ಸರ್ಗ
ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿಕುಂಭಿಲಾಪ್ರಸ್ಥಾನ
ರಾಮನ ಪುನಃಪ್ರಶ್ನೆ, ವಿಭೀಷಣನ ವಿಸ್ತೃತ ಉಪದೇಶ, ಬ್ರಹ್ಮವರದ ರಹಸ್ಯ, ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ಥಾನ, ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶ
ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶನಾದ ರಾಘವನು ಅವನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ಶೋಕದ ಭಾರ ಎಷ್ಟಿತ್ತೆಂದರೆ ರಾಮನಿಗೆ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತುಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಶತ್ರುನಗರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ರಾಮನು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡು, ಕಪಿಗಳ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೈರ್ಋತರ ಅಧಿಪತಿಯೇ, ವಿಭೀಷಣನೇ, ನೀನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ನೀನು ಹೇಳಬೇಕೆಂದಿರುವುದನ್ನು ಹೇಳು.’ ‘ನೈರ್ಋತಾಧಿಪತೇ’ (ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೆಂದೇ ಸನ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಸ್ಮರಣೆ. ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದುದನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನೀನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದಂತೆ ಸೈನ್ಯತುಕಡಿಗಳ ನಿಯೋಜನೆಯನ್ನು, ವೀರನೇ, ನಿನ್ನ ಮಾತಿನ ಕೂಡಲೇ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಸುತ್ತಲೂ ವಿಭಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ, ಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನು ಯಥಾನ್ಯಾಯವಾಗಿ ವಿಭಾಗಶಃ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಪ್ರಭುವೇ, ಇನ್ನು ನಾನು ನಿವೇದಿಸಬೇಕಾದುದನ್ನು ಕೇಳು — ನೀನು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ನಾವು ಸಂತಪ್ತಹೃದಯರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ರಾಜನೇ, ಸುಳ್ಳಿನಿಂದ ಬಂದ ಈ ಶೋಕವನ್ನೂ ಸಂತಾಪವನ್ನೂ ಬಿಡು; ಶತ್ರುಗಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಈ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು. ವೀರನೇ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕಾದರೆ, ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕಾದರೆ, ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳು, ಹರ್ಷವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು.’ ವಿಭೀಷಣನು ಮೊದಲು ಸೈನ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸು ರಾಜಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲಿ ಎಂದು; ಅನಂತರ ಶೋಕದ ನಿರರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶತ್ರುಹರ್ಷವಿವರ್ಧಿನೀ’ (ಶತ್ರುಗಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಮನ ಶೋಕ ಶತ್ರುಗಳ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು. ‘ಉದ್ಯಮ’, ‘ಹರ್ಷ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ಕರ್ತವ್ಯದ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ವಾಗ್ಮಿತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಕವಿ ಅವನನ್ನು ‘ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ರಹಸ್ಯ ತಿಳಿದಿರುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ, ಯಾವ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೇಳಬೇಕೆಂಬುದೂ ತಿಳಿದಿದೆ. ಶೋಕಾರ್ತನಾದ ಶ್ರೋತೃವನ್ನು ಮೊದಲು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಿ ಅನಂತರವೇ ಕಾರ್ಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದನು, ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ನಂತರ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ರಾಮನು ಕೇಳುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅಕಾರಣಸಂತಪ್ತೇ’ (ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಸಂತಪ್ತನಾದಾಗ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆ ಬದುಕಿದ್ದಾಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಶೆ ಮತ್ತೆ ಮೂಡಿತು.
‘ರಘುನಂದನನೇ, ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ನನ್ನ ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು — ನಿಕುಂಭಿಲೆಯನ್ನು ತಲುಪಿರುವ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಈ ಸೌಮಿತ್ರಿ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಹೊರಡಲಿ. ಸಮರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಈ ಮಹಾಧನುರ್ಧರನು ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿ ಸೆಳೆದ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ, ವಿಷಸರ್ಪಗಳ ವಿಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಮರ್ಥನು. ಆ ವೀರನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ, ಸ್ವಯಂಭುವಿನ (ಬ್ರಹ್ಮನ) ವರದಾನದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಶಿರಸ್ಸು ಎಂಬ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಾಗುವ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ನಿಕುಂಭಿಲೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ; ಕರ್ಮವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಅವನು ಎದ್ದರೆ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಹತರಾದೆವೆಂದೇ ತಿಳಿ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಸರ್ವಲೋಕೇಶ್ವರನು (ಬ್ರಹ್ಮನು) ಹೀಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ — “ಇಂದ್ರಶತ್ರುವೇ, ನಿಕುಂಭಿಲೆಯನ್ನು ತಲುಪದ, ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದ, ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾವ ಶತ್ರು ಕೊಲ್ಲುವನೋ ಅವನೇ ನಿನಗೆ ಮೃತ್ಯು.” ರಾಜನೇ, ಹೀಗೆ ಆ ಧೀಮಂತನ ವಧೆ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾಮನೇ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಗಾಗಿ ಮಹಾಬಲನನ್ನು (ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು) ಆಜ್ಞಾಪಿಸು; ಅವನು ಹತನಾದರೆ ಮಿತ್ರಗಣಸಹಿತನಾದ ರಾವಣನು ಹತನಾದನೆಂದೇ ತಿಳಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಸ್ವರೂಪ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹೋಮವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಜೇಯ, ಆದರೆ ಹೋಮಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಯಾರಾದರೂ ಅವನನ್ನು ತಲುಪಿದರೆ ಅವನು ವಧ್ಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮಯವೇ ನಿರ್ಣಾಯಕ. ‘ಆತತಾಯಿನಮ್’ (ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿಯನ್ನು) ಎಂಬ ಪದ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತಾನೇ ಆಕ್ರಮಕ, ಅವನ ವಧೆ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವರದ ರಹಸ್ಯ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಗೊತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ರಾವಣನ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಬೆಳೆದವನು; ಇದು ರಾಮನ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಅವನ ಆಗಮನದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತಸ್ಮಿನ್ ಹತೇ ಹತಂ ವಿದ್ಧಿ ರಾವಣಮ್’ (ಅವನು ಹತನಾದರೆ ರಾವಣನು ಹತನಾದನೆಂದು ತಿಳಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಹತ್ವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನೇ ರಾವಣನ ಕೊನೆಯ ಆಶಾಬಿಂದು. ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಶಿರಸ್ಸು ಎಂಬ ಅಸ್ತ್ರದ ಮತ್ತು ಇಚ್ಛಾಗಾಮಿ ಕುದುರೆಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸೋಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ಶೌರ್ಯದಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ವರದ ಲೋಪವನ್ನು ಹುಡುಕಿಯೇ ಸಾಧ್ಯ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹೆಸರನ್ನು ವಿಭೀಷಣನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿದನು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಸೇನಾಪತಿ, ಅವನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆ ಅಗತ್ಯ, ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧನುರ್ಧರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ವರದಲ್ಲಿನ ‘ಆತತಾಯಿನಮ್’ ಎಂಬ ಪದವೂ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಹೋಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸನ್ನದ್ಧನಾದ ಅವನು ಆತತಾಯಿಯೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ದೋಷವಿಲ್ಲ.
ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಆಗ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಆ ರೌದ್ರನ ಮಾಯೆಯನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ. ಪ್ರಾಜ್ಞನೂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ ಮಹಾಮಾಯಾವಿಯೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಅವನು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವರುಣಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನರನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೇ, ವೀರನೇ, ರಥಸಹಿತನಾಗಿ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಅವನ ಗತಿ, ಮೋಡಗಳ ಮುಸುಕಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಗತಿಯಂತೆ, ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.’ ರಾಮನು ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ನಾಗಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ವಾನುಭವದಿಂದ ಬಲ್ಲನು. ಅನಂತರ ರಾಘವನು ದುರಾತ್ಮನಾದ ಶತ್ರುವಿನ ಮಾಯಾಬಲವನ್ನು ಅರಿತು, ಕೀರ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವಾನರೇಂದ್ರನ ಬಳಿ ಇರುವ ಸಮಸ್ತ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ಯೂಥಪತಿಗಳೊಡನೆ, ಋಕ್ಷಪತಿ ಜಾಂಬವಂತನ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಕೂಡಿ, ಮಾಯಾಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಪುತ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು. ಅವನ ಮಾಯೆಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಈ ಮಹಾತ್ಮ ರಜನೀಚರನು (ವಿಭೀಷಣನು) ತನ್ನ ಸಚಿವರೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಹಿಂದೆ ಬರುವನು.’ ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ವಿಭೀಷಣಸಹಿತನಾದ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮತ್ತೊಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿ, ಕವಚಧಾರಿಯಾಗಿ, ಖಡ್ಗ-ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಎಡಗೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಆ ಸೌಮಿತ್ರಿ ರಾಮನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೇಳಿದನು. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖರ ಹೆಸರುಗಳೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ — ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತ, ವಿಭೀಷಣ; ಇದರಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ಗೌರವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನು ‘ಮಾಯೆಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು’ ಎಂಬುದೇ ಅವನ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಯೋಜನ — ಅವನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾಯೆಗಳನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುವ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವನು. ‘ಅನ್ಯತ್ ಕಾರ್ಮುಕಶ್ರೇಷ್ಠಮ್’ (ಮತ್ತೊಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಈ ಮಹಾಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಿಶೇಷ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದನು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪಾದಸ್ಪರ್ಶ ಪ್ರಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಅಣ್ಣನ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆಯುವುದರ ಸೂಚಕ. ರಾಮನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಗೌರವವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ‘ಪ್ರಾಜ್ಞ’, ‘ಮಹಾಮಾಯ’, ‘ಮಹಾಬಲ’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ತುಚ್ಛೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮೋಡಗಳ ಮುಸುಕಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅವನ ಗತಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ಅದೃಶ್ಯಯುದ್ಧದ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಮನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖರನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನು ಏಕಾಕಿಯಾಗಬಾರದೆಂದು. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಸೇನಾಪತಿಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ.
‘ಇಂದು ನನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಣಗಳು ರಾವಣಿಯನ್ನು ಸೀಳಿ, ಹಂಸಗಳು ಕಮಲಸರೋವರಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವಂತೆ ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವವು. ಇಂದೇ ಮಹಾಧನುಸ್ಸಿನ ಹೆದೆಯಿಂದ ಹೊರಟ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳು ಆ ರೌದ್ರನ ಶರೀರವನ್ನು ಸೀಳಿ ಧ್ವಂಸಮಾಡುವವು.’ ಹೀಗೆ ಅಣ್ಣನ ಮುಂದೆ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ರಾವಣಿಯ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬೇಗನೆ ಹೊರಟನು. ಅವನು ಗುರುವಿನ (ಅಣ್ಣನ) ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ರಾವಣಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ನಿಕುಂಭಿಲೆ ಎಂಬ ಚೈತ್ಯದತ್ತ ಹೊರಟನು. ಅಣ್ಣನಿಂದ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನ (ಮಂಗಲಾಶೀರ್ವಾದ) ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ರಾಜಪುತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಸಾಗಿದನು. ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಹನುಮಂತನೂ ಅಮಾತ್ಯಸಹಿತನಾದ ವಿಭೀಷಣನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಅನುಸರಿಸಿದರು. ದೊಡ್ಡ ಕಪಿಸೈನ್ಯದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಋಕ್ಷರಾಜನ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಕಂಡನು. ‘ಹಂಸಗಳು ಕಮಲಸರೋವರಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ — ಹಂಸಗಳು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳು ಶತ್ರುವನ್ನು ಸೀಳಿ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುವವು. ರಾಮನ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನ ಮಂಗಲಾಚರಣೆ, ಅದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಸ್ಥಾನ ಶುಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಗುರು’ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನೇ — ಅಣ್ಣ ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ. ‘ತ್ವರಿತಮ್’ (ತ್ವರೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದ ಪುನಃ ಪುನಃ ಪ್ರಯೋಗ ಕಾರ್ಯದ ತುರ್ತನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಹೋಮ ಮುಗಿಯುವ ಮೊದಲೇ ಅಲ್ಲಿ ತಲುಪಬೇಕು. ಸೈನ್ಯದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು, ಕರಡಿಗಳು, ರಾಕ್ಷಸರು — ಈ ಮೂರೂ ವರ್ಗಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಸೇರಿವೆ — ಇದು ಎಲ್ಲರ ಸಮ್ಮಿಲಿತ ಸೈನ್ಯ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿನ ಅವನ ರೋಷದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪರಿಣತಿ — ‘ಅದ್ಯೈವ’ (ಇಂದೇ) ಎಂಬ ಪದದ ಆವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯದ ದೃಢತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಹೊರಡುವುದು ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಶುಭಕಾರ್ಯದ ಆರಂಭದ ರೀತಿ. ಜಾಂಬವಂತನ ಕರಡಿಸೈನ್ಯ ಮೊದಲೇ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿತ್ತು, ಅದರೊಡನೆ ಸೇರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸೈನ್ಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಲಶಾಲಿಯಾಯಿತು. ‘ಹಂಸಾಃ ಪುಷ್ಕರಿಣೀಮಿವ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿರಬಹುದು; ಅವು ಲಂಕೆಯ ದುರ್ಗವನ್ನು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಸ್ಥಾನ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯದ ಉತ್ಸವದಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ.
ಮಿತ್ರರನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸುವ ಆ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಬಹುದೂರ ದಾರಿ ಸಾಗಿ, ವ್ಯೂಹವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಂಡನು. ಶತ್ರುದಮನನಾದ ಆ ರಘುನಂದನನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಮಾಯಾಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದವನನ್ನು ತಲುಪಿ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಧಾನದಂತೆ ಗೆಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಂತನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿಧಾನೇನ’ (ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿಧಾನದಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ನಿಯಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ — ಹೋಮಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ತಲುಪಲು — ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ, ವೀರ ಅಂಗದನೊಡನೆ, ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನೊಡನೆ ಆ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ರಾಜಪುತ್ರನು ನಿಂತಿದ್ದನು; ‘ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪಾದ ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ನಾನಾ ಬಗೆಯ ನಿರ್ಮಲ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾಗಿದ್ದ, ಮಹಾರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ, ಅತಿ ಭಯಂಕರವಾದ, ಅಳತೆಗೆ ಮೀರಿದ ವೇಗವುಳ್ಳ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಅವನು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಂತೆ ಹೊಕ್ಕನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯ ಕತ್ತಲೆಯಂತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅದನ್ನು ಭೇದಿಸಲು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಧ್ವನಿಯಿದೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಹೆಸರೂ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चाशीतितमः सर्गः॥ ८५॥