॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 83ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಮನ ಮೂರ್ಛೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅರ್ಥಪ್ರಶಂಸೆ

ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವುದು, ಹನುಮಂತನಿಂದ ಸೀತಾವಧೆಯ ನಿವೇದನೆ, ರಾಮನ ಮೂರ್ಛೆ, ಧರ್ಮದ ನಿಷ್ಫಲತೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು, ರಾವಣವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ

ರಾಘವನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವನವಾಸಿಗಳ ಆ ವಿಪುಲವಾದ ಯುದ್ಧಘೋಷವನ್ನು ಕೇಳಿ ಜಾಂಬವಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಹನುಮಂತನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಭಯಂಕರವಾದ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಆಯುಧಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಘೋರ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಋಕ್ಷಪತಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಹೋಗು; ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡು.’ ರಾಮನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಹನುಮಂತನ ಸಂಕಟವನ್ನು ಊಹಿಸಿದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ವೃದ್ಧನೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಕ್ಷರಾಜನು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ವಾನರ ಹನುಮಂತನಿದ್ದ ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಆಗ ಋಕ್ಷಪತಿ, ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ಏದುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಂಡನು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸನ್ನದ್ಧವಾಗಿದ್ದ, ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಿದ್ದ ಆ ಭಯಂಕರ ಕರಡಿಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ತಡೆದು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದನು — ಇನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಆ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ದುಃಖದಿಂದ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸಮರದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ನಾವು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ರಾವಣನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂದನು. ಶತ್ರುದಮನನೇ, ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಕಳವಳಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾಗಿ, ವಿಷಣ್ಣನಾಗಿ ನಾನು ಆ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ಭಾರವಾದುದು — ಅವನು ಯಾವ ಅಲಂಕಾರವನ್ನೂ ಸೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕಂಡ ಸತ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಉದ್ಭ್ರಾಂತಚಿತ್ತಃ’ (ಕಳವಳಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಂತ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಮಾಡಿದವನು ಇಂದು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಜಾಂಬವಂತನ ಸೈನ್ಯ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು, ಆದರೆ ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಪ್ರಸಂಗ ಇಬ್ಬರು ಸೇನಾನಾಯಕರ ಪರಸ್ಪರ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಗತಿ ಶೀಘ್ರ — ರಾಮನು ಶಬ್ದ ಕೇಳಿ ಸಹಾಯ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಜಾಂಬವಂತನು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ, ಹನುಮಂತನು ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಸುದ್ದಿ ನಿವೇದಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹತಳಾದ ಸೀತೆ ಮಾಯೆಯೇ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ರಾಮನಿಗೂ ಹನುಮಂತನಿಗೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನಾಟಕೀಯ ವಿಡಂಬನೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಸ್ವತಃ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ರಾಮನಿಗೆ ಅವಿಶ್ವಸನೀಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾಯೆಯ ಸಫಲತೆಗೆ ಕಾರಣ — ನಿಜವಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವನಿಂದಲೇ ಸುಳ್ಳು ಸೀತೆ ನಿಜವೆಂದು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು. ಹನುಮಂತನ ‘ಅರಿಂದಮ’ (ಶತ್ರುದಮನನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ವಿಶೇಷ — ರಾಮನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತ ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ದೃಢಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾದ ರಾಘವನು ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಮರದಂತೆ ಆಗ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ದೇವಸದೃಶನಾದ ಆ ರಾಘವನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಹಾರಿ ಓಡಿಬಂದರು. ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಉರಿದೆದ್ದ, ನಂದಿಸಲಾಗದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ದಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಅವರು ಕಮಲ-ನೈದಿಲೆಗಳ ಸುಗಂಧವುಳ್ಳ ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಪಡಿಸಿದರು. ರಾಮನ ಶೋಕ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅವನನ್ನೇ ದಹಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರು ತಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಅದನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಅತಿ ದುಃಖಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಅಸ್ವಸ್ಥನಾಗಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇತು ಮತ್ತು ಅರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಮರದ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಮರ್ಪಕ — ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದರೆ ಮರ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಬೀಳುವಂತೆ, ಸೀತೆಯ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನ ಜೀವನದ ಆಧಾರವೇ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮುಂದಿನ ಮಾತು ‘ಹೇತ್ವರ್ಥಸಂಯುತಮ್’ (ಹೇತು-ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು) ಎಂದು ಕವಿ ಮೊದಲೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದು ಭಾವನಾತ್ಮಕವಲ್ಲ, ತರ್ಕಪ್ರಧಾನ. ವಾನರರ ಉಪಚಾರ ರಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ಅವರ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಸ್ವತಃ ದುಃಖಿತರಾಗಿದ್ದರೂ ಮೊದಲು ಸ್ವಾಮಿಯ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

‘ಆರ್ಯನೇ, ಶುಭಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಧರ್ಮವು ಅನರ್ಥಗಳಿಂದ ಕಾಪಾಡಲಾರದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ನಿರರ್ಥಕ. ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕಾಣುವಂತೆ ಧರ್ಮವು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮಗಳು ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ ಈ ವಿಷಯ (ಧರ್ಮ) ಯುಕ್ತವಲ್ಲ — ಹಾಗಿದ್ದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನಂಥವನು ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಧರ್ಮವು ನಿಜವಾಗಿ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ರಾವಣನು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು; ಧರ್ಮಸಂಯುಕ್ತನಾದ ನೀನು ವ್ಯಸನವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಲೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ವ್ಯಸನವಿಲ್ಲದಿರುವಾಗ, ನಿನಗೆ ವ್ಯಸನ ಬಂದಿರುವಾಗ, ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮಗಳು ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ — ಫಲವಾದರೋ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಧರ್ಮದಿಂದ ಧರ್ಮಫಲ, ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಅಧರ್ಮಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದಾದರೆ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮ ನೆಲೆಸಿದೆಯೋ ಅವರು ಅಧರ್ಮಫಲದೊಡನೆ ಸೇರುತ್ತಿದ್ದರು, ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ರುಚಿಯುಳ್ಳ ಜನರು ಧರ್ಮಫಲದಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು, ಧರ್ಮದಿಂದ ನಡೆಯುವವರಿಗೆ ಧರ್ಮಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಯಾರಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮ ನೆಲೆಸಿದೆಯೋ ಅವರ ಸಂಪತ್ತು ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಧರ್ಮಶೀಲರು ಕ್ಲೇಶಪಡುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವೆರಡೂ ನಿರರ್ಥಕ. ರಾಘವನೇ, ಪಾಪಕರ್ಮಿಗಳು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದಾದರೆ, ವಧಕರ್ಮದಿಂದ ಹತವಾದ ಅಧರ್ಮ ತಾನೇ ಹತವಾಗಿದೆ, ಇನ್ನು ಅದು ಯಾರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು? ಅಥವಾ ವಿಧಿಯು ವಿಧಿಸಿದಂತೆ ಇವನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಇವನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ ಎಂದಾದರೆ, ಆ ಪಾಪದಿಂದ ವಿಧಿಯೇ ಲಿಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ಆ ಪುರುಷನಲ್ಲ. ಶತ್ರುಕರ್ಷಣನೇ, ಕಾಣದ ಪ್ರತೀಕಾರವುಳ್ಳ, ಅವ್ಯಕ್ತವಾದ, ಇದ್ದರೂ ಇಲ್ಲದಂತಿರುವ ಧರ್ಮದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಫಲವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯ? ಸಜ್ಜನರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನೇ, ಧರ್ಮವು ನಿಜವಾಗಿ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಕೆಡುಕೂ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ನಿನಗೆ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಸರಿಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ನಾಸ್ತಿಕವಾದಿಯ ಮಾತಿನಂತೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಶೋಕಗ್ರಸ್ತನಾದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಫಲವಿಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸಿ ಅವನು ರಾಮನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ದುಃಖದಿಂದ ಕ್ರೋಧದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ತರ್ಕಗಳು ಶೋಕಾವೇಶದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವು, ಸಿದ್ಧಾಂತರೂಪದಲ್ಲಲ್ಲ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪಣಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೂರು ವಿಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಲ್ಲ; ಧರ್ಮದ ಫಲ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ವಿಧಿಯೇ ಕರ್ತೃವಾದರೆ ಪುರುಷನದು ದೋಷವಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಈ ತರ್ಕ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ವಿರಳ — ಬೇರೆಲ್ಲೆಡೆ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತುಗಳು ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಶೋಕಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು. ಧರ್ಮ ನಿಜವಾದರೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಏಕೆ ದುಃಖ ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಪಾಪಿಯಾದ ರಾವಣನು ಏಕೆ ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ಎತ್ತುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೇ. ಮುಂದೆ ರಾಮನು ತಾನೇ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದ — ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡದೆಯೇ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು — ಉತ್ತರ ಕೊಡುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಓದುಗನು ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪೂರ್ವಪಕ್ಷವಾಗಿ ಓದಬೇಕು, ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ‘ವಿಧಿಃ ಸ ಲಿಪ್ಯತೇ ತೇನ’ (ಆ ಪಾಪದಿಂದ ವಿಧಿಯೇ ಲಿಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ದೈವವಾದದ ಖಂಡನೆ — ಎಲ್ಲವೂ ವಿಧಿಯ ಅಧೀನವಾದರೆ ಪಾಪದ ಫಲವನ್ನು ವಿಧಿಯೇ ಅನುಭವಿಸಲಿ, ಪುರುಷನಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧರ್ಮವಾದವನ್ನೂ ದೈವವಾದವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಥವಾ ಧರ್ಮವು ದುರ್ಬಲ, ನಪುಂಸಕ, ಅದು ಬಲವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ; ದುರ್ಬಲವಾದ, ಮರ್ಯಾದೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸೇವಿಸಬಾರದು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಧರ್ಮವು ಪರಾಕ್ರಮಗಳೊಡನೆ ಬಲದ ಗುಣಭೂತವಾದರೆ (ಬಲದ ಅಂಗವಾದರೆ), ಆಗ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಬಲದಲ್ಲಿ ನಡೆದುಕೋ. ಪರಂತಪನೇ, ಸತ್ಯವಚನವೇ ಧರ್ಮವೆಂದಾದರೆ, ನೀನು ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿದ್ದರೆ ಅವನ ಮಾತು ಅನೃತವಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ನಿನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ತಂದೆ ಸತ್ಯಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಲಿಲ್ಲವೇ? ಪರಂತಪನೇ, ಧರ್ಮವಾಗಲಿ ಅಧರ್ಮವಾಗಲಿ ನಿಜವಾಗಿ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ, ವಜ್ರಧಾರಿಯಾದ ಶತಕ್ರತು (ಇಂದ್ರ) ಮುನಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾಘವನೇ, ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಧರ್ಮ ವಿನಾಶ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಮನುಷ್ಯನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಪ್ಪಾ ರಾಘವನೇ, ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೂ ಇದೇ — ಇದೇ ಧರ್ಮ ಎಂದು; ಆದರೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೊರೆದಾಗ ನೀನು ಧರ್ಮದ ಬೇರನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸಿಬಿಟ್ಟೆ.’ ಇಂದ್ರನ ಉದಾಹರಣೆ ವಿಶ್ವರೂಪವಧೆಯ ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರನು ಮುನಿಯನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿದನು, ದೇವರಾಜನಾಗಿಯೇ ಉಳಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮಗಳ ಫಲ ನಿಯತವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆಶಯ. ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗವೇ ಎಲ್ಲ ದುಃಖದ ಮೂಲ ಎಂದು ಅವನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಧನ ಧರ್ಮದ ಆಧಾರ. ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತೃತ ಟಿಪ್ಪಣಿ ಇದೆ, ಅದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತುಗಳು ಪೂರ್ವಪಕ್ಷ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಸತ್ಯವಚನದ ಬಗ್ಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ದಶರಥನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ತಂದೆಯ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು, ಆದರೂ ಅದರ ಫಲ ದುಃಖವೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸತ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಏನು ಲಾಭವಾಯಿತು?

‘ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಂದ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಯಾದ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ನದಿಗಳು ಹರಿಯುವಂತೆ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ. ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ವಂಚಿತನಾದ ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿಯ ಪುರುಷನ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳಂತೆ ತುಂಡಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದವನು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ತೊರೆದು, ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸಿ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ದೋಷ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾರಿಗೆ ಸಂಪತ್ತಿದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಮಿತ್ರರು, ಯಾರಿಗೆ ಸಂಪತ್ತಿದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಬಂಧುಗಳು; ಯಾರಿಗೆ ಸಂಪತ್ತಿದೆಯೋ ಅವನೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುರುಷ, ಯಾರಿಗೆ ಸಂಪತ್ತಿದೆಯೋ ಅವನೇ ಪಂಡಿತ. ಯಾರಿಗೆ ಸಂಪತ್ತಿದೆಯೋ ಅವನೇ ಪರಾಕ್ರಮಿ, ಅವನೇ ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಅವನೇ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ, ಅವನೇ ಗುಣಾಧಿಕ. ಧೀರನೇ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ನೀನು ಯಾವ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದೆಯೋ, ಆ ಸಂಪತ್ತಿನ ಪರಿತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಈ ದೋಷಗಳನ್ನು ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಯಾರಿಗೆ ಸಂಪತ್ತಿದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಧರ್ಮ-ಕಾಮ-ಅರ್ಥಗಳು, ಎಲ್ಲವೂ ಅನುಕೂಲವಾಗಿರುತ್ತವೆ; ಧನವಿಲ್ಲದವನು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಬಯಸಿ ಹುಡುಕಿದರೂ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು. ನರಾಧಿಪನೇ, ಹರ್ಷ, ಕಾಮ, ದರ್ಪ, ಧರ್ಮ, ಕ್ರೋಧ, ಶಮ, ದಮ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ. ಯಾವುದು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಮಾಡುವವರ ಈ ಲೋಕವೂ ನಾಶವಾಗುವುದೋ, ಆ ಸಂಪತ್ತುಗಳು ಮೋಡ ಕವಿದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಗಳು ಕಾಣದಂತೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಯಸ್ಯಾರ್ಥಾಃ’ (ಯಾರಿಗೆ ಸಂಪತ್ತಿದೆಯೋ) ಎಂಬ ಪದದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ವಕ್ತನ ಆವೇಶ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಪತ್ತಿನ ಈ ಪ್ರಶಂಸೆ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ — ಧರ್ಮವೂ ಕಾಮವೂ ಅರ್ಥಾಧೀನ. ಮೋಡ ಕವಿದ ದಿನಗಳ ಗ್ರಹಗಳ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ — ಮೋಡಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಗಳು ಇದ್ದರೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನ ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯ ಮರೆಯಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪತ್ತಿನ ಏಳು ಫಲಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಿತ್ರರು, ಬಂಧುಗಳು, ಪುರುಷತ್ವ, ಪಾಂಡಿತ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಬುದ್ಧಿ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧನವಂತನನ್ನೇ ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ, ನಿರ್ಧನನು ಗುಣವಂತನಾಗಿದ್ದರೂ ಉಪೇಕ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಲೌಕಿಕ ಅನುಭವ. ‘ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ನದಿಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೂಲತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪರ್ವತಗಳು ನದಿಗಳ ಉಗಮಸ್ಥಾನವಾಗಿರುವಂತೆ ಸಂಪತ್ತು ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಉಗಮಸ್ಥಾನ. ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು ಒಣಗುತ್ತವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ಧನನ ಕಾರ್ಯಗಳು ತುಂಡಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ದುಃಖದ ಮೂಲವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ರಾಮನು ಈಗ ರಾಜ್ಯದತ್ತ, ಶತ್ರುಜಯದತ್ತ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಲಿ ಎಂದು. ಹರ್ಷ, ಕಾಮ, ದರ್ಪ, ಧರ್ಮ, ಕ್ರೋಧ, ಶಮ, ದಮ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಸಂಪತ್ತಿನ ಫಲವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ತರ್ಕದ ಉಪಸಂಹಾರ.

‘ವೀರನೇ, ನೀನು ಗುರುವಿನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತು ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟಾಗ, ನಿನಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತ ಪ್ರಿಯಳಾದ ಪತ್ನಿ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು. ವೀರನೇ, ಇಂದು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಉಂಟುಮಾಡಿದ ಆ ವಿಪುಲ ದುಃಖವನ್ನು ನಾನು ಕರ್ಮದಿಂದ ಹೋಗಲಾಡಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಏಳು, ರಾಘವನೇ. ನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ದೀರ್ಘಬಾಹುವೇ, ವ್ರತನಿಷ್ಠನೇ, ಏಳು; ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನೇ ಏಕೆ ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ? ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಹೇಳಿದೆನು; ಜನಕಸುತೆಯ ಮರಣವನ್ನು ಕಂಡು ರೋಷಗೊಂಡ ನಾನು ರಥ-ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಸಹಿತವಾಗಿ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಸಹಿತವಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೀರ್ಘ ತರ್ಕ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪರ್ಯವಸಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ದರ್ಶನಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಲ್ಲ, ರಾಮನ ಮೋಹವನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದು. ‘ಕಿಮಾತ್ಮಾನಂ ಮಹಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮಾನಂ ನಾವಬುಧ್ಯಸೇ’ (ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನೇ ಏಕೆ ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ನಲವತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ — ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ದಿವ್ಯಸ್ವರೂಪದ ಸ್ಮರಣೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರೋಷವೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ಬೆರೆತಿವೆ. ‘ಅಯಮನಘ ತವೋದಿತಃ ಪ್ರಿಯಾರ್ಥಮ್’ (ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ, ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ತರ್ಕಗಳು ರಾಮನ ಪ್ರಿಯಕ್ಕಾಗಿ, ಅವನ ಶೋಕನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವು ಎಂದು ಅವನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರೋಷ ಸೀತೆಯ ವಧೆಯ ಕುರಿತಾದುದು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः॥ ८३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ