗಲಿ ನಿನಗೆ ಪ್ರಮಾಣವಲ್ಲ; ಒಡಹುಟ್ಟಿದ ಬಾಂಧವ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಧರ್ಮವೂ ಇಲ್ಲ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಕೆಡಿಸುವವನೇ. ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ನೀನು ಶೋಚನೀಯನು, ಸಜ್ಜನರಿಂದ ನಿಂದನೀಯನು — ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಸ್ವಜನರನ್ನು ತೊರೆದು ಪರರ ಸೇವಕನಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ಶಿಥಿಲವಾದ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿನಗೆ ಈ ಮಹಾ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ — ಎಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನರೊಡನೆ ವಾಸ, ಎಲ್ಲಿ ನೀಚವಾದ ಪರಾಶ್ರಯ! ಪರಜನನು ಗುಣವಂತನಾಗಿರಲಿ, ಸ್ವಜನನು ನಿರ್ಗುಣನಾಗಿರಲಿ; ನಿರ್ಗುಣನಾದರೂ ಸ್ವಜನನೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ, ಪರನು ಪರನೇ. ಯಾರು ತನ್ನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ತೊರೆದು ಪರಪಕ್ಷವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ತನ್ನ ಪಕ್ಷ ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆ ಆ ಪರರಿಂದಲೇ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ತಮ್ಮನೇ, ನಿಶಾಚರನೇ, ನಿನ್ನ ಈ ನಿರ್ದಯತೆ ಎಂತಹುದೋ, ಅಂತಹ ಪೌರುಷವನ್ನು ಸ್ವಜನರ ಮೇಲೆ ತೋರಲು ನಿನ್ನಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ.’ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಆಕ್ಷೇಪ ಕುಲಧರ್ಮದ ಆಧಾರದ್ದು — ನಿರ್ಗುಣನಾದರೂ ಸ್ವಜನನೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಎಂದು. ಅವನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ‘ಧರ್ಮದೂಷಣ’ (ಧರ್ಮವನ್ನು ಕೆಡಿಸುವವನು) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಮತದಲ್ಲಿ ಕುಲತ್ಯಾಗವೇ ಪರಮ ಅಧರ್ಮ. ‘ಪರಭೃತ್ಯತ್ವಮ್’ (ಪರರ ಸೇವಕತನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ರಾಮನ ದಾಸನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಶ್ಚಾತ್ ತೈರೇವ ಹನ್ಯತೇ’ (ಅನಂತರ ಅವರಿಂದಲೇ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯೂ ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿದೆ — ತನ್ನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ತೊರೆದವನು ಕೊನೆಗೆ ಹೊಸ ಸ್ವಾಮಿಗಳಿಂದಲೂ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು. ಈ ತರ್ಕಗಳನ್ನು ಹಿಂದೆ ರಾವಣನೂ ಹೇಳಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನೇ ಪುನರುಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅದು ಈ ತರ್ಕವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವೂ ಅಪಮಾನವೂ ಬೆರೆತಿವೆ — ಅವನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ‘ರಾಕ್ಷಸ’, ‘ದುರ್ಮತೇ’, ‘ದುರ್ಬುದ್ಧೇ’, ‘ಧರ್ಮದೂಷಣ’ ಎಂದು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಹೋದುದು ಕೇವಲ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ, ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಈ ಸಂವಾದ ಎರಡು ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳ ಸಂಘರ್ಷ — ಕುಲನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಜನ್ಮವೂ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೂ ಲಂಕೆಯಲ್ಲೇ ಆದುವು ಎಂದು ಅವನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಕೃತಘ್ನತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲೆಂದು.

ಅಣ್ಣನ ಮಗನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಭೀಷಣನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸನೇ, ನನ್ನ ಶೀಲವನ್ನು ತಿಳಿಯದವನಂತೆ ಏಕೆ ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ದುರ್ಜನನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರಪುತ್ರನೇ, ಹಿರಿಯನೆಂಬ ಗೌರವದಿಂದಾದರೂ ಕಠೋರತೆಯನ್ನು ಬಿಡು. ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಕುಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಮನುಷ್ಯರ ಮೊದಲ ಗುಣ ಯಾವುದೋ ಅದೇ ನನ್ನ ಅರಾಕ್ಷಸವಾದ ಶೀಲ. ಕ್ರೂರತೆಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ರುಚಿಯಿಲ್ಲ, ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ರುಚಿಯಿಲ್ಲ; ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನನಾದರೂ ತಮ್ಮನನ್ನು ಅಣ್ಣ ಹೇಗೆ ಹೊರಹಾಕುತ್ತಾನೆ? ಧರ್ಮದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದ ಶೀಲವುಳ್ಳ, ಪಾಪದಲ್ಲೇ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಪುರುಷನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಕೈಯಿಂದ ವಿಷಸರ್ಪವನ್ನು ಎಸೆದಂತೆ ಮನುಷ್ಯನು ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಪರರ ಸ್ವತ್ತನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ, ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಮುಟ್ಟುವ ದುರಾತ್ಮನನ್ನು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಮನೆಯಂತೆ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪರರ ಸ್ವತ್ತಿನ ಅಪಹರಣ, ಪರಸ್ತ್ರೀಸ್ಪರ್ಶ, ಮಿತ್ರರ ಮೇಲೆ ಅತಿಯಾದ ಶಂಕೆ — ಈ ಮೂರು ದೋಷಗಳು ವಿನಾಶವನ್ನು ತರುತ್ತವೆ. ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಘೋರ ವಧೆ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ವಿಗ್ರಹ, ಅಭಿಮಾನ, ರೋಷ, ವೈರಭಾವ, ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ — ನನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಜೀವವನ್ನೂ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವ ಈ ದೋಷಗಳು ಮೋಡಗಳು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚುವಂತೆ ಅವನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟವು. ಈ ದೋಷಗಳಿಂದಲೇ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯೂ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನೂ ಆದವನನ್ನು ನಾನು ತ್ಯಜಿಸಿದೆನು; ಈ ಲಂಕಾಪುರಿ ಇನ್ನು ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ನೀನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ತಂದೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.’ ವಿಭೀಷಣನ ಉತ್ತರ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ತನ್ನ ಶೀಲದ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಅನಂತರ ರಾವಣನ ದೋಷಗಳ ಗಣನೆ. ಅವನು ಕುಲವನ್ನೂ ಶೀಲವನ್ನೂ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜನ್ಮ ರಾಕ್ಷಸಕುಲದಲ್ಲಿ, ಆದರೆ ಆಚಾರ ಸಜ್ಜನರದು. ವಿಷಸರ್ಪದ ಮತ್ತು ಉರಿಯುವ ಮನೆಯ ಉಪಮೆಗಳು ಪಾಪಿಯ ತ್ಯಾಗ ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಗೆ ಅಗತ್ಯ, ದ್ರೋಹವಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳೂ ಇದ್ದವು ಎಂದು ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವು ಮೋಡಗಳಿಂದ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ದೋಷಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿವೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು; ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ‘ಗುಣೋ ಯಃ ಪ್ರಥಮೋ ನೃಣಾಮ್’ (ಮನುಷ್ಯರ ಮೊದಲ ಗುಣ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಮಾನವೀಯ ಶೀಲವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮವೆನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಕುಲ ಜನ್ಮದಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಶೀಲವಾದರೋ ತನ್ನ ಆಚರಣೆಯಿಂದ. ‘ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನನಾದರೂ ತಮ್ಮನನ್ನು ಅಣ್ಣ ಹೇಗೆ ಹೊರಹಾಕುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವನು ಸಹೋದರತ್ಯಾಗ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಯುಕ್ತ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಸಹೋದರನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾಗಿ ಪಾಪದಲ್ಲೇ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವನಾದಾಗ ಅವನ ತ್ಯಾಗವೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ. ವಿನಾಶಕಾರಿಯಾದ ಮೂರು ದೋಷಗಳು — ಪರಧನಾಪಹರಣ, ಪರಸ್ತ್ರೀಸ್ಪರ್ಶ, ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಅವಿಶ್ವಾಸ — ಎಲ್ಲವೂ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಕುಬೇರನ ಧನವನ್ನೂ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನೂ ಅಪಹರಿಸಿದನು, ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು, ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಅವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ತ್ಯಾಗ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಎಂದು ಅವನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ರಾಕ್ಷಸನೇ, ನೀನು ಅತಿ ಅಭಿಮಾನಿ, ಬಾಲಕ, ದುರ್ವಿನೀತ; ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದ ನೀನು ಏನೇನು ಬಯಸುತ್ತೀಯೋ ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ನನಗೆ ಹೇಳು. ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೇ, ನೀನು ನನಗೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ವಿಪತ್ತು ಬಂದಿದೆ; ಆಲದ ಮರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ನಿನ್ನಿಂದಾಗದು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ನೀನು ಬದುಕಲಾರೆ; ರಣದಲ್ಲಿ ನರದೇವನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು; ಹತನಾಗಿ ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ನೀನು ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವೆ. ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ನಿನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸು, ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ವ್ಯಯಿಸು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳ ಗುರಿಗೆ ಬಂದ ನೀನು ಇಂದು ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾಗಿ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹೋಗಲಾರೆ.’ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತುಗಳು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಠೋರವಾಗಿವೆ — ಅವನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ‘ಬಾಲಕ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಅಭಿಮಾನ ಅಪಕ್ವಬುದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಕಾಲಪಾಶೇನ ಬದ್ಧಃ’ (ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದೇವತಾಕಾರ್ಯಂ ಕರಿಷ್ಯಸಿ’ (ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವೆ) ಎಂಬುದು ವ್ಯಂಗ್ಯ — ನಿನ್ನ ಮರಣದಿಂದಲೇ ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಇಂದ್ರಜಿತ್ತರ ಮಹಾಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು. ‘ಸಬಲಃ’ (ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಭೀಷಣನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೈನ್ಯವೂ ಇಂದು ನಾಶವಾಗುವುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्ताशीतितमः सर्गः॥ ८७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ