ಸರ್ಗ
ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ಮಾಯಾರಹಸ್ಯದ ಪ್ರಕಾಶನ
ವಿಭೀಷಣನ ಆಗಮನ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಸೀತಾವಧೆಯ ವೃತ್ತಾಂತದ ಕಥನ, ಮಾಯಾಸೀತೆಯ ರಹಸ್ಯ, ನಿಕುಂಭಿಲಾಹೋಮದ ಸೂಚನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ
ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ವಿಭೀಷಣನು ಸೈನ್ಯದ ತುಕಡಿಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಸೈನ್ಯವ್ಯೂಹದ ರಕ್ಷಣೆ ವಿಭೀಷಣನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮೊದಲು ತುಕಡಿಗಳನ್ನು ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ಅನಂತರವೇ ಬಂದನು — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಎಚ್ಚರ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ನಾಲ್ವರು ವೀರ ಸಚಿವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು, ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ ಗಜಯೂಥಪತಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅವನು ಶೋಕಮಗ್ನನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ವಾನರರನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಂದನನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಒರಗಿ ಮೂರ್ಛೆಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡ, ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಒಳಗಿನ ದುಃಖದಿಂದ ದೀನಮನಸ್ಕನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ‘ಇದೇನು?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ವಿಭೀಷಣನ ಮುಖವನ್ನೂ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಆ ವಾನರರನ್ನೂ ನೋಡಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕ್ಷೀಣಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂದನೆಂದು ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ರಾಘವನು ಮೂರ್ಛೆಗೊಂಡನು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ವ್ರೀಡಿತಮ್’ (ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡ) ಎಂಬ ಪದ ಗಮನಾರ್ಹ — ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲವೆಂದು ರಾಮನು ಲಜ್ಜಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಮಂದಾರ್ಥಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಿನ ದುಃಖಾರ್ತ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಶೋಕದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲೂ ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವಾದ ತರ್ಕ ಮಾಡಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಈಗ ಕಣ್ಣೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಹೃದಯವೂ ಮುರಿದಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ಲಂಕೆಯಿಂದ ಬಂದ ಅವನ ನಾಲ್ವರು ಸಚಿವರು ಇಲ್ಲಿಯೂ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ವರ್ಣನೆ ‘ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ ಆನೆಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅವರು ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದವರು, ವಿಶಾಲಕಾಯರು, ಬಲಶಾಲಿಗಳು. ವಾನರರ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಇಡೀ ಸೈನ್ಯದ ಶೋಕವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಏನೋ ಅನಿಷ್ಟ ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂದು ವಿಭೀಷಣನು ದೂರದಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.
ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ತಡೆದು, ವಿಭೀಷಣನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮನುಜೇಂದ್ರನೇ, ಆರ್ತನಾದ ಹನುಮಂತನು ನಿನಗೆ ಏನು ಹೇಳಿದನೋ ಅದನ್ನು ನಾನು ಸಾಗರವನ್ನು ಒಣಗಿಸುವಂತೆ ಅಸಂಭವವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ; ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿ ನಾನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ‘ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು’ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡರೂ ಅವನು ಆ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಲಿಲ್ಲ. ಸಾಮದಿಂದಾಗಲಿ ದಾನದಿಂದಾಗಲಿ ಭೇದದಿಂದಾಗಲಿ — ಇನ್ನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಎಲ್ಲಿ? — ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ವಾನರರನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದಾನೆ; ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಅವಳು ಮಾಯಾಮಯಿಯಾದ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಎಂದು ತಿಳಿ.’ ವಿಭೀಷಣನ ತರ್ಕ ದೃಢ — ಸೀತೆಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ತೊರೆಯಲು ಸಿದ್ಧನಾದ, ತಮ್ಮನ ಉಪದೇಶವನ್ನೂ ಕೇಳದ ರಾವಣನು ಅವಳನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲಲು ಹೇಗೆ ಒಪ್ಪಿಯಾನು? ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಒಣಗಿಸುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿರುವಂತೆ ರಾವಣನಿಂದ ಸೀತೆಯ ವಧೆ ಅಸಂಭವ ಎಂದು ಅವನ ಸಾಗರಶೋಷಣದ ಉಪಮೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನು ರಾವಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಹನುಮಂತನ ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡ ಸಾಕ್ಷ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಬಲವಾದುದು. ‘ಪುಷ್ಕಲಾರ್ಥಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತು ಪೂರ್ಣಾರ್ಥವುಳ್ಳದ್ದು, ಸಾರಗರ್ಭಿತವಾದುದು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳ — ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ — ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಸೀತೆ ರಾವಣನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸುರಕ್ಷಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಅವನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾಯಾಮಯೀಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ತಾಂ ವಿದ್ಧಿ ಜನಕಾತ್ಮಜಾಮ್’ (ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಅವಳು ಮಾಯಾಮಯಿಯಾದ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಎಂದು ತಿಳಿ) ಎಂಬ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಎರಡನೆಯ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅದು ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತದೆ.
‘ಇಂದು ಅವನು ನಿಕುಂಭಿಲೆ ಎಂಬ ಚೈತ್ಯವನ್ನು ತಲುಪಿ ಹೋಮ ಮಾಡುವನು; ಹೋಮ ಮಾಡಿ ಬಂದ ಆ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ದುರ್ಜಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ವಿಘ್ನ ಬರಬಾರದೆಂದು ಬಯಸಿ, ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತ ಅವನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಈ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಕರ್ಮ ಮುಗಿಯುವುದರೊಳಗೆ ನಾವು ಸೈನ್ಯಸಹಿತರಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗೋಣ. ನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಸುಳ್ಳಿನಿಂದ ಬಂದ ಈ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಬಿಡು; ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವೇ ಕುಸಿಯುತ್ತಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಉಪಾಯದ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಾಯಾಸೀತೆಯ ವಧೆ ಕೇವಲ ವಾನರರ ಗಮನವನ್ನು ಬೇರೆಡೆ ಸೆಳೆಯಲು, ಅದರಿಂದ ಅವನು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಹೋಮವನ್ನು ಮುಗಿಸಲೆಂದು. ಹೋಮ ಮುಗಿದರೆ ಅವನು ಅಜೇಯನಾಗುವನು — ಇದು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಾನದ ಫಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮಯ ಅತ್ಯಂತ ಅಮೂಲ್ಯ — ಹೋಮ ಮುಗಿಯುವ ಮೊದಲೇ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಬೇಕು. ನಾಯಕನ ಶೋಕ ಸೈನ್ಯದ ಮನೋಬಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತು ರಾಜನೀತಿಯ ಸಾರ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೈನಿಕರು ಸೇನಾಪತಿಯ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿಯೇ ಸಾಹಸವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ನಾವು ಸೈನ್ಯಸಹಿತರಾಗಿ ಹೋಗೋಣ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ವಿಭೀಷಣನು ತಾನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನಿಕುಂಭಿಲೆಯ ದಾರಿ ಅವನಿಗೊಬ್ಬನಿಗೇ ಗೊತ್ತು.
‘ನೀನು ಧೈರ್ಯದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತನಾಗಿ, ಸ್ವಸ್ಥಹೃದಯನಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇರು; ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವ ನಮ್ಮೊಡನೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಳುಹಿಸು. ಈ ನರಶಾರ್ದೂಲನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ರಾವಣಿ ಆ ಕರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ ಮಾಡುವನು, ಅನಂತರ ಅವನು ವಧ್ಯನಾಗುವನು. ಗರಿಗಳನ್ನು ಅಂಗವಾಗಿ ಹೊಂದಿ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಇವನ ಈ ಹರಿತವಾದ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳು ಕ್ರೂರ ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಅವನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ವಜ್ರಧಾರಿ (ಇಂದ್ರ) ವಜ್ರವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವಂತೆ ರಾಕ್ಷಸನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸು. ಮನುಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇಂದೇ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿರುವ ಶತ್ರುಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಕಾಲವಿಳಂಬ ಯುಕ್ತವಲ್ಲ. ಮಹೇಂದ್ರನು ದೇವಶತ್ರುಗಳ ಮಥನಕ್ಕೆ ವಜ್ರವನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ ನೀನು ಶತ್ರುವಿನ ವಧೆಗಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಬಿಡು. ಕರ್ಮವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಸುರಾಸುರರಿಗೂ ಅದೃಶ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಕರ್ಮವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾದ ಅವನಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮಹಾಸಂಶಯ (ಅಪಾಯ) ಉಂಟಾಗುವುದು.’ ವಿಭೀಷಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೇ ಏಕೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು — ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಪ್ರಕಾರ, ನಿಕುಂಭಿಲೆಯನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ಯಾರು ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆಯುವರೋ ಅವರೇ ಅವನ ಹಂತಕರು. ವಜ್ರದ ಉಪಮೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ರಾಮನ ಆಯುಧವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಇಂದ್ರನಂತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನ ವಜ್ರದಂತೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ಮತ್ತು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಅದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಒತ್ತಾಯದ ತ್ವರೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅದ್ಯ’ (ಇಂದು) ಎಂಬ ಪದದ ಪುನಃ ಪುನಃ ಪ್ರಯೋಗ ಕಾಲದ ಅಲ್ಪತೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗ ಕಥೆಯ ಪರಿವರ್ತನಬಿಂದು — ಶೋಕದಿಂದ ಕರ್ಮದತ್ತ. ವಿಭೀಷಣನ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾಯೆ ಭಂಗವಾಯಿತು, ರಾಮನ ಶೋಕ ದೂರವಾಯಿತು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಬಾಣಗಳು ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವವು ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुरशीतितमः सर्गः॥ ८४॥