॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 75ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಲಂಕಾದಹನ ಮತ್ತು ಸಂಕುಲಯುದ್ಧ

ಸುಗ್ರೀವನ ಆದೇಶ, ಪಂಜುಗಳೊಡನೆ ವಾನರರ ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶ, ಪಟ್ಟಣದ ದಹನ, ರಾಮನ ಧನುಷ್ಟಂಕಾರ, ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧ, ಕುಂಭ-ನಿಕುಂಭಾದಿಗಳ ನಿರ್ಗಮನ, ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರ ಘೋರಯುದ್ಧ

ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪುನರುತ್ಥಾನದ ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಪ್ರಯೋಜನಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹತನಾದುದರಿಂದಲೂ ರಾವಣನ ಕುಮಾರರೂ ಸಂಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದರಿಂದಲೂ ರಾವಣನು ಈಗ ಉಪನಿರ್ಹಾರ ಮಾಡಲಾರನು — ಅಂದರೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗಲಿ ಮುಂದೂಡಲಾಗಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಯಾವ ವಾನರರು ಮಹಾಬಲರೂ ಚುರುಕಾದವರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪಂಜುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬೇಗನೆ ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ಎರಗಲಿ.’ ಸುಗ್ರೀವನ ನೀತಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಶತ್ರು ದುರ್ಬಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಈಗ ಅವನ ನಗರವನ್ನು ಸುಡಲು ಉಚಿತ ಕಾಲ. ಆಮೇಲೆ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಂಗತನಾಗಲು, ಭಯಂಕರವಾದ ರಾತ್ರಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಪಂಜುಗಳೊಡನೆ ಲಂಕೆಯತ್ತ ಹೊರಟರು. ರಾತ್ರಿಯ ಆರಂಭವನ್ನೇ ಆಕ್ರಮಣದ ಕಾಲವಾಗಿ ಆರಿಸಲಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಬೆಳಕು ಹೆಚ್ಚು ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ಹನುಮಂತನು ಒಬ್ಬನೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟಿದ್ದನು; ಈಗ ಇಡೀ ವಾನರಸೇನೆ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಜನಂತೆ ನೀತಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ ಆದೇಶ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಹನುಮಂತನು ಅವನ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪಂಜುಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ವಾನರಗಣಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಮುತ್ತಿಗೆಹಾಕಲು, ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿದ್ದ ವಿಕಾರ ಕಣ್ಣುಗಳ ರಾಕ್ಷಸರು ತಟ್ಟನೆ ಓಡಿಹೋದರು — ನಗರದ ರಕ್ಷಕರೇ ಮೊದಲು ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದರು. ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾನರರು ಗೋಪುರಗಳಲ್ಲಿ, ಅಟ್ಟಾಲಕಗಳಲ್ಲಿ (ಕೋಟೆಯ ಬುರುಜುಗಳಲ್ಲಿ), ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ, ವಿವಿಧ ಸಂಚಾರಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ, ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಸಾದಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯಿಟ್ಟರು. ಆಗ ಅಗ್ನಿಯು ಅವರ ಸಾವಿರಾರು ಮನೆಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟನು; ಬೆಟ್ಟದಂತಿದ್ದ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ಅಗರು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀಗಂಧ, ಮುತ್ತುಗಳು, ಹೊಳಪಿನ ಮಣಿಗಳು, ವಜ್ರ, ಹವಳ ಸುಟ್ಟುಹೋದವು. ಸುಂದರವಾದ ನಾರುಮಡಿ, ರೇಷ್ಮೆ, ವಿವಿಧ ಕಂಬಳಿಗಳು, ಉಣ್ಣೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಚಿನ್ನದ ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಆಯುಧಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋದವು. ನಾನಾ ಆಕಾರಗಳ ಕುದುರೆಗಳ ಸಜ್ಜುಸಾಮಗ್ರಿ, ಆನೆಗಳ ಕಂಠಾಭರಣಗಳು ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆಪಟ್ಟಿಗಳು, ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ರಥೋಪಕರಣಗಳು, ಯೋಧರ ಕವಚಗಳು, ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಕವಚಗಳು, ಖಡ್ಗಗಳು, ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ಹೆದೆಗಳು, ಬಾಣಗಳು, ತೋಮರಗಳು, ಅಂಕುಶಗಳು, ಶಕ್ತಿಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋದವು. ರೋಮದ, ಕೂದಲಿನ, ಹುಲಿಯ ಚರ್ಮಗಳು, ಹೇರಳವಾದ ಕಸ್ತೂರಿ, ಮುತ್ತು-ಮಣಿಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು, ವಿವಿಧ ಅಸ್ತ್ರರಾಶಿಗಳು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋದವು; ನಾನಾ ಬಗೆಯ ವಿಚಿತ್ರ ಮನೆಗಳನ್ನು ಅಗ್ನಿ ಸುಟ್ಟನು. ಕವಿ ದೀರ್ಘವಾದ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ್ದ ಸಂಪತ್ತೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಬೂದಿಯಾಯಿತು. ಕುದುರೆ-ಆನೆ-ರಥಗಳ ಉಪಕರಣಗಳೂ ಆಯುಧಗಳೂ ಸುಟ್ಟುಹೋದುದರಿಂದ ಈ ಪಟ್ಟಿ ಯುದ್ಧಸಾಮಗ್ರಿಯ ನಾಶವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. 8ರಿಂದ 13ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠ ಮಾತ್ರ ಈ ವಿಸ್ತೃತ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಬೆಂಕಿಯಿಟ್ಟಾಗ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದ್ದರು — ಹಿಂದಿನ ರಾತ್ರಿ ಅವರು ಮೂರ್ಛಿತರಾಗಿದ್ದರು, ಇಂದು ವಿಜಯಿಗಳಂತಿದ್ದಾರೆ. ರಕ್ಷಕರ ಪಲಾಯನದಿಂದ ನಗರ ರಕ್ಷಣೆಯಿಲ್ಲದಂತಾಯಿತು. ಮನೆಗಳು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸಾವಿರಗಟ್ಟಲೆ ಸುಟ್ಟುಹೋದವು. ಬೆಟ್ಟದಂತಹ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ಉರುಳುವಾಗ ಮಹಾಶಬ್ದವಾಗುತ್ತದೆ, ಧೂಳೂ ಹೊಗೆಯೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡುತ್ತವೆ. ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳು ಸುಡುವಾಗ ಅವುಗಳ ಗಂಧವೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡುತ್ತದೆ — ಅಗರು-ಶ್ರೀಗಂಧಗಳ ಹೊಗೆ ಗಾಳಿಯನ್ನು ತುಂಬುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಗಂಧರ್ವರಿಂದಲೂ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದ ರತ್ನಗಳೂ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಕುದುರೆ-ಆನೆ-ರಥಗಳ ಉಪಕರಣಗಳು, ಯೋಧರ ಕವಚಗಳು, ಸರ್ವವಿಧ ಆಯುಧಗಳು — ಇವುಗಳ ನಾಶದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಯುದ್ಧಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಕುಗ್ಗಿತು. ಹೀಗೆ ದಹನ ಕೇವಲ ಸಂಪತ್ತಿನ ನಾಶವಲ್ಲ, ಯುದ್ಧಸಾಧನಗಳ ನಾಶವೂ ಹೌದು. ಹಿಂದೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಬಾಲದ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟಿದ್ದನು, ಆಗ ಅನೇಕ ಮನೆಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿದ್ದವು. ಈಗ ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಲಂಕೆ ಸುಡುತ್ತಿದೆ, ಆದರೆ ಈ ಬಾರಿ ಇಡೀ ವಾನರಸೇನೆ ಈ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಹಾನಿ ಹೆಚ್ಚು. ವಾನರರು ಗೋಪುರಗಳಲ್ಲೂ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲೂ ಬೆಂಕಿಯಿಡುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಓಡಿಹೋಗಲೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋದವು — ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಕವಚಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದವರು, ಮಾಲೆ-ಆಭರಣ-ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದವರು, ಸೀಧು (ಮದ್ಯ) ಕುಡಿದು ಚಂಚಲ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವರು, ಮದದಿಂದ ತೂರಾಡುತ್ತ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವರು, ಪ್ರಿಯತಮೆಯರು ಹಿಡಿದೆಳೆದ ವಸ್ತ್ರಗಳುಳ್ಳವರು, ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದವರು. ಕೆಲವರು ಗದೆ-ಶೂಲ-ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು, ಇತರರು ತಿನ್ನುತ್ತ ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಾಸಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯತಮೆಯರೊಡನೆ ಮಲಗಿದ್ದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಭಯಗೊಂಡು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬೇಗನೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದರು — ಹೀಗೆ ಲಂಕಾನಿವಾಸಿಗಳ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಮಂದಿಯನ್ನು ಅಗ್ನಿ ಆಗ ಸುಟ್ಟನು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಉರಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಲಾಸಮಯ ಜೀವನವನ್ನೂ ಕರುಣಾಜನಕ ಅಂತ್ಯವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮದ್ಯಪಾನ, ಭೋಜನ, ಪ್ರಿಯತಮೆಯರೊಡನೆ ಶಯನ, ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ಬಂದಿತು. ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಓಡುವ ತಂದೆಯರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನರಳುವ ನಿರಪರಾಧಿಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಗೃಹಗೃಧ್ನು’ ಎಂಬ ಪದ ಮನೆಯ ಮೇಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯಾರು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಲೋಭಿಗಳಾಗಿದ್ದರೋ ಅವರ ಮನೆಗಳೇ ನಾಶವಾದವು. ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿವಿಧ ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೆಲವರು ಸುರೆಯನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಉಣ್ಣುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಭಯದಿಂದ ಓಡುತ್ತಾರೆ. ಇವರೆಲ್ಲ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಗರವಾಸಿಗಳು. ಅವರ ದಹನ ಯುದ್ಧದ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ಶತ್ರುಸಂಜಾತಮನ್ಯೂನಾಮ್’ — ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದವರ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರೂ ರಾಮನ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರು ಒಂದೇ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಾಶವಾದರು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಗಟ್ಟಿಯಾದ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ, ಗಂಭೀರ ಗುಣಗಳುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದ ಚಂದ್ರ-ಅರ್ಧಚಂದ್ರ ಆಕೃತಿಗಳುಳ್ಳ, ಚಂದ್ರಶಾಲೆಗಳಿಂದ (ಮೇಲ್ಮಾಳಿಗೆಗಳಿಂದ) ಎತ್ತರವಾದ, ಚಿತ್ರಿತ ಕಿಟಕಿಗಳುಳ್ಳ, ಬಲವಾದ ತಳಹದಿಗಳುಳ್ಳ, ಮಣಿ-ಹವಳಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ, ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಂತಿದ್ದ, ಬೆಟ್ಟಗಳಂತಿದ್ದ ಭವನಗಳನ್ನು — ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಗಳ, ನವಿಲುಗಳ, ವೀಣೆಗಳ, ಆಭರಣಗಳ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದವುಗಳನ್ನು — ಆ ಅಗ್ನಿ ಸುಟ್ಟನು. ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ತೋರಣಗಳು ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯಂತೆ ಹೊಳೆದವು. ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಮನೆಗಳು ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಉರಿಯುವ ಮಹಾಪರ್ವತದ ಶಿಖರಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದವು. ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ (ಉಪ್ಪರಿಗೆಯ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ) ಮಲಗಿದ್ದ ಸುಂದರಿಯರು ಸುಡುತ್ತ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆದು ‘ಹಾ ಹಾ’ ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅರಚಿದರು. ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಭವನಗಳು ವಜ್ರಧಾರಿಯ ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಪರ್ವತದ ಶಿಖರಗಳಂತೆ ಉರುಳಿದವು. ದೂರದಿಂದ ಸುಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಹಿಮವಂತನ ಶಿಖರಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದವು. ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಹರ್ಮ್ಯಗಳ ತುದಿಗಳಿಂದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಲಂಕೆ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಮಾವುತರಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಲಂಕೆಯು ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೊಸಳೆಗಳು ಸುತ್ತುತ್ತಿರುವ ಸಮುದ್ರದಂತಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಗಳ ಮಾಲೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮೋಡ-ಮಿಂಚು, ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚು, ವಜ್ರಪಾತ, ಹಿಮವಂತನ ಶಿಖರಗಳು, ಮುತ್ತುಗದ ಕಾಡು, ಪ್ರಳಯಸಮುದ್ರ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಮೆಯೂ ದಹನದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಬೆಳಕು, ಪತನ, ಬಣ್ಣ, ಕೋಲಾಹಲ. 27ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಲಂಕೆಯ ಭವನಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದವು — ಚಿನ್ನದ ಚಂದ್ರ-ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದವು, ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಶಾಲೆಗಳಿಂದ ಎತ್ತರವಾದವು, ಚಿತ್ರಿತ ಕಿಟಕಿಗಳುಳ್ಳವು, ದೃಢವಾದ ತಳಹದಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತವು, ಮಣಿ-ಹವಳಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೌಂಚಗಳೂ ನವಿಲುಗಳೂ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದವು, ವೀಣೆಗಳು ನುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದವು, ಸ್ತ್ರೀಯರ ಆಭರಣಗಳು ಸದ್ದುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ಸುಖಮಯ ಜೀವನವೆಲ್ಲ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ನಾಶವಾಯಿತು. ಹಿಂದೆ ಎಲ್ಲಿ ಗೀತ-ನೃತ್ಯಗಳಿದ್ದವೋ ಅಲ್ಲಿ ಈಗ ಆಕ್ರಂದನ ಮಾತ್ರ. ಸುಂದರಿಯರು ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆದು ಓಡುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಕಾದ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳು ಸುಡುತ್ತವೆ. ಮಾವುತರು ಆನೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರು, ಕುದುರೆಯವರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು; ಆ ಪಶುಗಳು ಭಯದಿಂದ ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ನಗರವು ಮೊಸಳೆಗಳು ಸುತ್ತುವ ಕ್ಷುಬ್ಧ ಸಮುದ್ರದಂತಿದೆ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ದೂರದಿಂದ ಕಂಡ ಲಂಕೆ ಕೆಂಪು ಹೂಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮುತ್ತುಗದ ಕಾಡಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಭೀಷಣವಾದರೂ ಸುಂದರ. ‘ಹಾ ಹಾ’ ಎಂಬ ಆಕ್ರಂದನ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಭಯವನ್ನೂ ವೇದನೆಯನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಭವನಗಳು ಉರುಳುವಾಗ ವಜ್ರದಿಂದ ಮುರಿದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಪತನದ ವೇಗವನ್ನೂ ಶಬ್ದವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದೂರದಿಂದ ಕಂಡ ಉರಿಯುವ ಮನೆಗಳು ಹಿಮವಂತನ ಶಿಖರಗಳಂತೆ — ಹಿಮವಂತನ ಶಿಖರಗಳು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಓಷಧಿಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುವಂತೆ ಲಂಕೆಯ ಮನೆಗಳು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಓಷಧಿಪರ್ವತದ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ದಹನದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕೆಲವೆಡೆ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಆನೆ ಭಯದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತದೆ, ಕೆಲವೆಡೆ ಭಯಗೊಂಡ ಆನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಭಯಗೊಂಡ ಕುದುರೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಪಶುಗಳೂ ಒಂದನ್ನೊಂದು ಕಂಡು ಹೆದರುತ್ತವೆ. ಲಂಕೆ ಸುಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ನೆರಳು ಬಿದ್ದ ನೀರುಳ್ಳ ಮಹಾಸಾಗರವು ಕೆಂಪು ನೀರಿನ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು — ಅಗ್ನಿಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ಕೆಂಪಾದಂತಾಯಿತು. ವಾನರರಿಂದ ಬೆಂಕಿಯಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪಟ್ಟಣ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ, ಈ ಲೋಕದ ಘೋರ ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಭೂಮಿಯಂತಾಯಿತು. ಹೊಗೆಯಿಂದ ಆವೃತರಾದ, ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಕಾದ, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅರಚುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಜನರ ಧ್ವನಿ ನೂರು ಯೋಜನಗಳವರೆಗೆ ಕೇಳಿಸಿತು. ಆಮೇಲೆ ಸುಟ್ಟ ದೇಹಗಳೊಡನೆ ಹೊರಬಂದ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಯುದ್ಧೋತ್ಸುಕರಾದ ವಾನರರು ತಟ್ಟನೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ವಾನರರ ಘೋಷವೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಆರ್ತನಾದವೂ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಮೊಳಗಿಸಿದವು. ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಉಪಮೆ ದಹನದ ವ್ಯಾಪಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಆಕ್ರಂದನ ನೂರು ಯೋಜನಗಳವರೆಗೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಕರುಣರಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. 29ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಭಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನಿರೀಕ್ಷಣೆ — ಭಯಗೊಂಡ ಪಶು ಇನ್ನೊಂದು ಭಯಗೊಂಡ ಪಶುವನ್ನು ಕಂಡು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆದರುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರದ ಕೆಂಪುಬಣ್ಣ ಅಗ್ನಿಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಿಂದ, ಆದರೆ ಅದು ರಕ್ತವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಭೂಮಿ ಉರಿಯುವಂತೆ ಲಂಕೆ ಉರಿಯುತ್ತದೆ. ಸುಟ್ಟ ಶರೀರಗಳೊಡನೆ ಹೊರಬಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರು ತಕ್ಷಣವೇ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬರುವುದೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಲ್ಲ — ಒಳಗೆ ಅಗ್ನಿ, ಹೊರಗೆ ವಾನರರು. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಶಬ್ದಗಳು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ತುಂಬುತ್ತವೆ. ಈ ಇಡೀ ದೃಶ್ಯ ಯುದ್ಧದ ಹೊಸ ಹಂತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ವಾನರರು ಆಕ್ರಮಣಕಾರರು.

ಶಲ್ಯರಹಿತರಾದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳ್ಳದೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಎರಡು ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡರು. ಆಮೇಲೆ ರಾಮನು ತನ್ನ ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರಗೊಳಿಸಿದನು; ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ತುಮುಲ ಶಬ್ದವಾಯಿತು. ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ಆಗ, ವೇದಮಯವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವ ಕ್ರುದ್ಧ ಭಗವಾನ್ ಭವನಂತೆ (ಶಿವನಂತೆ) ಶೋಭಿಸಿದನು. ವಾನರರ ಘೋಷವನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಆರ್ತನಾದವನ್ನೂ — ಆ ಎರಡು ಶಬ್ದಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿ ರಾಮನ ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿಸಿತು. ವಾನರರ ಘೋಷ, ರಾಕ್ಷಸರ ಆರ್ತನಾದ, ರಾಮನ ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದ — ಮೂರೂ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದವು. ಅವನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತಿದ್ದ ಆ ಪುರಗೋಪುರ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಯಿತು. ಆಮೇಲೆ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರ ತುಮುಲವಾದ ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆ ನಡೆಯಿತು. ಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ರೌದ್ರವಾದುದರಂತಾಯಿತು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿದ್ದ ರಾಮನು ಈಗ ಗಲಿಬಿಲಿಯಿಲ್ಲದೆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಬದಲಾವಣೆ ಸೇನೆಯ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ತ್ರಿಪುರದಹನದ ಕಾಲದ ಶಿವನ ಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. 37ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಅದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ 33ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಅರ್ಧದ ಪುನರುಕ್ತಿಯೇ. ರಾಮನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಶಬ್ದ ಎಲ್ಲ ಶಬ್ದಗಳಿಗಿಂತ ಉಚ್ಚವಾದುದು — ವಾನರರ ಹರ್ಷನಾದವನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಆಕ್ರಂದನವನ್ನೂ ಮೀರಿ ಅದು ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಪ್ರಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಇಡೀ ಯುದ್ಧದ ಕೇಂದ್ರ. ಅವನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗೋಪುರ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ — ಇದು ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರದ ಪತನ, ಮುಂದಿನ ಪರಾಜಯದ ಚಿಹ್ನೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಮನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾಗುತ್ತಾರೆ, ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ರೌದ್ರವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ನಗರ ಸುಡುತ್ತಿದೆ, ಶತ್ರು ದ್ವಾರದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಓಷಧಿಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಹೊಸ ಜೀವವನ್ನು ಪಡೆದ ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಧನುಸ್ಸಿನ ಟಂಕಾರ ಕೇವಲ ಶಬ್ದವಲ್ಲ, ಯುದ್ಧದ ಆಹ್ವಾನ. ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಎದ್ದಿದ್ದಾನೆ, ಅವನ ಬಾಣಗಳು ಅಮೋಘ ಎಂದು ರಾಕ್ಷಸರು ಬಲ್ಲರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಸಿದ್ಧತೆ ತುಮುಲವಾದುದು — ಅವರು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಕವಚಗಳನ್ನು ತೊಡುತ್ತಾರೆ, ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ, ಸಿಂಹನಾದಗಳಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರ ನಾದವೂ ಭಯದ ಮುಸುಕು ಮಾತ್ರ.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರೇಂದ್ರರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ‘ವಾನರರೇ, ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ದ್ವಾರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಿರಿ. ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಅನ್ಯಥಾ ಮಾಡುವನೋ — ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ — ರಾಜಶಾಸನವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದ ಅವನನ್ನು ಎರಗಿ ಕೊಲ್ಲಬೇಕು.’ ಉರಿಯುವ ಪಂಜುಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುವ ಕೈಗಳುಳ್ಳ ಆ ವಾನರಮುಖ್ಯರು ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಂತಿರಲು ರಾವಣನನ್ನು ಕ್ರೋಧ ಆವರಿಸಿತು. ಅವನ ಆಕಳಿಕೆಯ ಆರ್ಭಟದಿಂದ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಕಲಕಿಹೋದವು; ರುದ್ರನ ಕೋಪವೇ ರೂಪತಾಳಿದಂತೆ ಅವನ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಕ್ಕಳಾದ ಕುಂಭ-ನಿಕುಂಭರನ್ನು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಯೂಪಾಕ್ಷ, ಶೋಣಿತಾಕ್ಷ, ಪ್ರಜಂಘ, ಕಂಪನರು ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ಹೊರಟರು. ಅವನು ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ‘ರಾಕ್ಷಸರೇ, ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತ ಈಗಲೇ ಹೋಗಿರಿ.’ ಅವನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ, ಉರಿಯುವ ಆಯುಧಗಳುಳ್ಳ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಲಂಕೆಯಿಂದ ಹೊರಟರು. ಸುಗ್ರೀವನ ಕಠೋರ ನಿಯಮ ಸೇನೆಯ ಶಿಸ್ತನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧ ‘ರುದ್ರನ ಕೋಪ’ದಂತೆ — ಅವನ ಪ್ರಮುಖ ಯೋಧರು ಮೊದಲೇ ಹತರಾದುದರಿಂದ ಈಗ ಅವನ ತಮ್ಮ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 47ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವನು ಸೇನಾಪತಿಯಂತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಾನರನಾಯಕನೂ ಸಮೀಪದ ದ್ವಾರವನ್ನು ಕಾಯಬೇಕು, ಯಾರು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾರೋ ಅವರು ದಂಡನೀಯರು. ಹೀಗೆ ವಾನರರು ಲಂಕೆಯ ಎಲ್ಲ ದ್ವಾರಗಳನ್ನೂ ತಡೆಗಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನು ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಆಕಳಿಕೆಯಿಂದಲೂ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕಲಕುತ್ತವೆ, ಅವನ ಕೋಪ ಶಿವನ ಕೋಪವೇ ಶರೀರ ಧರಿಸಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅವನು ತಾನೇ ಹೊರಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹಿಂದೆ ಹತನಾದುದರಿಂದ ಅವನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರದ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಇದ್ದಿರಬಹುದು. ಯೂಪಾಕ್ಷನೇ ಮೊದಲಾದ ನಾಲ್ವರು ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಅವರಿಬ್ಬರ ಸಹಾಯಕರು. ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆ ‘ಈಗಲೇ ಹೋಗಿರಿ’ — ಅವನು ಕಾಲವಿಳಂಬವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಅನೇಕ ಮಕ್ಕಳೂ ಸಹೋದರರೂ ಸೇನಾಪತಿಗಳೂ ಮೊದಲೇ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಈಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಕೋಪ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಸೇನೆ ಕುಗ್ಗುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ — ಅವರ ಶೌರ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವರ ಭವಿಷ್ಯ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ.

ರಾಕ್ಷಸರ ಆಭರಣಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಕಾಂತಿಗಳಿಂದಲೂ, ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಪಂಜುಗಳಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ತಾರಾಧಿಪನಾದ ಚಂದ್ರನ ಕಾಂತಿ, ತಾರೆಗಳ ಕಾಂತಿ, ಆ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಆಭರಣಗಳ ಕಾಂತಿ ಉಜ್ವಲವಾಗಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ಬೆಳಗಿದವು. ಚಂದ್ರಕಾಂತಿ, ಆಭರಣಕಾಂತಿ, ಉರಿಯುವ ಗ್ರಹಗಳ ಕಾಂತಿ ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬೆಳಗಿದವು. ಅಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ ಸುಟ್ಟ ಮನೆಗಳ ಕಾಂತಿಗಳು ಬಿದ್ದ ನೀರುಳ್ಳ, ಚಂಚಲ ಅಲೆಗಳ ಸಾಗರ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶೋಭಿಸಿತು. ಪತಾಕೆ-ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಉತ್ತಮ ಖಡ್ಗ-ಕೊಡಲಿಗಳುಳ್ಳ, ಭಯಂಕರ ಕುದುರೆ-ರಥ-ಆನೆಗಳುಳ್ಳ, ನಾನಾ ಪದಾತಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಉರಿಯುವ ಶೂಲ-ಗದೆ-ಖಡ್ಗ-ಪ್ರಾಸ-ತೋಮರ-ಧನುಸ್ಸುಗಳುಳ್ಳ, ಘೋರ ಪರಾಕ್ರಮ-ಪೌರುಷವುಳ್ಳ ಆ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯ ಕಾಣಿಸಿತು. ಅದರ ಪ್ರಾಸಗಳು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದವು, ಅದು ನೂರಾರು ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು, ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಕೊಡಲಿಗಳನ್ನು ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದುದು, ಮಹಾಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಿದ್ದುದು, ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಬಿಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಗಂಧ-ಮಾಲೆ-ಮಧುಗಳ ಸಿಂಚನದಿಂದ ಮಹಾವಾಯುವನ್ನು ಸುವಾಸಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದುದು, ಶೂರಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದುದು, ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಘರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದುದು, ಘೋರವಾದುದು ಆಗಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ದುರ್ಜಯವಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು — ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿಯ ಯುದ್ಧವೂ ಹಗಲಿನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿದೆ — ಚಂದ್ರ, ತಾರೆಗಳು, ಗ್ರಹಗಳು, ಆಭರಣಗಳು, ಪಂಜುಗಳು, ಸುಟ್ಟ ಮನೆಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಬೆಳಕನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ. 50ರಿಂದ 53ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಸೈನ್ಯದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಗಂಧ, ಶಬ್ದ, ರೂಪ ಮೂರನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಬೆಳಕಿನ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿಯಿದೆ, ಆದರೆ ಕತ್ತಲೆಯಿಲ್ಲ — ಚಂದ್ರ, ತಾರೆಗಳು, ಗ್ರಹಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ರಾಕ್ಷಸರ ಆಭರಣಗಳು ನೆಲದ ಮೇಲೆ, ವಾನರರ ಪಂಜುಗಳು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ, ಸುಟ್ಟ ಮನೆಗಳು ನಗರದಲ್ಲಿ, ಅವುಗಳ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ. ಹೀಗೆ ಇಡೀ ರಣಕ್ಷೇತ್ರ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆ — ಪತಾಕೆಗಳೂ ಧ್ವಜಗಳೂ, ಖಡ್ಗಗಳೂ ಕೊಡಲಿಗಳೂ, ಕುದುರೆಗಳು, ರಥಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಪದಾತಿಗಳು, ಶೂಲಗಳು, ಗದೆಗಳು, ಖಡ್ಗಗಳು, ಪ್ರಾಸಗಳು, ತೋಮರಗಳು, ಧನುಸ್ಸುಗಳು. ಸೇನೆಯ ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಶಬ್ದ, ಚಿನ್ನದ ಕವಚಗಳ ದೀಪ್ತಿ, ಗಂಧ-ಮಾಲೆ-ಮದ್ಯಗಳ ಗಂಧ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಘೋಷ. ಇವೆಲ್ಲ ಆ ಸೇನೆಯ ಬಲವನ್ನೂ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇಂಥ ಸೇನೆಯೂ ವಾನರರಿಂದ ಸೋಲುವುದು ಎಂದು ಕಥೆಯ ಗತಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ರಕಾರನು ದೃಶ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ರಚಿಸುವಂತೆ ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಮೊದಲಿನ ಕ್ಷಣವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಂದ್ರ-ತಾರೆಗಳ ಬೆಳಕು ಶಾಂತ, ಅಗ್ನಿಯ ಬೆಳಕು ಉಗ್ರ, ಆಭರಣಗಳ ಬೆಳಕು ಚಂಚಲ — ಈ ಮೂರು ಬೆಳಕುಗಳೂ ಸೇರಿ ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತವೆ. ಸಮುದ್ರವೂ ಈ ದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಅದರ ಅಲೆಗಳು ಅಗ್ನಿಯ ಬೆಳಕನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಯುಧವನ್ನೂ ಹೆಸರಿಸಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಅದರ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಕೆಯೂ ಪೂರ್ಣತೆಯೂ ತೋರುತ್ತವೆ. ಮದ್ಯದ ಗಂಧ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಮದ್ಯಪಾನ ಮಾಡಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ಘೋಷ ಮೇಘದ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ.

ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರರ ಸೈನ್ಯ ಚಲಿಸಿತು, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿತು. ಆಮೇಲೆ ವಾನರರು ವೇಗವಾಗಿ ನೆಗೆದು ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ಆ ಮಹಾ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯದತ್ತ, ಪತಂಗಗಳು ಅಗ್ನಿಯತ್ತ ಹೋಗುವಂತೆ, ಧಾವಿಸಿದರು. ಅವರ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಬೀಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಪರಿಘ-ಅಶನಿಗಳುಳ್ಳ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶೋಭಿಸಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧೋತ್ಸುಕರಾದ ವಾನರರು ಉನ್ಮತ್ತರಂತೆ ನೆಗೆದರು — ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತ. ಹಾಗೆಯೇ ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರರ ತಲೆಗಳನ್ನು ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತಟ್ಟನೆ ಕತ್ತರಿಸಿದರು. ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಿವಿಗಳು ಕಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ತಲೆಗಳು ಒಡೆದ, ಬಂಡೆಗಳ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಅಂಗಗಳು ಮುರಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡಿದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಘೋರರೂಪದ ಇತರ ನಿಶಾಚರರು ಹರಿತ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಕೊಂದರು. ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದವನನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಕೊಂದನು, ಕೆಡವುತ್ತಿದ್ದವನನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಕೆಡವಿದನು, ನಿಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದವನನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ನಿಂದಿಸಿದನು, ಕಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದವನನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಕಚ್ಚಿದನು. ‘ಕೊಡು’ ಎಂದು ಒಬ್ಬನು, ‘ಕೊಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಇನ್ನೊಬ್ಬನು, ‘ಏಕೆ ಕಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತೀಯೆ, ನಿಲ್ಲು’ ಎಂದು ಮತ್ತೊಬ್ಬನು — ಹೀಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಕೈತಪ್ಪಿದ, ಕವಚ-ಆಯುಧಗಳು ಕಳಚಿಬಿದ್ದ, ಮಹಾಪ್ರಾಸಗಳು ಎತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ, ಮುಷ್ಟಿ-ಶೂಲ-ಖಡ್ಗ-ಕುಂತಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾರೌದ್ರವಾದ ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಹತ್ತು, ಏಳು ಎಂದು ಕೊಂದರು, ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹತ್ತು, ಏಳು ಎಂದು ಕೆಡವಿದರು. ವಸ್ತ್ರಗಳು ಕಳಚಿದ, ಕವಚ-ಧ್ವಜಗಳು ಬಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಾನರರು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ಯಃ… ಅಪರಃ’ (ಒಬ್ಬನು… ಇನ್ನೊಬ್ಬನು) ಎಂಬ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಸಂಕುಲತೆಯೂ ವೇಗವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಯಾರು ಯಾರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಪತಂಗಗಳು ಅಗ್ನಿಯತ್ತ ಹೋಗುವಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಾನರರ ಸಾಹಸವನ್ನೂ ಅವರ ವಿನಾಶದ ಸಂಭಾವ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಜಹ್ರೂ ರಾಕ್ಷಸಾ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಜಹ್ರುಃ’ ಎಂಬುದರ ವಿಸರ್ಗ ರೇಫ ಮುಂದೆ ಬಂದಾಗ ಲೋಪವಾಗಿ ಉಕಾರ ದೀರ್ಘವಾಗಿದೆ. 63 ಮತ್ತು 69ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಆರು ಪಾದಗಳವು. ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರರು ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ, ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪತಂಗಗಳು ದೀಪದತ್ತ ಧಾವಿಸುವಂತೆ ಅವರು ಶತ್ರುಸೇನೆಯತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಾರೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಅವರ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ರಾಕ್ಷಸರು ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೂ. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಮಹಾಹಾನಿ. ‘ಕೊಡು’, ‘ಕೊಡುತ್ತೇನೆ’, ‘ನಿಲ್ಲು’ ಎಂಬ ಮಾತುಗಳು ರಣಭೂಮಿಯ ನಿಜವಾದ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಯಾರೋ ಆಯುಧವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ, ಯಾರೋ ಪ್ರಹಾರ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಯಾರೋ ಶತ್ರುವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಹತ್ತು, ಏಳು’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಅನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಅವರ ಮೇಲುಗೈಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವ ನಿಯಮವೂ ಇಲ್ಲ — ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಕೈಬಿಟ್ಟಿವೆ, ಕವಚಗಳು ಬಿದ್ದಿವೆ, ಮುಷ್ಟಿಗಳೂ ಹಲ್ಲುಗಳೂ ಆಯುಧಗಳಾಗಿವೆ. ಕವಿ ಪದಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೊಲ್ಲುವವನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಕೆಡವುವವನು ಕೆಡವಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ನಿಂದಿಸುವವನು ನಿಂದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಕಚ್ಚುವವನು ಕಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ಚಕ್ರ ಯುದ್ಧದ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ತಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ, ವಾನರರು ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಕಚ್ಚುತ್ತಾರೆ, ತಲೆಗಳನ್ನು ಒಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ವೀರರು ಬೀಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ತಡೆಗಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭ ಮೊದಲಾದವರ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಗಳಿಗೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः॥ ७५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ