॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 86ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ನಿಕುಂಭಿಲಾಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ

ವಿಭೀಷಣನ ಉಪದೇಶ, ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರ ತುಮುಲಯುದ್ಧ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹೋಮದಿಂದ ಏಳುವುದು, ಹನುಮಂತನ ಪರಾಕ್ರಮ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹನುಮಂತನತ್ತ ಸಾಗುವುದು, ವಿಭೀಷಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಶತ್ರುವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು

ಆಗ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ತಮ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅಹಿತವಾದ, ಕಾರ್ಯಸಾಧಕವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮೋಡದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿ ಕಾಣುವ ಈ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೇ ಆಯುಧವಾಗಿ ಹಿಡಿದ ಕಪಿಗಳು ಬೇಗನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಿ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಆ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಭೇದಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸು; ಅದು ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಗನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತಿರುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತ, ಈ ಕರ್ಮ ಮುಗಿಯುವುದರೊಳಗೆ ನೀನು ಬೇಗನೆ ಧಾವಿಸು. ವೀರನೇ, ಮಾಯಾಪರನಾದ, ಅಧಾರ್ಮಿಕನಾದ, ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಯಾದ, ಸರ್ವಲೋಕಗಳಿಗೂ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಆ ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲು.’ ವಿಭೀಷಣನ ಉಪಾಯ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಮರಗಳ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಭೇದಿಸಬೇಕು, ಅನಂತರವೇ ಅವನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ‘ಮೇಘಶ್ಯಾಮಮ್’ (ಮೋಡದಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯದ ದಟ್ಟತೆಯನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮೋಡವು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮುಚ್ಚುವಂತೆ ಆ ಸೈನ್ಯ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದೆ. ‘ಈ ಕರ್ಮ ಮುಗಿಯುವುದರೊಳಗೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಮಯದ ತುರ್ತು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮೊದಲ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅವು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಅವುಗಳ ಬದಲು ಅಲ್ಲಿ ಆ ಉಪದೇಶ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿಯೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತು ‘ಪರೇಷಾಮಹಿತಮ್’ (ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅಹಿತವಾದುದು) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಶತ್ರುಗಳ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ‘ಅರ್ಥಸಾಧಕಮ್’ (ಕಾರ್ಯಸಾಧಕ) ಎಂದೂ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಾಗುವುದು. ಹೀಗೆ ವಿಭೀಷಣನು ಯುದ್ಧನೀತಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಅದರಂತೆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಗನತ್ತ ಬಾಣವರ್ಷವನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮರಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವ ಕರಡಿಗಳೂ ಕಪಿಗಳೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಸೈನ್ಯದತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು. ಕಪಿಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸಿದ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ, ಶಕ್ತಿ-ತೋಮರಗಳಿಂದ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಎದುರಾದರು. ಕಪಿಗಳ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ತುಮುಲ ಸಂಪ್ರಹಾರ ಮಹಾಶಬ್ದದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಮಾರ್ದನಿಗೊಳಿಸುತ್ತ ನಡೆಯಿತು. ನಾನಾ ಆಕಾರದ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ, ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಮರಗಳಿಂದ, ಎತ್ತಿದ ಘೋರ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳಿಂದ ಆಕಾಶ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು. ವಿಕಾರವಾದ ಮುಖ-ತೋಳುಗಳುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರ ಮೇಲೆ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ನಾಟಿಸುತ್ತ ಮಹಾಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದರು. ಹಾಗೆಯೇ ವಾನರರೂ ಇಡೀ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಹೊಡೆದರು, ಕೊಂದರು. ಮಹಾಕಾಯರೂ ಮಹಾಬಲರೂ ಆದ ಕರಡಿ-ವಾನರಮುಖ್ಯರೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಮಹಾಭಯ ಹುಟ್ಟಿತು. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಕಬ್ಬಿಣದ ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ವಾನರರ ಪ್ರಾಕೃತಿಕವಾದ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು. ಆದರೂ ವಾನರರ ಬಲ ಕಡಿಮೆಯಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಕೊನೆಗೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೇ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿತು. ‘ಲಂಕಾಂ ನಾದಯನ್’ (ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮಾರ್ದನಿಗೊಳಿಸುತ್ತ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಕೋಲಾಹಲ ನಗರದೊಳಗೂ ಕೇಳಿಸಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹೋಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಏಳಲೇಬೇಕಾಗುವುದು. ‘ವಿಕೃತಾನನಬಾಹವಃ’ (ವಿಕಾರವಾದ ಮುಖ-ತೋಳುಗಳುಳ್ಳವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಕ್ಷಸರ ಭಯಾನಕ ರೂಪವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣವರ್ಷವೇ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭಬಿಂದು, ಅನಂತರ ವಾನರರೂ ಕರಡಿಗಳೂ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಯೋಜನ ವಿಶೇಷ — ಇದು ಕೇವಲ ಶತ್ರುವಧೆಗಲ್ಲ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಹೋಮಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ ತರಲು. ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯ ಸೋತರೆ ಅವನಿಗೆ ರಕ್ಷಕರಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ತಾನೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬರಲೇಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರೂ ಕರಡಿಗಳೂ ಪೂರ್ಣಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಭಿಜಘ್ನುಃ ನಿಜಘ್ನುಶ್ಚ’ (ಹೊಡೆದರು, ಕೊಂದರು) ಎಂಬ ಎರಡು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳಿಂದ ಪ್ರಹಾರ ಮತ್ತು ವಧೆಗಳ ಭೇದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕೆಲವರು ಗಾಯಗೊಂಡರು, ಕೆಲವರು ಹತರಾದರು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಕೆಲವೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಶಬ್ದದ, ಶಸ್ತ್ರಗಳ, ಮರಗಳ, ಬಂಡೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಆಕಾಶವೇ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ವಿಸ್ತಾರ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ ವಿಷಣ್ಣವಾದ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ, ದುರ್ಜಯನಾದ ಅವನು ಕರ್ಮವನ್ನು ಪೂರೈಸದೆಯೇ ಎದ್ದನು. ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಆ ರಾವಣಿ ಮರಗಳ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಮೊದಲೇ ಹೂಡಿದ್ದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾದ, ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದ ರಥವನ್ನು ಹತ್ತಿದನು. ಭಯಂಕರವಾದ ಬಿಲ್ಲು-ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ, ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ, ಕೆಂಪು ಮುಖ-ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಭಯಂಕರನು ಅಂತಕನಾದ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಕಂಡನು. ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಭಯಂಕರ ವೇಗವುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ಸೈನ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಹೋರಾಡಲು ಬಯಸಿ ಮತ್ತೆ ತಿರುಗಿ ನಿಂತಿತು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಉಪಾಯ ಸಫಲವಾಯಿತು — ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದುದರಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹೋಮವನ್ನು ಮುಗಿಸದೆಯೇ ಎದ್ದನು. ‘ಕರ್ಮಣ್ಯನನುಷ್ಠಿತೇ’ (ಕರ್ಮ ಪೂರೈಸದಿರುವಾಗಲೇ) ಎಂಬ ಪದದ್ವಯ ಕಥೆಯ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಬಿಂದುವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಪ್ರಕಾರ ಈಗ ಅವನು ವಧ್ಯ. ಮರಗಳ ಕತ್ತಲೆ ಎಂದರೆ ನಿಕುಂಭಿಲೆಯ ಆಲದ ಮರದ ದಟ್ಟ ನೆರಳು, ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ಕೆಂಪು ಮುಖ-ಕಣ್ಣುಗಳು ಅವನ ಕ್ರೋಧವನ್ನೂ ಮೃತ್ಯುಸದೃಶ ರೂಪವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಅವನ ಸೈನ್ಯವೂ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಮತ್ತೆ ಉತ್ಸಾಹಗೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ತಿರುಗಿ ನಿಂತಿತು. ‘ಪೂರ್ವಯುಕ್ತಮ್’ (ಮೊದಲೇ ಹೂಡಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದನು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಸೈನ್ಯವೂ ಮತ್ತೆ ಸಂಘಟಿತವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎದುರು ನಿಂತಿತು.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಸದೃಶನಾದ ಶತ್ರುದಮನ ಹನುಮಂತನು ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಒಂದು ಮಹಾವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಿತ್ತನು. ಆ ವಾನರನು ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುಡುತ್ತ, ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನವನ್ನಾಗಿಸಿದನು. ವೇಗದಿಂದ ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದರು. ಹರಿತ ಶೂಲಧಾರಿಗಳು ಶೂಲಗಳಿಂದ, ಖಡ್ಗಧಾರಿಗಳು ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ, ಶಕ್ತಿಧಾರಿಗಳು ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ, ಪಟ್ಟಿಶಧಾರಿಗಳು ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ, ಪರಿಘಗಳಿಂದ, ಗದೆಗಳಿಂದ, ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಈಟಿಗಳಿಂದ, ನೂರಾರು ಶತಘ್ನಿಗಳಿಂದ, ಕಬ್ಬಿಣದ ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ, ಘೋರ ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದ, ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳಿಂದ, ವಜ್ರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಅಂಗೈಪೆಟ್ಟುಗಳಿಂದ — ರಾಕ್ಷಸರು ಸುತ್ತಲೂ ಮುತ್ತಿ ಪರ್ವತಸದೃಶನಾದ ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನೂ ಅವರ ಮಹಾಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಶತ್ರುದಮನನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು, ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲನಾಗಿ, ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಆಯುಧಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ಹನುಮಂತನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಹಿನ್ನೆಲೆ — ಇಷ್ಟೊಂದು ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವನು ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅಚಲೋಪಮಮ್’, ‘ಪರ್ವತೋಪಮಮ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಅವನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾಲಾಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆ ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸರ್ವನಾಶಮಾಡುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸುಡುವಂತೆ ಹನುಮಂತನು ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುಡುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಈ ಪರಾಕ್ರಮ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಗಮನವನ್ನು ತನ್ನತ್ತ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಾರ್ಯ ಸುಗಮವಾಗುವುದು. ‘ಅಸಂತ್ರಸ್ತಮ್’ (ಭಯವಿಲ್ಲದವನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದ, ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಹನುಮಂತನು ಹೆದರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗ ಹನುಮಂತನ ಶೌರ್ಯದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಚಿತ್ರ — ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಮುತ್ತಿ ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅವನಾದರೋ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಹಿಸುತ್ತಲೇ ಅವರನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯ ಭಂಗದ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಅವನು ಹೀಗೆಯೇ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ಮೊದಲೇ ಬಲ್ಲರು, ಅವನ ಭಯದಿಂದಲೇ ಸಾವಿರಾರು ಜನ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಅವನ ಮೇಲೆಯೇ ನೆಟ್ಟಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾವಿನಾಶಕ. ‘ಶುಭದರ್ಶನೈಃ ಕುಂತೈಃ’ (ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಈಟಿಗಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಆಯುಧಗಳ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ, ‘ವಜ್ರಕಲ್ಪೈರ್ಮುಷ್ಟಿಭಿಃ’ (ವಜ್ರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಗಳು) ಎಂಬುದು ರಾಕ್ಷಸರ ಬಾಹುಬಲವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹನುಮಂತನನ್ನು ‘ಭಯವಿಲ್ಲದವನಾಗಿ’ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು ತಾನೇ ಅವನತ್ತ ಹೋಗಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ಪರಾಕ್ರಮವೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೃಷ್ಟಿಪಥಕ್ಕೆ ತರುತ್ತದೆ.

ಅವನು ಸಾರಥಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಈ ವಾನರನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗು; ಉಪೇಕ್ಷಿಸಿದರೆ ಇವನು ನಮ್ಮ ರಾಕ್ಷಸರ ಕ್ಷಯವನ್ನೇ ಮಾಡುವನು.’ ಹಾಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸಾರಥಿ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಪರಮ ದುರ್ಜಯನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಹೊತ್ತು ಆ ಮಾರುತಿ ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಸಾಗಿದನು. ದುರ್ಜಯನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಕಪಿಯ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನೂ ಪಟ್ಟಿಶಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಲಿಗಳನ್ನೂ ಸುರಿಸಿದನು. ಆ ಘೋರ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡು, ಮಹಾರೋಷದಿಂದ ಆವಿಷ್ಟನಾದ ಆ ಮಾರುತಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನೇ, ನೀನು ಶೂರನಾಗಿದ್ದರೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು; ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ನೀನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಲಾರೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಡನೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ಬಯಸಿದರೆ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡು; ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ನನ್ನ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸು, ಆಗ ನೀನು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ.’ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣಪುತ್ರನನ್ನು ವಿಭೀಷಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು: ‘ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದ, ರಾವಣನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ ಅವನೇ ಇವನು; ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಅಪ್ರತಿಮ ಆಕಾರದ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವ, ಜೀವವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವ ಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲು.’ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ವಿಭೀಷಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಮಹಾತ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪರ್ವತಸದೃಶನಾದ, ಭಯಂಕರ ಬಲವುಳ್ಳ, ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾದ, ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡನು. ಹನುಮಂತನ ಆಹ್ವಾನ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧಕ್ಕೆ — ಅವನು ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲ್ಲ, ತೋಳುಗಳಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತತಸ್ತ್ವಂ ರಕ್ಷಸಾಂ ವರಃ’ (ಆಗ ನೀನು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ನನ್ನ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಿದರೆ ಮಾತ್ರ ನಿನ್ನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಕು. ವಿಭೀಷಣನ ‘ವಾಸವನಿರ್ಜೇತಾ’ (ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು) ಎಂಬ ಪರಿಚಯ ಶತ್ರುವಿನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅರಿವಿಭೀಷಣೇನ ವಿಭೀಷಣೇನ’ (ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭೀಷಣನಾದ ವಿಭೀಷಣನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದಕ್ರೀಡೆ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಇಂದ್ರಜಿತ್ತರ ಮುಖಾಮುಖಿ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಂವಾದ ನಡೆಯುವುದು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ‘ಕ್ಷಯಮೇವ ಹಿ ನಃ ಕುರ್ಯಾತ್’ (ನಮ್ಮ ಕ್ಷಯವನ್ನೇ ಮಾಡುವನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ವಿನಾಶದ ಆತಂಕ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಹೋಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಾದರೂ ಮೊದಲು ಹನುಮಂತನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಹನುಮಂತನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಶಸ್ತ್ರವರ್ಷ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಹನುಮಂತನು ಅವನ್ನು ‘ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಯ’ (ಸ್ವೀಕರಿಸಿ) ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಪದ ಅವನ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ನಿರ್ದೇಶನದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಅಪ್ರತಿಮ ಆಕಾರದವು, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವವು, ಜೀವವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವವು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧದ ಕೇಂದ್ರ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತ ಸರಿಯುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮವರದ ಪ್ರಕಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು. ಹನುಮಂತನೂ ‘ವಾಯುಪುತ್ರಂ ಸಮಾಸಾದ್ಯ ನ ಜೀವನ್ ಪ್ರತಿಯಾಸ್ಯಸಿ’ (ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಲಾರೆ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಹೆಮ್ಮೆಯೂ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षडशीतितमः सर्गः॥ ८६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ