॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 76ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಕಂಪನಾದಿಗಳ ಮತ್ತು ಕುಂಭನ ವಧೆ

ಅಂಗದನಿಂದ ಕಂಪನ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಂಘರ ವಧೆ, ದ್ವಿವಿದನಿಂದ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನ, ಮೈಂದನಿಂದ ಯೂಪಾಕ್ಷನ ವಧೆ, ಕುಂಭನ ಪರಾಕ್ರಮ, ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ, ಕುಂಭನ ವಧೆ

ವೀರಜನರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಆ ಘೋರ ಸಂಕುಲಯುದ್ಧ ನಡೆಯುತ್ತಿರಲು, ರಣೋತ್ಸುಕನಾದ ಅಂಗದನು ಕಂಪನನೆಂಬ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದನು. ಕಂಪನನು ಅಂಗದನನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ಕೋಪದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಗದೆಯಿಂದ ಮೊದಲು ಹೊಡೆದನು; ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಬಹಳ ಗಾಯಗೊಂಡ ಅಂಗದನು ತತ್ತರಿಸಿದನು. ಆದರೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಬೇಗನೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರವನ್ನು ಕಂಪನನತ್ತ ಎಸೆದನು. ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಕಂಪನನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಹತನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಪ್ರಹಾರ ರಾಕ್ಷಸನದು, ಕೊನೆಯದಾದರೋ ವಾನರನದು — ಇದೇ ಕ್ರಮ ಇಡೀ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನು ಯುವಕ, ಆದರೆ ಅವನ ತಂದೆ ವಾಲಿಯಂತೆ ಬಲವೂ ಧೈರ್ಯವೂ ಅವನಿಗಿವೆ. ಕಂಪನನ ಪತನದಿಂದ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭವೇ ವಾನರರ ವಿಜಯದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧಗಳ ಸ್ವರ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಣದಲ್ಲಿ ಕಂಪನನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ರಥದಲ್ಲಿ ಬೇಗನೆ ನಿರ್ಭಯನಂತೆ ಅಂಗದನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಶರೀರವನ್ನು ಸೀಳುವ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತಹ ಆಕಾರವುಳ್ಳ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಂಗದನನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದನು — ಕ್ಷುರಗಳು, ಕ್ಷುರಪ್ರಗಳು, ನಾರಾಚಗಳು, ವತ್ಸದಂತಗಳು, ಶಿಲೀಮುಖಗಳು, ಕರ್ಣಿಗಳು, ಶಲ್ಯಗಳು, ವಿಪಾಠಗಳು ಎಂಬ ಅನೇಕ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ. ಇವು ಬಾಣಗಳ ಬಗೆಗಳು — ಕೆಲವುಗಳ ಮೊನೆ ಕ್ಷೌರದ ಕತ್ತಿಯಂತೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಕೆಲವುಗಳದು ಕರುವಿನ ಹಲ್ಲಿನಂತೆ, ಕೆಲವುಗಳದು ಕಿವಿಯಂತೆ ಅಗಲವಾದುದು. ಹೀಗೆ ಅಂಗಗಳು ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನು ವೇಗದಿಂದ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನ ಉಗ್ರ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ರಥವನ್ನೂ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಜಜ್ಜಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಬೇಗನೆ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ ಗುರಾಣಿಯನ್ನೂ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ವಿಚಾರಮಾಡದೆ, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ವೇಗವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ಬಲಶಾಲಿ ಅಂಗದನು ಅವನಿಗಿಂತಲೂ ವೇಗವಾಗಿ ನೆಗೆದು ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕೈಯಿಂದ ಅವನ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಅವನ ಹೆಗಲಿನ ಮೂಳೆಯ ಮೇಲೆ ಆ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಹೊಡೆದನು; ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಯಜ್ಞೋಪವೀತದಂತೆ ಓರೆಯಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸೀಳಿದನು — ಯಜ್ಞೋಪವೀತವು ಹೆಗಲಿನಿಂದ ಸೊಂಟದ ಕೆಳಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಖಡ್ಗಪ್ರಹಾರವೂ ಹೋಯಿತು. ಆದರೆ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಸಾಯಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಆ ಮಹಾಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಇತರ ಶತ್ರುಗಳತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಶೌರ್ಯವೂ ಚಾತುರ್ಯವೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಆಯುಧವನ್ನೇ ಕಸಿದು ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ನಿರಾಯುಧನಾಗಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಶತ್ರುವಿನ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಕಸಿದು ಸಾಯುಧನಾದನು. 4ರಿಂದ 35ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಕಂಪನವಧೆಯ ಅನಂತರ ನೇರವಾಗಿ ಕುಂಭನ ಪರಾಕ್ರಮ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ರಥದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಅಂಗದನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಪದಾತಿ — ಆದರೂ ವಾನರನು ರಥಿಕನನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ಬಾಣಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸನ ಆಯುಧಸಂಪತ್ತನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಆ ಎಲ್ಲ ಬಾಣಗಳ ಎದುರೂ ಅಂಗದನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಮೊದಲು ಶತ್ರುವಿನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ರಥವನ್ನು, ಅನಂತರ ಬಾಣಗಳನ್ನು — ಹೀಗೆ ಶತ್ರುವಿನ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಖಡ್ಗದೊಡನೆ ನೆಗೆದಾಗ ಅಂಗದನು ಅವನಿಗಿಂತಲೂ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನೆಗೆದು ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ವೇಗದ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಜಂಘನೊಡನೆ ಕೂಡಿ ವೀರನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಯೂಪಾಕ್ಷನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ರಥದಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಲನಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರನತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ಚಿನ್ನದ ತೋಳುಬಂದಿಗಳುಳ್ಳ ವೀರ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನೂ ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಕಬ್ಬಿಣದ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನತ್ತಲೇ ಎರಗಿದನು. ಮಹಾವೀರನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಪ್ರಜಂಘನು ಯೂಪಾಕ್ಷನೊಡನೆ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ಶೋಣಿತಾಕ್ಷ-ಪ್ರಜಂಘರ ನಡುವೆ ನಿಂತ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ವಿಶಾಖಾ ನಕ್ಷತ್ರದ ಎರಡು ತಾರೆಗಳ ನಡುವಿನ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು — ಇಬ್ಬರು ತೇಜಸ್ವಿಗಳ ನಡುವೆ ಅವನು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ತೇಜಸ್ವಿ. ಅಂಗದನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ಪರಸ್ಪರ ಕಾಣುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನಿಂತರು — ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ಅಂಗದನ ಸೋದರಮಾವಂದಿರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಅವನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಾಕಾಯರಾದ, ಸನ್ನದ್ಧರಾದ, ಮಹಾಬಲರಾದ, ಖಡ್ಗ-ಬಾಣ-ಗದೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ರೋಷದಿಂದ ವಾನರರ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು. ಮೂವರು ವಾನರೇಂದ್ರರು — ಅಂಗದ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ — ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರೊಡನೆ — ಪ್ರಜಂಘ, ಯೂಪಾಕ್ಷ, ಶೋಣಿತಾಕ್ಷರೊಡನೆ — ಹೆಣೆದುಕೊಂಡು ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ಮಹಾಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ವಾನರರು ಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಸೆದರು; ಮಹಾಬಲನಾದ ಪ್ರಜಂಘನು ಅವುಗಳನ್ನು ಖಡ್ಗದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದನು. ಅವರು ರಥಗಳನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಎಸೆದರು; ಮಹಾಬಲನಾದ ಯೂಪಾಕ್ಷನು ಅವುಗಳನ್ನು ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ದ್ವಿವಿದ-ಮೈಂದರು ಕಿತ್ತು ಎಸೆದ ಮರಗಳನ್ನು ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಗದೆಯಿಂದ ನಡುವೆಯೇ ಮುರಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಸಮತೋಲನ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ವಾನರರು ಎಸೆಯುತ್ತಾರೆ, ರಾಕ್ಷಸರು ತಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನೂ ತನ್ನ ಆಯುಧದಿಂದ — ಖಡ್ಗದಿಂದ, ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಗದೆಯಿಂದ — ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ಮೂವರು ಮೂವರು ಯೋಧರನ್ನು ಸಮಮಿತಿಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಓದುಗನು ಇಡೀ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಈ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ಒಬ್ಬನೇ ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಅವನ ಸಂಕಟವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಸೋದರಮಾವಂದಿರಾದ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ಅವನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಬಂದರು. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧ ಮೂವರ ವಿರುದ್ಧ ಮೂವರು ಎಂದು ಸಮವಾಯಿತು. ವಾನರರ ಆಯುಧಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯದೇ — ಮರಗಳು, ಬಂಡೆಗಳು, ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ರಥಗಳು ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳು. ರಾಕ್ಷಸರ ಆಯುಧಗಳು ನಿರ್ಮಿತವಾದವು — ಖಡ್ಗ, ಬಾಣಗಳು, ಗದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಎಸೆತವನ್ನೂ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನೂ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಪಕ್ಷವೂ ಬೇಗನೆ ಗೆಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರೋಮಹರ್ಷಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ರೋಮಗಳೂ ಹರ್ಷದಿಂದಲೂ ಭಯದಿಂದಲೂ ನಿಮಿರಿದವು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ಅಂಗದನ ಸೌಮ್ಯ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಶಾಖಾ ನಕ್ಷತ್ರದ ಎರಡು ತಾರೆಗಳಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಬ್ಬರೂ ಅವನ ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಹಿಂದೆ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಮತ್ತೆ ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ದೃಢತೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಕೇವಲ ವಾನರರದಲ್ಲ, ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ವೀರತೆಯನ್ನು ಸಮನಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಈ ಭಾಗ ದೀರ್ಘವಾಗಿದೆ.

ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಜಂಘನು ಶತ್ರುವಿನ ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಸೀಳುವ ದೊಡ್ಡ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಎತ್ತಿ ವೇಗವಾಗಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅವನು ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ಅತಿಬಲನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ವಾನರೇಂದ್ರ ಅಂಗದನು ಅಶ್ವಕರ್ಣವೆಂಬ ಮರದಿಂದ ಆಗ ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಖಡ್ಗಸಹಿತವಾದ ಅವನ ತೋಳಿಗೆ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆದನು; ವಾಲಿಪುತ್ರನ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಆ ಖಡ್ಗ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು. ಒನಕೆಯಂತಿದ್ದ ಆ ಖಡ್ಗ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಲನಾದ ಪ್ರಜಂಘನು ವಜ್ರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನ ಹಣೆಗೆ ಹೊಡೆದನು; ಅಂಗದನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ತತ್ತರಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಜಂಘನ ತಲೆಯನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಉರುಳಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ನಿರಾಯುಧರಾದ ಇಬ್ಬರ ಮುಷ್ಟಿಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ವಿಜಯಿಯಾದನು. ‘ಅಂಗದನಿಂದ ಕಂಪನ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಂಘರ ವಧೆ’ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಕ್ರಮ — ರಾಕ್ಷಸನು ಮೊದಲು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅಂಗದನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ತತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಅಂಗದನ ಧೈರ್ಯವನ್ನೂ ಅಜೇಯತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಜಂಘನು ಯೂಪಾಕ್ಷನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವಧೆ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ — ಯೂಪಾಕ್ಷನು ಶೋಕದಿಂದಲೂ ಕ್ರೋಧದಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂಗದನು ಮೊದಲು ಮರದಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನ ಖಡ್ಗ ಹಿಡಿದ ತೋಳಿಗೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಖಡ್ಗ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶತ್ರು ನಿರಾಯುಧನಾದನು. ನಿರಾಯುಧನಾದರೂ ಪ್ರಜಂಘನು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ತಲೆಯನ್ನು ಉರುಳಿಸುವುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಂತೆ ಕಂಡರೂ ವಾನರರ ಅಮಾನುಷ ಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನು ತಂದೆ ವಾಲಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಮಗ ಎಂಬುದು ಮತ್ತೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.

ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಪ್ರಜಂಘನು ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಲು, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಬಾಣಗಳು ಮುಗಿದುಹೋಗಿದ್ದ ಯೂಪಾಕ್ಷನು ರಥದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಇಳಿದು ಖಡ್ಗವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಯೂಪಾಕ್ಷನನ್ನು ಕಂಡು ದ್ವಿವಿದನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಅವನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ತನ್ನ ಸಹೋದರನು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಲನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಆಗ ದ್ವಿವಿದನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಅದರಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಬಲ ದ್ವಿವಿದನು ತತ್ತರಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಮತ್ತೆ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಎತ್ತಿದ್ದ ಗದೆಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಮೈಂದನು ದ್ವಿವಿದನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ಅಂಗೈಯಿಂದ ಯೂಪಾಕ್ಷನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷ-ಯೂಪಾಕ್ಷರು ಇಬ್ಬರು ವಾನರರೊಡನೆ ಸಮರದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಎಳೆದಾಟ-ಕೀಳಾಟವನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ನಡೆಸಿದರು — ಪರಸ್ಪರ ಎಳೆಯುವುದು, ಕೀಳುವುದು. ದ್ವಿವಿದನು ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನ ಮುಖವನ್ನು ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಸೀಳಿದನು, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ಅವನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ತನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಜಜ್ಜಿದನು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೈಂದನು ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಯೂಪಾಕ್ಷನನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಸುಕಿದನು; ಅವನು ಹತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರಾದ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರೂ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸ ಸಹೋದರರಾದ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷ-ಯೂಪಾಕ್ಷರೂ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ತನ್ನ ಸಹೋದರನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯೂಪಾಕ್ಷನ ಕಣ್ಣೀರು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಮರಣದಿಂದ — ರಾಕ್ಷಸರ ಶೋಕವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಾನರರು ಆಯುಧವಿಲ್ಲದೆ ಉಗುರುಗಳಿಂದಲೂ ತೋಳುಗಳಿಂದಲೂ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ದ್ವಿವಿದನು ಯೂಪಾಕ್ಷನನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ, ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಸಹೋದರನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ದ್ವಿವಿದನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಮೈಂದನು ಸಹೋದರನ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯೂ ಹಿಂದಿನ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ. ದ್ವಿವಿದನು ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನ ಗದೆಯನ್ನು ಕಸಿಯುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಬಲ ಕುಗ್ಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಾನರರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ — ಒಬ್ಬನು ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟು, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಸುಕಲ್ಪಟ್ಟು. ಹಿಂದೆ ಅಂಗದನಿಂದ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಹಾರ ಮಾರಕವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ದ್ವಿವಿದನಿಂದ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷನ, ಮೈಂದನಿಂದ ಯೂಪಾಕ್ಷನ ವಧೆ’ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಆಕರ್ಷೋತ್ಪಾಟನಮ್’ — ಎಳೆದಾಟ-ಕೀಳಾಟ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದ ಚಿತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಪರಸ್ಪರ ಕೂದಲನ್ನೂ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಎಳೆಯುತ್ತಾರೆ, ಕೀಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಯುದ್ಧ ಅಸ್ತ್ರಯುದ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನ, ಹೆಚ್ಚು ಹತ್ತಿರದ್ದು, ಹೆಚ್ಚು ಕ್ರೂರ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸರೂ ಹತರಾದರು.

ಪ್ರಮುಖ ವೀರರು ಹತರಾಗಿ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಸೇನೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಗ ಕುಂಭನು ಎಲ್ಲಿದ್ದನೋ ಅತ್ತ ಹೋಯಿತು. ವೇಗವಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕುಂಭನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು. ಆಗ ಗುರಿ ಸಾಧಿಸಿದ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ವಾನರರು ಜಯಘೋಷ ಮಾಡಿದರು. ಮಹಾವೀರರು ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಕುಂಭನು ರಣದಲ್ಲಿ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಿದ್ದ, ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳುವ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಬಾಣಸಹಿತವಾದ ಅವನ ಆ ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶೋಭಿಸಿತು — ಮಿಂಚಿನಿಂದಲೂ ಐರಾವತದ ಕಾಂತಿಯಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಎರಡನೆಯ ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ. ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಸೆಳೆದು ಬಿಟ್ಟ, ಚಿನ್ನದ ಪುಂಖವುಳ್ಳ, ಗರಿಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟ ಬಾಣದಿಂದ ಅವನು ಆಗ ದ್ವಿವಿದನನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಅದರಿಂದ ತಟ್ಟನೆ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ, ತ್ರಿಕೂಟಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಕಾಲುಗಳು ಸಡಿಲಾಗಿ, ಒದ್ದಾಡುತ್ತ, ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ಬಿದ್ದನು. ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಹೋದರನು ಉರುಳಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮೈಂದನು ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ವೇಗವಾಗಿ ಧಾವಿಸಿದನು. ಮಹಾಬಲನಾದ ಅವನು ಆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನತ್ತ ಎಸೆದನು; ಕುಂಭನು ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಐದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಒಡೆದನು. ಆಮೇಲೆ ವಿಷಸರ್ಪದಂತಿದ್ದ ಸುಂದರ ಮುಖದ ಇನ್ನೊಂದು ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ದ್ವಿವಿದನ ಅಣ್ಣನಾದ ಮೈಂದನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಮರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪೆಟ್ಟುತಿಂದ ವಾನರಯೂಥಪ ಮೈಂದನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕುಂಭನ ಕೌಶಲವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಬಲಶಾಲಿಯಲ್ಲ, ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನೂ ಹೌದು. ಹಿಂದೆ ವಾನರರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಕೊಂದಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಕುಂಭನು ಒಬ್ಬನೇ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಮುಖ ವಾನರರನ್ನು ಕೆಡವುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಧನುಸ್ಸು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ, ಅವನ ಬಾಣಗಳು ಸರ್ಪಗಳಂತೆ — ಈ ಉಪಮೆಗಳು ಅವನ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳ ಮಕ್ಕಳು, ಮಹಾಬಲರು; ಅವರ ಪತನ ವಾನರಸೇನೆಗೆ ದೊಡ್ಡ ಆಘಾತ. ನಾಲ್ವರು ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಹತರಾದುದರಿಂದ ಮುರಿದ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆ ಕುಂಭನ ಬಳಿಗೆ ಓಡುತ್ತದೆ. ಕುಂಭನು ಅದನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನಾಯಕನ ಧರ್ಮ. ಅವನ ಆಗಮನದಿಂದ ಯುದ್ಧದ ದಿಕ್ಕು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ಅಂಗದ-ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ವಿಜಯಿಗಳಾಗಿದ್ದರು, ಈಗ ಕುಂಭನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವರೇ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಕುಂಭನು ‘ಸುಸಮಾಹಿತಃ’ — ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ — ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಬಾಣಗಳು ಗುರಿ ತಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ದ್ವಿವಿದನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಬಾಣದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಹೋದರನ ಪತನದಿಂದ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮೈಂದನು ಬಂಡೆಯನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕುಂಭನು ಐದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಒಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಮೈಂದನನ್ನೂ ಕೆಡವುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದ ಆ ಇಬ್ಬರು ವಾನರರೇ ಈಗ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾರೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದೃಷ್ಟ ಬೇಗನೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರ ಜಯಘೋಷವೂ ಬೇಗನೆ ಅಡಗುತ್ತದೆ. ಕುಂಭನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಉಪಮೆ — ಮಿಂಚಿನಿಂದಲೂ ಐರಾವತದ ದೀಪ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸು — ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಭಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆಕರ್ಣಕೃಷ್ಟಮುಕ್ತೇನ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬಾಣದ ವೇಗ ಪರಮಾವಧಿಯದು. ‘ಹಾಟಕಪುಂಖೇನ’ — ಚಿನ್ನದ ಪುಂಖವುಳ್ಳ ಬಾಣದಿಂದ; ರಾಕ್ಷಸರ ಆಯುಧಗಳೂ ಸಮೃದ್ಧವಾದವು. ದ್ವಿವಿದನು ತ್ರಿಕೂಟಪರ್ವತದಂತೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ವಿಶಾಲ ಶರೀರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೈಂದನು ಮರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪೆಟ್ಟುತಿಂದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೂ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು, ಸತ್ತಿಲ್ಲ.

ಮಹಾಬಲರಾದ ತನ್ನ ಸೋದರಮಾವಂದಿರು ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು ಅಂಗದನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದ್ದ ಕುಂಭನತ್ತ ವೇಗವಾಗಿ ಧಾವಿಸಿದನು. ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕುಂಭನು ಐದು ಕಬ್ಬಿಣದ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಇನ್ನೂ ಮೂರು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ — ಆನೆಯನ್ನು ತೋಮರಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚುವಂತೆ — ಚುಚ್ಚಿದನು; ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಕುಂಭನು ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಂಗದನನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದನು. ಮೊಂಡಾಗದ ಅಲಗುಗಳುಳ್ಳ, ಹರಿತವಾದ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಂಗಗಳು ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನು ಕಂಪಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಕುಂಭನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬಂಡೆಗಳ ಮತ್ತು ಮರಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣಪುತ್ರನು ವಾಲಿಪುತ್ರನು ಎಸೆದ ಆ ಎಲ್ಲ ಮರಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ಒಡೆದನು. ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರಯೂಥಪ ಅಂಗದನನ್ನು ನೋಡಿ ಕುಂಭನು, ಎರಡು ಪಂಜುಗಳಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು ತಿವಿಯುವಂತೆ, ಎರಡು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಹುಬ್ಬುಗಳನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದನು. ಅವನ ರಕ್ತ ಸುರಿಯಿತು, ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮುಚ್ಚಿಹೋದವು. ಅಂಗದನು ಒಂದು ಕೈಯಿಂದ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಇನ್ನೊಂದು ಕೈಯಿಂದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಅದನ್ನು ಬುಡದೊಡನೆ ಎದೆಗೆ ಒತ್ತಿ, ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಸ್ವಲ್ಪ ಬಗ್ಗಿಸಿ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಿತ್ತನು. ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತಿದ್ದ, ಮಂದರಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಆ ಮರವನ್ನು ಅವನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ವೇಗವಾಗಿ ಎಸೆದನು. ಕುಂಭನು ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳುವ ಏಳು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಮರವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಆಗ ಅಂಗದನು ಬಹಳ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡನು, ಬಿದ್ದನು, ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ದುರ್ಜಯನಾದ ಅಂಗದನು ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ರಾಘವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ದೃಢತೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹ — ಕಣ್ಣುಗಳು ರಕ್ತದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿವೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಒಂದು ಕೈಯಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಇನ್ನೊಂದು ಕೈಯಿಂದ ಮರವನ್ನು ಕೀಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕುಂಭನ ಬಾಣಗಳು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ವೇಗವಾದವು. ‘ಸೀದಂತಮಿವ ಸಾಗರೇ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸೇನೆಯ ಆಶೆಯೂ ಅವನೊಡನೆ ಮುಳುಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸೋದರಮಾವಂದಿರ ಪತನವನ್ನು ಕಂಡು ಅಂಗದನು ತನ್ನ ಸುರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮರೆತು ಕುಂಭನತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಕುಲಸ್ನೇಹ. ಕುಂಭನು ಅವನನ್ನು ಎಂಟು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ, ಆನೆಯನ್ನು ತೋಮರಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚುವಂತೆ; ಆದರೂ ಅಂಗದನು ಕಂಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕುಂಭನು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಕುಂಭನು ಅವನ ಹುಬ್ಬುಗಳನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಣ್ಣುಗಳು ರಕ್ತದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದರೆ ಯೋಧನು ಕಾಣಲಾರ. ಇದು ಕುಂಭನ ಯುದ್ಧನೀತಿ. ಕುರುಡನಂತಾಗಿದ್ದರೂ ಅಂಗದನು ಮರವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಧೈರ್ಯ ಅದ್ಭುತ. ಆದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಏಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಮರ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅವನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂಗದನು ಯುವರಾಜ, ಅವನ ರಕ್ಷಣೆ ಎಲ್ಲರ ಕರ್ತವ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರು ತಕ್ಷಣವೇ ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಉಲ್ಕಾಭ್ಯಾಮಿವ ಕುಂಜರಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಕಣ್ಣುಗಳ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಂಜುಗಳಿಂದ ಸುಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅಂಗದನು. ಮರವನ್ನು ಕೀಳುವ ವರ್ಣನೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಎದೆಗೆ ಒತ್ತಿ, ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಸ್ವಲ್ಪ ಬಗ್ಗಿಸಿ ಕೀಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಹೆಜ್ಜೆಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂಗದನ ಪತನವನ್ನು ‘ಸೀದಂತಮಿವ ಸಾಗರೇ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವವನು ಸಹಾಯವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವಂತೆ ಅಂಗದನೂ.

ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಜಾಂಬವಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ವಾನರಶಾರ್ದೂಲರು ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದ್ದ ಕುಂಭನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ, ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಅಂಗದನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದರು. ಜಾಂಬವಂತ, ಸುಷೇಣ, ವೇಗದರ್ಶಿ ಎಂಬ ವಾನರರು ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ವೀರನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣಪುತ್ರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು. ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ವಾನರೇಂದ್ರರು ಎರಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕುಂಭನು, ಪರ್ವತವು ಜಲಪ್ರವಾಹವನ್ನು ತಡೆಯುವಂತೆ, ಬಾಣಸಮೂಹದಿಂದ ಅವರನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಿದನು. ಅವನ ಬಾಣಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರೇಂದ್ರರು ಅವನನ್ನು ನೋಡಲೂ ಆಗದವರಾದರು — ಮಹಾಸಮುದ್ರವು ತೀರವನ್ನು ದಾಟಲಾರದಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಾನೇ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸೇನಾಪತಿಯಂತೆ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಜಾಂಬವಂತನು ವೃದ್ಧನಾದರೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕುಂಭನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ ಎಷ್ಟು ದಟ್ಟವಾಗಿದೆಯೆಂದರೆ ವಾನರರು ಅವನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿರಲಿ, ಅವನನ್ನು ನೋಡಲೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು — ಪರ್ವತವು ನೀರನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ, ತೀರವು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ — ಕುಂಭನ ತಡೆಯುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆ ಬೇಗನೆ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು — ವಾನರರು ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಡನೆ ಮರ-ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಧಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಗುರಿ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಅಂಗದನ ರಕ್ಷಣೆ, ಕುಂಭನ ವಧೆ. ಆದರೆ ಕುಂಭನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ ಅವರನ್ನು ದೂರದಲ್ಲೇ ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ವೃದ್ಧ ಜಾಂಬವಂತ, ವೈದ್ಯ ಸುಷೇಣ, ವೇಗದರ್ಶಿ — ಈ ಅನುಭವಶಾಲಿಗಳೂ ಅವನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಾರರು. ಇದರಿಂದ ಕುಂಭನ ಬಲ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಜಯ ಇನ್ನೂ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಇಡೀ ಯುದ್ಧವನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೂ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಆ ವಾನರಗಣಗಳನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಮಗನಾದ ಅಂಗದನನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕಿರಿಸಿ — ರಕ್ಷಿಸಿ — ರಣದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣಪುತ್ರನತ್ತ, ವೇಗಶಾಲಿ ಸಿಂಹವು ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಆನೆಯತ್ತ ಧಾವಿಸುವಂತೆ, ಧಾವಿಸಿದನು. ಆ ಮಹಾಕಪಿ ಅಶ್ವಕರ್ಣ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಇತರ ವಿವಿಧ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಕಿತ್ತು ಎಸೆದನು. ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ, ದುರ್ಜಯವಾದ ಆ ವೃಕ್ಷವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣಪುತ್ರನು ತನ್ನ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಗುರಿಯಿಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ, ಗುರಿ ತಪ್ಪದ, ತೀವ್ರನಾದ ಕುಂಭನ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮರಗಳು ಘೋರವಾದ ಶತಘ್ನಿಗಳಂತೆ ಕಂಡವು — ಬಾಣಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ಮರಗಳು ಶತಘ್ನಿ ಎಂಬ ಆಯುಧಗಳ ಮೊಳೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಕುಂಭನಿಂದ ಒಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ವೃಕ್ಷವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕಂಡೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಮಹಾಸತ್ತ್ವನೂ ಆದ ವಾನರಾಧಿಪತಿ ಸುಗ್ರೀವನು ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಚುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತ ಅವನು ತಟ್ಟನೆ ಕುಂಭನ ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕಸಿದು ಮುರಿದನು. ಹೀಗೆ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಅವನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ಕೆಳಗೆ ಹಾರಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತನು. ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಜ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತಾನೇ ಅಣ್ಣನ ಮಗನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ನಾಯಕತ್ವದ ಪರಿಚಯ. ಧನುಸ್ಸಿನ ಭಂಗ ಕುಂಭನ ಮುಖ್ಯ ಬಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಧನುರ್ಧಾರಿ. 68ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಸುಗ್ರೀವನ ಆಗಮನ ಸಿಂಹವು ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಮಾಡುವ ಆಕ್ರಮಣದಂತೆ — ಸಿಂಹ ಚಿಕ್ಕದಾದರೂ ಬಲಶಾಲಿ, ಆನೆ ವಿಶಾಲವಾದರೂ ಸೋಲುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಮರಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ, ಕುಂಭನು ಅವುಗಳನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಮರಗಳು ಶತಘ್ನಿಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಲೇ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅತಿ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಧನುರ್ಧಾರಿಯ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದೇ ಕಠಿಣ. ‘ಭ್ರಾತೃಜಂ ಪೃಷ್ಠತಃ ಕೃತ್ವಾ’ — ಅಣ್ಣನ ಮಗನನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕಿರಿಸಿ — ಎಂಬ ಮಾತು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅಂಗದನ ಮೇಲಿರುವ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ವಾಲಿಯ ಮಗನಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ಅವನದೇ ಮಗನಂತೆ. ಕುಂಭನ ಬಾಣಗಳು ಅವನನ್ನು ಚುಚ್ಚುತ್ತವೆ, ಅವನು ಅವುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಕೋಡು ಮುರಿದ ಆನೆಯಂತಿದ್ದ ಕುಂಭನಿಗೆ ಕುಪಿತನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿಕುಂಭನ ಅಣ್ಣನೇ, ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯವೂ ಬಾಣವೇಗವೂ ಅದ್ಭುತ. ವಿನಯವೂ ಪ್ರಭಾವವೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಇವೆ — ಪ್ರಹ್ಲಾದ, ಬಲಿ, ವೃತ್ರಹಂತಕ (ಇಂದ್ರ), ಕುಬೇರ, ವರುಣರಿಗೆ ಸಮಾನನೇ. ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಬಲದಲ್ಲಿ ಅತಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ತಂದೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು — ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನನು. ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನನ್ನು ಮನೋವ್ಯಥೆಗಳು ಮೀರಲಾರದಂತೆ, ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಶೂಲಧಾರಿಯೂ ಶತ್ರುದಮನನೂ ಆದ ನಿನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಮೀರಲಾರರು. ಮಹಾಬುದ್ಧಿಯೇ, ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರು, ನನ್ನ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ನೋಡು. ನಿನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ರಾವಣನು ವರದಾನದ ಬಲದಿಂದ ದೇವದಾನವರನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕುಂಭಕರ್ಣನಾದರೋ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಸುರಾಸುರರನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ನೀನು ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿಗೆ ಸಮಾನ, ಪ್ರತಾಪದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಮಾನ; ಇಂದು ರಾಕ್ಷಸಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಲವೀರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನೀನು ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಇಂದು ಸಮರದಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಅದ್ಭುತ ಮಹಾಘರ್ಷಣೆಯನ್ನು, ಶಕ್ರ-ಶಂಬರರ ಯುದ್ಧದಂತೆ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ನೋಡಲಿ. ನೀನು ಅಪ್ರತಿಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೀಯೆ, ಅಸ್ತ್ರಕೌಶಲವನ್ನೂ ತೋರಿಸಿದ್ದೀಯೆ; ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಈ ವಾನರವೀರರು ನಿನ್ನಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ವೀರನೇ, ನಿಂದೆಯ ಭಯದಿಂದಲೇ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಂದಿಲ್ಲ — ದಣಿದಿದ್ದವನನ್ನು ಕೊಂದನು ಎಂದು ಲೋಕ ಹೇಳೀತು. ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ದಣಿದಿರುವ ನೀನು ವಿಶ್ರಾಂತನಾಗಿ ನನ್ನ ಬಲವನ್ನು ನೋಡು.’ ಸುಗ್ರೀವನ ಈ ಮಾತು ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೂ ಉಪಹಾಸದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ — ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ದಣಿದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಅವನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ವೀರನ ಧರ್ಮ — ಸಮಾನನೊಡನೆ ಸಮಾನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ. ಪ್ರಹ್ಲಾದನೇ ಮೊದಲಾದವರ ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಮಹಾಸುರರ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಬಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳು — ಮೊದಲು ಕುಂಭನ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಅನಂತರ ಅವನ ಕುಲದ ಸ್ಮರಣೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಆಹ್ವಾನ. ಅವನು ಕುಂಭನನ್ನು ರಾವಣ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು, ಕುಂಭಕರ್ಣರೊಡನೆ ತೂಗಿನೋಡುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಬಲ ವರದಾನದಿಂದ, ಕುಂಭಕರ್ಣನದು ಸ್ವವೀರ್ಯದಿಂದ ಎಂಬ ಭೇದವನ್ನೂ ಅವನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಹಜ ಬಲವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಶಕ್ರ-ಶಂಬರರ ಯುದ್ಧದಂತೆ ನಮ್ಮ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಜೀವಿಗಳು ನೋಡಲಿ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಹೋತ್ಸವದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ವಾಣಿ ವೀರರಸಪೂರ್ಣ. ಸುಗ್ರೀವನು ಕುಂಭನನ್ನು ‘ನಿಕುಂಭಾಗ್ರಜ’ — ನಿಕುಂಭನ ಅಣ್ಣ — ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಕುಂಭನ ಆಗಮನದ ಸೂಚನೆಯಂತೆ. ‘ಉಪಾಲಂಭಭಯಾತ್’ — ನಿಂದೆಯ ಭಯದಿಂದ — ಎಂಬ ಮಾತು ವೀರಧರ್ಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದಣಿದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದರೆ ಯಶಸ್ಸು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ನಿಂದೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಶತ್ರುವಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಅವಕಾಶ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಸುಗ್ರೀವನ ಸ್ವಾಭಿಮಾನದ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಬುದ್ಧಿಯ ಪರಿಚಯ.

ಅವಮಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕುಂಭನು ತುಪ್ಪದಿಂದ ಆಹುತಿ ಪಡೆದ ಅಗ್ನಿಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಂತೆ ಬೆಳೆದನು. ಆಮೇಲೆ ಕುಂಭನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದನು. ಮದೋದಕ ಸುರಿಯುತ್ತಿರುವ ಎರಡು ಮದ್ದಾನೆಗಳಂತೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ, ಒಬ್ಬರ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೆಣೆದುಕೊಂಡು, ಪರಸ್ಪರ ತಿಕ್ಕುತ್ತ, ಆಯಾಸದಿಂದ ಬಾಯಿಂದ ಹೊಗೆಯೊಡನೆ ಜ್ವಾಲೆಯನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರು. ಅವರ ಪಾದಗಳ ಅಪ್ಪಳಿಕೆಯಿಂದ ಭೂಮಿ ಕುಸಿಯಿತು; ಅಲೆಗಳು ಸುಳಿಯುತ್ತಿದ್ದ ವರುಣಾಲಯವಾದ ಸಮುದ್ರ ಕಲಕಿತು. ಆಮೇಲೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಕುಂಭನನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ಸಮುದ್ರದ ತಳವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ, ವೇಗವಾಗಿ ಉಪ್ಪುನೀರಿಗೆ ಎಸೆದನು. ಕುಂಭನ ಪತನದಿಂದ ವಿಂಧ್ಯ-ಮಂದರಗಳಂತಿದ್ದ ಜಲರಾಶಿ ಮೇಲೆದ್ದು ಸುತ್ತಲೂ ಹರಡಿತು. ಆಮೇಲೆ ಕುಂಭನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕೆಡವಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ವಜ್ರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಅವನ ಕವಚ ಸಿಡಿಯಿತು, ರಕ್ತ ಚಿಮ್ಮಿತು; ಅವನ ಮಹಾವೇಗದ ಮುಷ್ಟಿ ಎದೆಯ ಎಲುಬುಗಳ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿತು. ಅದರ ವೇಗದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತಾದ ಉರಿಯುವ ತೇಜಸ್ಸು ಉಂಟಾಯಿತು — ವಜ್ರದ ಅಪ್ಪಳಿಕೆಯಿಂದ ಮೇರುಪರ್ವತದಿಂದ ಜ್ವಾಲೆ ಹುಟ್ಟುವಂತೆ. ಇಬ್ಬರು ಮಹಾಬಲರ ಈ ಬಾಹುಯುದ್ಧವನ್ನು ಕವಿ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭೂಮಿ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ, ಸಮುದ್ರ ಕಲಕುತ್ತದೆ, ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಜ್ವಾಲೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆದರೂ ಕುಂಭನು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಮತ್ತೆ ನೆಗೆದು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಬಲ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. 81ರಿಂದ 85ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆಯುಧಗಳಿಲ್ಲ — ಕೇವಲ ತೋಳುಗಳು ಮತ್ತು ಮುಷ್ಟಿಗಳು. ಎರಡು ಮದ್ದಾನೆಗಳಂತೆ ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ, ಉಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾರೆ, ತಿಕ್ಕುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಆಯಾಸ ಎಷ್ಟೆಂದರೆ ಬಾಯಿಂದ ಹೊಗೆಯೊಡನೆ ಜ್ವಾಲೆ ಹೊರಬರುವಂತಿದೆ. ಅವರ ಭಾರದಿಂದ ಭೂಮಿ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ, ಸಮುದ್ರ ಕಲಕುತ್ತದೆ — ಈ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಅವರ ಅತಿಮಾನುಷ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಕುಂಭನನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅದರ ತಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ — ಅಂದರೆ ಅತ್ಯಂತ ಆಳಕ್ಕೆ ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ. ನೀರು ಪರ್ವತದಂತೆ ಮೇಲೇಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕುಂಭನು ಮತ್ತೆ ಬಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡವಿ ಎದೆಗೆ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಕವಚ ಒಡೆಯುತ್ತದೆ, ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧ ಸಮವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಯಾರಿಗೆ ವಿಜಯ ಎಂಬುದು ಅನಿಶ್ಚಿತ. ಮೇರುವಿನ ಮೇಲೆ ವಜ್ರಪಾತದಂತೆ ಅವನ ಮುಷ್ಟಿಯ ಜ್ವಾಲೆ. ಮಾತಿನಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕುಂಭನು ತುಪ್ಪದಿಂದ ಬೆಳೆದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಇದನ್ನು ತಿಳಿದೂ ಅವನನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಸಮಾನ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ನಂತರವೂ ಕುಂಭನ ಪುನರಾಗಮನ ಅವನ ಅಜೇಯ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರ ಎದೆಯ ಎಲುಬುಗಳ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿದುದು ಸುಗ್ರೀವನ ದೃಢ ಶರೀರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಅದರಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾಬಲ ಸುಗ್ರೀವನು ವಜ್ರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದನು. ಸಾವಿರಾರು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಅರಳಿದ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ಕುಂಭನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ಬಹಳ ಪೀಡಿತನಾದ ಕುಂಭನು ಜ್ವಾಲೆಯಾರಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಆಗ ಬಿದ್ದನು. ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು, ಆಕಾಶದಿಂದ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಬೀಳುವ, ಉಜ್ವಲ ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ, ಕೆಂಪು ಅಂಗಗಳ ಮಂಗಳಗ್ರಹದಂತೆ ಬೇಗನೆ ಬಿದ್ದನು. ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎದೆ ಒಡೆದು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಕುಂಭನ ರೂಪ, ರುದ್ರನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗೋಪತಿಯಾದ (ಕಿರಣಗಳ ಒಡೆಯನಾದ) ಸೂರ್ಯನ ರೂಪದಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹತನಾಗಲು ಬೆಟ್ಟಗಳೊಡನೆ ಕಾಡುಗಳೊಡನೆ ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸಿತು, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಯ ಆವರಿಸಿತು. ಹೀಗೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಗನೂ ತಂದೆಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಮುಷ್ಟಿ ಸಹಸ್ರಕಿರಣ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿ — ಅವನ ಒಂದೇ ಪ್ರಹಾರ ಸಾಕಾಯಿತು. ಕುಂಭನ ಪತನವನ್ನು ಅಗ್ನಿಯ ಶಮನ, ಗ್ರಹದ ಪತನ, ಸೂರ್ಯನ ಗ್ರಹಣ ಎಂಬಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಗಂಭೀರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಸಹಿಸಿ ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಒಂದೇ ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರ ನಿರ್ಣಾಯಕ. ಕುಂಭನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಆರುತ್ತಾನೆ, ಗ್ರಹದಂತೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಭೂಮಿಯ ಕಂಪನ ಮಹಾವೀರನ ಮರಣದ ಲಕ್ಷಣ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಂಶವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಭಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಕುಂಭನು ಅಣ್ಣನ ಸೇಡು ತೀರಿಸಲು ಬರುವನು. ರುದ್ರನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೂರ್ಯ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ದಕ್ಷಯಜ್ಞದ ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ರುದ್ರನು ಸೂರ್ಯನ ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಉದುರಿಸಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಕುಂಭನ ಪತನವನ್ನು ದಿವ್ಯಘಟನೆಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः॥ ७६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ