ಸರ್ಗ
ಹನುಮಂತನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ನಿಕುಂಭಿಲಾಹೋಮ
ವಾನರರ ಪಲಾಯನ, ಹನುಮಂತನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ, ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಸಂಹಾರ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಪ್ರತಿಯುದ್ಧ, ಹನುಮಂತನು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು, ನಿಕುಂಭಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ
ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧದ ಸಿಡಿಲಿನಂತಿದ್ದ ಆ ಭಯಂಕರ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿಹೋದರು. ಸೀತೆಯ ವಧೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವರ ಮನಸ್ಸು ಮುರಿದಿತ್ತು, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಭಯವೂ ಹುಟ್ಟಿತು. ವಿಷಣ್ಣಮುಖರಾಗಿ, ದೀನರಾಗಿ, ಭೀತರಾಗಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಕಪಿಗಳೇ, ಏಕೆ ವಿಷಣ್ಣಮುಖರಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ಯುದ್ಧದ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ತೊರೆದು ನಿಮ್ಮ ಶೌರ್ಯ ಎಲ್ಲಿ ಹೋಯಿತು? ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಅನುಸರಿಸಿ. ಸತ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೂರರು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು ಅಯುಕ್ತವಲ್ಲವೇ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ನಾಯಕತ್ವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನೂ ದುಃಖಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೂ ಸೈನ್ಯದ ಮನೋಬಲವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಮೊದಲು ತಾನೇ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಭಿಜನೋಪೇತೈಃ’ (ಸತ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ವಾನರರ ಕುಲಗೌರವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸತ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೂರರು ಬೆನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಧೀಮಂತನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಅವರು ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವರಾಗಿ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದರು. ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು, ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಅನುಸರಿಸಿದರು. ಆ ವಾನರಮುಖ್ಯರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯೂ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಹನುಮಂತನು ಜ್ವಾಲೆಗಳುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ಹೀಗೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲೇ ಸೈನ್ಯದ ಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾಯಿತು — ಯಾರು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೋ ಅವರೇ ಈಗ ಶತ್ರುಗಳತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆ ಹನುಮಂತನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಶತ್ರುನಾಶಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಪಲಾಯನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ಸೀತೆಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಬಂದವರು ಅವಳ ವಧೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಯೋಜನವೇ ನಾಶವಾಯಿತೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರು. ಹನುಮಂತನಾದರೋ ಅವರ ಶೋಕವನ್ನು ಕ್ರೋಧವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾಗುತ್ತಾರೆ. ನಾಯಕನ ಮಾತಿನ ಪ್ರಭಾವ ಇದು — ಒಂದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಜನರ ಮನಸ್ಸು ಬದಲಾಯಿತು.
ವಾನರಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಂತಕನಾದ ಯಮನಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಕಪಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಮಹಾಶೋಕದಿಂದಲೂ ಕೋಪದಿಂದಲೂ ಆವಿಷ್ಟನಾದ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣಿಯ ರಥದ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಎಸೆದನು. ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಶೋಕವೂ ಕೋಪವೂ ಒಂದಾಗಿ ಬೆರೆತಿವೆ — ಸೀತೆಯ ವಧೆಯಿಂದ ಶೋಕ, ಅದನ್ನು ಮಾಡಿದವನ ಮೇಲೆ ಕೋಪ. ಅದು ಬೀಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಸಾರಥಿ ಆಜ್ಞಾಧೀನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದ ಆ ರಥವನ್ನು ಬಹುದೂರ ಸರಿಸಿದನು. ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ, ಸಾರಥಿಸಹಿತನಾದ ಆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ತಲುಪದೆ, ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಬಂಡೆ ನೆಲವನ್ನು ಸೀಳಿ ಒಳಹೊಕ್ಕಿತು. ಬಂಡೆ ಬೀಳಲು ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯ ತತ್ತರಿಸಿತು, ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬಂಡೆಯಿಂದ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಹಾರ ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪಲಿಲ್ಲವಾದರೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ನೂರಾರು ವನವಾಸಿಗಳು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಅವನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು; ಆ ಮಹಾಕಾಯರು ಮರಗಳನ್ನೂ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನತ್ತ ಮರ-ಬಂಡೆಗಳ ಮಹಾವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತ ಶತ್ರುಗಳ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದರು, ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಆ ಮಹಾಭಯಂಕರ ವಾನರರಿಂದ ಘೋರರೂಪಿಗಳಾದ ನಿಶಾಚರರು ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ವೇಗ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಬಂಡೆಮಳೆ, ಮರಮಳೆ, ಗರ್ಜನೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಸಾರಥಿಯ ಕೌಶಲವೂ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದನು. ‘ವಿಧೇಯಾಶ್ವ’ (ಆಜ್ಞಾಧೀನ ಕುದುರೆಗಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕುದುರೆಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಳಗಿದವು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವು ಸಾರಥಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಎರಡನೆಯ ಅರ್ಧವೂ ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಅರ್ಧವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಅರ್ಧದ ಬದಲು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಚಿಕ್ಷಿಪುರ್ದ್ವಿಷತಾಂ ಮಧ್ಯೇ’ (ಶತ್ರುಗಳ ನಡುವೆ ಎಸೆದರು) ಎಂಬ ಭಿನ್ನ ವಾಕ್ಯವಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ಎಸೆದ ಬಂಡೆ ನೆಲವನ್ನು ಸೀಳಿ ಒಳಹೊಕ್ಕಿತು ಎಂಬುದು ಅದರ ಭಾರವನ್ನೂ ಪ್ರಹಾರದ ವೇಗವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಥವನ್ನು ಸರಿಸದಿದ್ದರೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಇಲ್ಲೇ ಹತನಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ದೈವವೂ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿತ್ತು, ಅವನ ವಧೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಲೇ ಆಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಬಲ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಹನುಮಂತನೊಬ್ಬನೇ ಅಲ್ಲ, ನೂರಾರು ವಾನರರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ರಣಭೂಮಿ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು.
ಮರಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸರು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಒದ್ದಾಡಿದರು. ವಾನರರಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅಭಿಮುಖನಾಗಿ ಸಾಗಿದನು. ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅವನು ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತ, ಶೂಲಗಳಿಂದಲೂ ವಜ್ರಾಯುಧಗಳಿಂದಲೂ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದಲೂ ಶೂಲ-ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದಲೂ ಅತ್ಯಧಿಕ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕೊಂದನು. ಅವನ ಆಯುಧಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯ ಅವನ ಸೈನ್ಯದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ವಾನರರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನ ಅನುಚರರನ್ನು ಕೊಂದರು. ಮಹಾಬಲನಾದ ಹನುಮಂತನು ಸುಂದರವಾದ ಕಾಂಡ-ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಭಯಂಕರ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧ ಸಮಾನಬಲದಿಂದ ನಡೆಯಿತು — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ವಾನರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ವಾನರರು ಅವನ ಅನುಚರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ತಡೆದು ಹನುಮಂತನು ಆ ವನವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಹನುಮಂತನ ಈ ನಿರ್ಣಯ ವಿವೇಕಪೂರ್ಣ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಸೈನ್ಯ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದೆ, ವಾನರರು ದಣಿದಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅನರ್ಥಕವಾದ ಮರಣ ಯುಕ್ತವಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುಸ್ಕಂಧವಿಟಪೈಃ’ (ಸುಂದರ ಕಾಂಡ-ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಆಯುಧವಾಗಿ ಬಳಸುವ ಮರಗಳ ವಿಶಾಲತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಆಯುಧಗಳು ಕಬ್ಬಿಣದವು, ವಾನರರವಾದರೋ ಪ್ರಕೃತಿದತ್ತವಾದವು, ಆದರೂ ವಾನರರು ಹಿಂದೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಹಾನಿಯಾಯಿತು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತಾನೇ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಹೋಮದ ಸಮಯವೂ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಸೈನ್ಯ ಅವನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸುತ್ತಲೂ ನಿಂತಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರು ಅವನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ತಲುಪಲಾರರು.
ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಹಿಂದಿರುಗಿ; ಈ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾವು ಗೆಲ್ಲಲಾಗದು. ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿ ನಾವು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ತೊರೆದು ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ, ಆದರೆ ಯಾರಿಗಾಗಿ ನಾವು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆಯೋ ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಹತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ರಾಮನಿಗೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ತಿಳಿಸಿ, ಅವರಿಬ್ಬರು ಏನು ಪ್ರತಿವಿಧಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನು ನಾವು ಮಾಡೋಣ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ತಡೆಯುತ್ತ, ಭಯವಿಲ್ಲದೆ, ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತರ್ಕ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಯೋಜನ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು; ಅವಳು ಹತಳಾದರೆ ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ನಿರ್ಣಯ ಸ್ವಾಮಿಯದೇ, ಸೇವಕನದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಶನೈಃ ಶನೈಃ’ (ನಿಧಾನವಾಗಿ) ಮತ್ತು ‘ಅಸಂತ್ರಸ್ತಃ’ (ಭಯವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ ಪಲಾಯನವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ, ಭಯದ ಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಘವನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಂಡು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಇದು ಸೇನಾಪತಿಯ ಆದರ್ಶ ನಡವಳಿಕೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
ಹೋಮ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿ ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ನಿಕುಂಭಿಲೆ ಎಂಬ ಚೈತ್ಯಕ್ಕೆ (ಪೂಜಾಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ) ಹೋದನು. ನಿಕುಂಭಿಲೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿದನು. ಯಜ್ಞಭೂಮಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಿರಲು, ಹೋಮದ ರಕ್ತವನ್ನು ಭುಜಿಸುವ ಅಗ್ನಿ ಆಗ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿತು. ಹೋಮದ ರಕ್ತದಿಂದ ತೃಪ್ತನಾದ, ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾದ, ಅತಿ ತೀವ್ರನಾದ ಆ ಅಗ್ನಿ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಮೇಲೆದ್ದಿರುವುದು ಕಂಡಿತು. ಅನಂತರ ವಿಧಾನವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಏಳಿಗೆಗಾಗಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಹೋಮಿಸಿದನು; ಅದನ್ನು ಕಂಡು ನೀತಿ-ಅನೀತಿಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ಇಲ್ಲಿ ಮಾಯಾಸೀತೆಯ ವಧೆಯ ನಿಜವಾದ ಪ್ರಯೋಜನ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ವಾನರರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಿ, ಅವರು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಾಗ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಹೋಮ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಹೋಮ ಪೂರ್ಣವಾದರೆ ಅವನು ಅಜೇಯನಾಗುವನು ಎಂದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳುವನು. ರಕ್ತವೆಂಬ ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ ತೃಪ್ತನಾದ ಅಗ್ನಿ ಈ ಹೋಮದ ಆಸುರಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಬಳಸಲಾದ ‘ನಯಾನಯಜ್ಞಾಃ’ (ನೀತಿ-ಅನೀತಿಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ — ಅವರು ನೀತಿಯನ್ನೂ ಅನೀತಿಯನ್ನೂ ಬಲ್ಲರು, ಆದರೂ ಸ್ವಾಮಿಯ ಅನೀತಿಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಈ ಹೋಮವೇ ವಿಭೀಷಣನು ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಗೆ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುವ ವಿಷಯ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಲು ನಿಕುಂಭಿಲೆಗೆ ಹೋಗುವನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅಗ್ನಿ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्व्यशीतितमः सर्गः॥ ८२॥