॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 74ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಓಷಧಿಪರ್ವತದ ಆನಯನ ಮತ್ತು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪುನರುತ್ಥಾನ

ಸೇನೆಯ ಮೋಹ, ವಿಭೀಷಣನ ಸಾಂತ್ವನ, ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಜಾಂಬವಂತನ ಹುಡುಕಾಟ, ಓಷಧಿಗಳ ಉಪದೇಶ, ಹನುಮಂತನ ಹಿಮವದ್ಗಮನ, ಶಿಖರದ ಆನಯನ, ಎಲ್ಲರ ವಿಶಲ್ಯತೆ

ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಕೆಡವಲ್ಪಡಲು ವಾನರಯೂಥಪರ ಸೈನ್ಯವು ಮೋಹಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ಸುಗ್ರೀವ, ನೀಲ, ಅಂಗದ, ಜಾಂಬವಂತರಿಗೂ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ತೋಚಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ವಿಷಣ್ಣವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರರಾಜನ ವೀರರನ್ನು ಅನುಪಮವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು — ‘ಹೆದರಬೇಡಿ, ಇದು ವಿಷಾದಪಡುವ ಸಮಯವಲ್ಲ. ಆರ್ಯಪುತ್ರರಿಬ್ಬರೂ ವಿವಶರಾಗಿ ವಿಷಣ್ಣರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರು ಸ್ವಯಂಭು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸಿಯೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಸ್ತ್ರಜಾಲಗಳಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ವಯಂಭುವು ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಅಮೋಘವೀರ್ಯದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ರಾಜಕುಮಾರರಿಬ್ಬರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾರೆ; ಹೀಗಿರುವಾಗ ಇಲ್ಲಿ ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು?’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಬುದ್ಧಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಇದನ್ನು ಪರಾಜಯವೆಂದು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಮರ್ಯಾದೆಯೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರೂ ಅಸ್ತ್ರದ ಗೌರವಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ. ಹೀಗೆ ಸೇನೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಧೈರ್ಯ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅವರ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೆ ಸಂಕಟವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮೂರ್ಛೆ ಮಾತ್ರ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲೂ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಸೇನೆಯ ಭಯವನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ ಆಶೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಮಾರುತಿಯೂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಯಾರು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೋ ಅವರನ್ನು ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಹೋಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸೋಣ.’ ಆಮೇಲೆ ವೀರರಾದ ಹನುಮಂತನೂ ರಾಕ್ಷಸೋತ್ತಮ ವಿಭೀಷಣನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಪಂಜುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಅವರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಂಡರು — ಅದು ಬಾಲಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಕೈ-ತೊಡೆ-ಕಾಲು-ಬೆರಳು-ಕುತ್ತಿಗೆಗಳು ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಅಂಗಗಳಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಬೆಟ್ಟಗಳಂತಿದ್ದ, ಬಿದ್ದಿದ್ದ ವಾನರರಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು; ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಹೊಳೆಯುವ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಸುಗ್ರೀವ, ಅಂಗದ, ನೀಲ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ, ಜಾಂಬವಂತ, ಸುಷೇಣ, ವೇಗದರ್ಶಿ, ಮೈಂದ, ನಲ, ಜ್ಯೋತಿರ್ಮುಖ, ದ್ವಿವಿದ ಹಾಗೂ ಇತರ ವಾನರರು ರಣದಲ್ಲಿ ಹತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ಅವರು ಕಂಡರು. ಸ್ವಯಂಭುವಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ, ದಿನದ ಐದನೆಯ ಭಾಗ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವಾಗ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರ ಅರವತ್ತೇಳು ಕೋಟಿ ಮಂದಿ ಹತರಾಗಿದ್ದರು. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಹತ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ‘ಸತ್ತವರು ಮತ್ತು ಗಾಯಗೊಂಡವರು’ ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಅನೇಕರು ಕೇವಲ ಮೂರ್ಛಿತರು, ಸತ್ತವರಲ್ಲ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪಂಜುಗಳ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ರಣಭೂಮಿಯ ದರ್ಶನ ಭೀಷಣವೂ ಕರುಣಾಜನಕವೂ ಆದ ಚಿತ್ರ. ವಿಭೀಷಣನೂ ಹನುಮಂತನೂ ಇಲ್ಲಿ ಜೊತೆಗಾರರು — ಒಬ್ಬನು ರಾಕ್ಷಸ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ವಾನರ, ಇಬ್ಬರೂ ರಾಮನ ಹಿತವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ಕವಿ ವಿಪತ್ತಿನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖರೂ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾರೆ. ಅಂಥ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲೂ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ನಿರಾಶರಾಗದೆ ಬದುಕಿರುವವರನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ. ‘ಅರವತ್ತೇಳು ಕೋಟಿ’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಅಸ್ತ್ರದ ಅಮೋಘತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ದಿನದ ಒಂದೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಸೈನ್ಯ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೂ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ವಿಶ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಾನರನ ಜೀವವೂ ಅವರಿಗೆ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು. ಪಂಜುಗಳ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಆ ವಾನರರು ಬೆಟ್ಟಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ರಕ್ತ ನದಿಯಂತೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಶ್ಯ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನೂ ಹನುಮಂತನೂ ಕೇವಲ ಎಣಿಕೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾರು ಯಾರು ಬದುಕಿದ್ದಾರೋ ಅವರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯೂ ವೀರತೆಯೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಹಿಂದೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಬಂದವರೇ ಈಗ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾರೆ — ಇದು ವಿಪರ್ಯಯದ ಕರುಣೆ.

ಸಾಗರದ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಹುಡುಕಿದನು. ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಮುಪ್ಪಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ವೃದ್ಧನಾದ, ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ, ಆರುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ, ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮಗನಾದ ಆ ವೀರನನ್ನು ಕಂಡು ಪೌಲಸ್ತ್ಯನು ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆರ್ಯ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ ತಾನೇ?’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕರಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಜಾಂಬವಂತನು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಮಾತನ್ನು ಹೊರಡಿಸುತ್ತ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ನೈರ್ಋತೇಂದ್ರನೇ, ನಿನ್ನ ಸ್ವರದಿಂದಲೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ನಾನು ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲಾರೆ. ಸುವ್ರತನೇ, ಯಾರಿಂದ ಅಂಜನೆಯು ಸತ್ಪುತ್ರವತಿಯಾದಳೋ, ಮಾತರಿಶ್ವನು (ವಾಯು) ಸತ್ಪುತ್ರವಂತನಾದನೋ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆಯೇ?’ ವಿಭೀಷಣನು ವಿಸ್ಮಿತನಾಗಿ ಕೇಳಿದನು — ‘ಆರ್ಯಪುತ್ರರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಮಾರುತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಏಕೆ ಕೇಳುತ್ತೀಯೆ? ವಾಯುಪುತ್ರನ ಮೇಲೆ ತೋರಿಸಿದಷ್ಟು ಸ್ನೇಹವನ್ನು ನೀನು ಸುಗ್ರೀವನ ಮೇಲಾಗಲಿ, ಅಂಗದನ ಮೇಲಾಗಲಿ, ರಾಘವನ ಮೇಲಾಗಲಿ ತೋರಿಸಲಿಲ್ಲ.’ ಜಾಂಬವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನೈರ್ಋತಶಾರ್ದೂಲನೇ, ನಾನು ಮಾರುತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಏಕೆ ಕೇಳುತ್ತೇನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು. ಈ ವೀರನು ಬದುಕಿದ್ದರೆ ಹತವಾದ ಸೈನ್ಯವೂ ಅಹತವೇ; ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದರೆ ಬದುಕಿದ್ದರೂ ನಾವು ಸತ್ತವರೇ. ಅಪ್ಪಾ, ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ, ಅಗ್ನಿಗೆ ಸಮಾನ ವೀರ್ಯವುಳ್ಳ ಮಾರುತಿಯು ಬದುಕಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಬದುಕುವ ಆಶೆ ಇರುತ್ತದೆ.’ ಆಮೇಲೆ ಹನುಮಂತನು ವೃದ್ಧನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಜಾಂಬವಂತನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಿನಯದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪೀಡಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ಕರಡಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ತಾನು ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟಿದಂತೆ ಭಾವಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಜಾಂಬವಂತನ ದೂರದೃಷ್ಟಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಈ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಹನುಮಂತನೊಬ್ಬನೇ ಉಪಾಯ ಮಾಡಬಲ್ಲನೆಂದು ಅವನು ಬಲ್ಲನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲು ಅವನ ಜೀವದ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಓದುಗನ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಹೌದು, ಅದರ ಉತ್ತರದಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಮಹತ್ತ್ವ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣು ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ವೃದ್ಧನು ಸ್ವರದಿಂದಲೇ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಅನುಭವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮಹಾಬಲನಾದರೂ ಅವನು ವೃದ್ಧನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಾಂಬವಂತನು ವೃದ್ಧ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗ, ಹಿಂದೆ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧಗಳನ್ನೂ ಕಂಡವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತಿನ ಗೌರವವನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಬಲ್ಲರು. ಅವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನಲ್ಲ, ರಾಮನದನ್ನೂ ಅಲ್ಲ, ಹನುಮಂತನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಭೀಷಣನು ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡುತ್ತಾನೆ. ಜಾಂಬವಂತನ ಉತ್ತರ ಇಡೀ ಸರ್ಗದ ಕೀಲಿಕೈ — ಹನುಮಂತನು ಬದುಕಿದ್ದರೆ ಅವನು ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ತರಬಲ್ಲನು, ಅವುಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಬದುಕುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಜೀವ ಎಲ್ಲರ ಜೀವದ ಮೂಲ. ‘ಹತಮಪ್ಯಹತಂ ಬಲಮ್’ — ಹತವಾದ ಸೈನ್ಯವೂ ಅಹತ — ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಅವನ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಜೀವಂತೋಽಪಿ ಮೃತಾ ವಯಮ್’ — ಬದುಕಿದ್ದರೂ ನಾವು ಸತ್ತವರು — ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಉಂಟಾಗುವ ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ತಾನೇ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಗ ವೃದ್ಧನು ಮತ್ತೆ ಜೀವ ಪಡೆದಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗುರು-ಶಿಷ್ಯರ ಸಂಬಂಧದಂತಹ ಭಾವ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವೃದ್ಧನ ಆನಂದ ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸೇನೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಆಶೆಯಿಂದ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ವಿವ್ಯಥಿತೇಂದ್ರಿಯಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪೀಡಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಹರ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನೂ ಇಲ್ಲಿ ಪಾಠ ಕಲಿಯುತ್ತಾನೆ — ಹೊರಗಿನ ಪದವಿಯಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯಸಾಮರ್ಥ್ಯವೇ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು. ಜಾಂಬವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನೂ ರಾಜಕುಮಾರರೂ ಪೂಜ್ಯರು, ಆದರೆ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಕನು ಹನುಮಂತನೇ. ಈ ವಿವೇಕ ವೃದ್ಧನ ಅನುಭವದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು.

ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಜಾಂಬವಂತನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಬಾ, ವಾನರರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ನೀನೇ ತಕ್ಕವನು. ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾದ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ನೀನು ಇವರೆಲ್ಲರ ಪರಮ ಸಖ. ಇದು ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಕಾಲ, ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣೆ. ಕರಡಿ-ವಾನರ ವೀರರ ಸೈನ್ಯಗಳಿಗೆ ಹರ್ಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡು, ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಈ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಶಲ್ಯರಹಿತರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡು. ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಮೇಲೆ ದೀರ್ಘ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಿಮವಂತನಿಗೆ ನೀನು ಹೋಗಬೇಕು. ಶತ್ರುಸೂದನನೇ, ಅಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ, ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಋಷಭವೆಂಬ ಪರ್ವತೋತ್ತಮವನ್ನೂ ಕೈಲಾಸಶಿಖರವನ್ನೂ ಕಾಣುವೆ. ಆ ಎರಡು ಶಿಖರಗಳ ನಡುವೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ, ಅತುಲ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ, ಸರ್ವೌಷಧಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಓಷಧಿಪರ್ವತವನ್ನು ಕಾಣುವೆ. ಅದರ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಬೆಳಗುವ ನಾಲ್ಕು ಉಜ್ವಲ ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ಕಾಣುವೆ — ಮೃತಸಂಜೀವನಿ, ವಿಶಲ್ಯಕರಣಿ, ಸುವರ್ಣಕರಣಿ, ಮತ್ತು ಸಂಧಾನಿ ಎಂಬ ಮಹೌಷಧಿ. ಹನುಮಂತ, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬೇಗನೆ ಬರಬೇಕು. ಗಂಧವಹನ (ವಾಯುವಿನ) ಮಗನೇ, ವಾನರರನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿಸಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸು.’ ನಾಲ್ಕು ಓಷಧಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳೇ ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ — ಸತ್ತವನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಜೀವ ಕೊಡುವುದು, ಶಲ್ಯವನ್ನು (ಬಾಣದ ಅಲಗನ್ನು) ಹೊರತೆಗೆಯುವುದು, ದೇಹಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿನ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಮರಳಿ ಕೊಡುವುದು, ಮುರಿದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವುದು. ಜಾಂಬವಂತನ ಉಪದೇಶ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಮಾರ್ಗ, ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳ ಹೆಸರುಗಳು, ಓಷಧಿಯ ಸ್ಥಾನ, ಅವುಗಳ ರೂಪ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೃದ್ಧನ ಜ್ಞಾನವೂ ಯುವಕನ ಬಲವೂ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿವೆ. ‘ನಾನ್ಯಂ ಪಶ್ಯಾಮಿ ಕಂಚನ’ — ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ಕಾಣೆ — ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಜಾಂಬವಂತನು ಎಲ್ಲ ಭಾರವನ್ನೂ ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕ್ಷಣ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಲಂಘನಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಜಾಂಬವಂತನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ವೇಗ ವಾಯುವಿನ ವೇಗದಂತೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ದೂರದ ಹಿಮವಂತನೂ ಅವನಿಗೆ ಸಮೀಪವೇ ಎಂದು ಜಾಂಬವಂತನು ಬಲ್ಲನು. ಹಿಂದೆ ಸಮುದ್ರಲಂಘನಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಮಾಡಿದಂತೆ ಅವನು ಹನುಮಂತನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತ್ವಮೇಷಾಂ ಪರಮಃ ಸಖಾ’ — ನೀನು ಇವರ ಪರಮ ಸಖ — ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಹನುಮಂತನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಓಷಧಿಗಳ ತೇಜಸ್ಸು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೂ ಅವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಾಣುವುವು ಎಂದು ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಓಷಧಿಗಳು ಕೇವಲ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನಲ್ಲ, ಬಿದ್ದಿರುವ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಬದುಕಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಒಂದು ಯಾತ್ರೆಯ ಫಲವನ್ನು ಇಡೀ ಸೇನೆ ಪಡೆಯುವುದು. ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್’ — ಬೇಗನೆ — ಎಂಬ ಪದ ಕಾಲದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೇ ಕಾರ್ಯವಾಗಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಬೆಳಗಾದರೆ ಶತ್ರುಗಳು ಮತ್ತೆ ಆಕ್ರಮಿಸುವರು. ಜಾಂಬವಂತನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆಯೂ ಇದೆ, ಪ್ರೀತಿಯೂ ಇದೆ — ‘ಹರಿಶಾರ್ದೂಲ’, ‘ಅರಿನಿಷೂದನ’, ‘ಗಂಧವಹಾತ್ಮಜ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಗಳಿಂದ ಅವನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಜಾಂಬವಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು, ವಾಯುವೇಗಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರವು ಉಕ್ಕುವಂತೆ, ಬಲದ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡನು. ಪರ್ವತತಟದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಆ ಪರ್ವತೋತ್ತಮವನ್ನು ಒತ್ತುತ್ತಿದ್ದ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಎರಡನೆಯ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಂಡನು. ವಾನರನ ಪಾದಗಳಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪರ್ವತವು ಕುಸಿಯಿತು; ಬಹಳವಾಗಿ ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಹೊರಲಾರದಾಯಿತು. ಅದರ ಮರಗಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು, ವಾನರನ ವೇಗದಿಂದ ಉರಿದವು; ಹನುಮಂತನಿಂದ ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಅದರ ಶಿಖರಗಳು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದವು. ಮರಗಳೂ ಬಂಡೆಗಳೂ ಮುರಿದುಬಿದ್ದ ಆ ಪರ್ವತೋತ್ತಮವು ತೂಗಾಡುತ್ತಿರಲು ವಾನರರು ನಿಲ್ಲಲಾರದಾದರು. ಮಹಾದ್ವಾರಗಳು ತೂಗಾಡಿ, ಮನೆಗಳೂ ಗೋಪುರಗಳೂ ಮುರಿದು, ಲಂಕೆಯು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಭಯದಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡು ಕುಣಿಯುತ್ತಿರುವಂತಾಯಿತು. ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಪರ್ವತವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಸಮುದ್ರಸಹಿತವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಲಕಿದನು. ಆಮೇಲೆ ವಾನರನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಮೇರು-ಮಂದರಗಳಂತಿದ್ದ, ನಾನಾ ಜಲಧಾರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ನಾನಾ ವೃಕ್ಷಲತೆಗಳಿಂದ ಹರಡಿದ, ಅರಳಿದ ಕಮಲ-ಉತ್ಪಲಗಳುಳ್ಳ, ದೇವಗಂಧರ್ವರಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ, ಅರವತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರವಾದ, ವಿದ್ಯಾಧರರಿಂದಲೂ ಮುನಿಗಣಗಳಿಂದಲೂ ಅಪ್ಸರೆಯರಿಂದಲೂ ಸೇವಿತವಾದ, ನಾನಾ ಮೃಗಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಅನೇಕ ಗುಹೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಲಯಪರ್ವತವನ್ನು ಏರಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷ-ಗಂಧರ್ವ-ಕಿನ್ನರರನ್ನು ಕಳವಳಗೊಳಿಸುತ್ತ ಮೇಘದಂತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಬೆಳೆದನು. ಪಾದಗಳಿಂದ ಪರ್ವತವನ್ನು ಒತ್ತಿ, ಬಡಬಾಗ್ನಿಯ ಬಾಯಿಯಂತೆ ತನ್ನ ಬಾಯನ್ನು ತೆರೆದು, ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಉಗ್ರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಆ ಉತ್ತಮ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸವ್ಯಾಘ್ರರು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅಲುಗಾಡಲೂ ಆಗದವರಾದರು. ಆಮೇಲೆ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಶತ್ರುತಾಪನನೂ ಆದ ಮಾರುತಿಯು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ಪರಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಮಲಯಪರ್ವತದ ವರ್ಣನೆ (42–45) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ನೆಗೆತದ ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧತೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಆರಂಭವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತವನ್ನು ಒತ್ತಿ ನೆಗೆದಿದ್ದನು. ಪರ್ವತವನ್ನು ಒತ್ತಿದುದರಿಂದ ಲಂಕೆ ಕಂಪಿಸಿತು ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಅವನ ಬಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಅವನ ವಿನಯವನ್ನೂ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವಾಗ ಅವನು ದೇವತೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಘವಾರ್ಥೇ’ — ರಾಘವನಿಗಾಗಿ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನದ ಗುರಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಜಾಂಬವಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹನುಮಂತನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ವಾಯುವಿನಿಂದ ಸಮುದ್ರವು ಉಕ್ಕುವಂತೆ. ಅವನು ನಿಂತಿರುವ ಪರ್ವತ ಅವನ ಭಾರವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದು — ಮರಗಳು ಬೀಳುತ್ತವೆ, ಬಂಡೆಗಳು ಸೀಳುತ್ತವೆ, ಶಿಖರಗಳು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ಪರ್ವತದ ಕಂಪನದಿಂದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ವಾನರರೂ ನಿಲ್ಲಲಾರದಾಗುತ್ತಾರೆ. ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರಗಳು, ಮನೆಗಳು, ಗೋಪುರಗಳು ಮುರಿಯುತ್ತವೆ, ಪಟ್ಟಣ ಭಯದಿಂದ ಕುಣಿಯುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲ ಹನುಮಂತನ ಅಪಾರ ಬಲದ ವರ್ಣನೆ. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಮಲಯಪರ್ವತವನ್ನು ಏರುತ್ತಾನೆ. ಮಲಯವು ಮೇರು-ಮಂದರಗಳಂತೆ ಎತ್ತರವಾದುದು, ನಾನಾ ವೃಕ್ಷಲತೆಗಳಿಂದಲೂ ಕಮಲ-ಉತ್ಪಲಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುವುದು, ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ವಿದ್ಯಾಧರ-ಅಪ್ಸರೆಯರಿಂದ ಸೇವಿತವಾದುದು, ನಾನಾ ಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ಗುಹೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದುದು. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಹನುಮಂತನು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ, ಯಕ್ಷ-ಗಂಧರ್ವ-ಕಿನ್ನರರು ಭಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಪಾದಗಳಿಂದ ಪರ್ವತವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಬಾಯನ್ನು ತೆರೆದು ಮಹಾನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯದಿಂದ ನಿಶ್ಚಲರಾಗುತ್ತಾರೆ — ಅಲುಗಾಡಲೂ ಆಗದು. ಈ ನಾದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹೆದರಿಸಲು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ಉತ್ಸಾಹಕ್ಕೂ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಶಕ್ತಿಯೂ ಭಕ್ತಿಯೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಹಿಂದೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಹೋಗಿದ್ದನು, ಈಗ ರಾಮನ ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಕಾರ್ಯ ಇನ್ನೂ ಮಹತ್ತರವಾದುದು. ಲಂಕೆಯ ಕಂಪನ ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಂದಿನ ಪರಾಜಯದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆಯಂತೆ. ಮಲಯವು ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಂದ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನ ಹಿಮವಂತನತ್ತ ಹೋಗಲು ಅವನು ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಧನುರ್ಧಾರಿಯು ಬಾಣವನ್ನು ದೂರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಸೆಳೆಯುವಂತೆ ಹನುಮಂತನೂ ಪರ್ವತವನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಒತ್ತುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಶರೀರ ಮೇಘದಂತೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಅವನೇ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಆಕಾಶವನ್ನು ದಾಟಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಂತಪಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವವನು ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಯುದ್ಧದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣವಾದುದರಿಂದ ಕವಿ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನು ಹೋಗದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಚಂಡ ವೇಗವುಳ್ಳ ಅವನು ಸರ್ಪದಂತಿದ್ದ ಬಾಲವನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ, ಬೆನ್ನನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿ, ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಮುದುಡಿಸಿ, ಬಡಬಾಗ್ನಿಯ ಬಾಯಂತಿದ್ದ ಮುಖವನ್ನು ತೆರೆದು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ಅವನು ತನ್ನ ವೇಗದಿಂದ ಮರಗಳ ಗುಂಪುಗಳನ್ನೂ, ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ, ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ, ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾನರರನ್ನೂ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು; ಅವನ ತೋಳು-ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟು ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅವು ವೇಗ ಕುಗ್ಗಿದಾಗ ನೀರಿಗೆ ಬಿದ್ದವು. ಸರ್ಪಶತ್ರುವಾದ ಗರುಡನಿಗೆ ಸಮಾನ ವೀರ್ಯವುಳ್ಳ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಸರ್ಪದೇಹಗಳಂತಿದ್ದ ತನ್ನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ, ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೇ ಸೆಳೆಯುವಂತೆ, ಪರ್ವತರಾಜನಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶೈಲದತ್ತ ಹೋದನು. ಅಲೆಗಳ ಸಾಲುಗಳು ಸುಳಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಅವನ ವೇಗದಿಂದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಸುತ್ತುತ್ತಿದ್ದ ಸಾಗರವನ್ನು ನೋಡುತ್ತ, ಅವನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಕೈತುದಿಯಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಚಕ್ರದಂತೆ ತಟ್ಟನೆ ಹೋದನು. ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ವೇಗವುಳ್ಳ ಅವನು ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ, ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳನ್ನೂ, ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ, ನದಿಗಳನ್ನೂ, ಕೆರೆಗಳನ್ನೂ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರಗಳನ್ನೂ, ಸಮೃದ್ಧ ಜನಪದಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋದನು. ಸೂರ್ಯಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ, ಅವಸರದಿಂದ, ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಹೋದನು. ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಗಾಳಿಯ ರಭಸದಿಂದ, ಆ ವಾನರಶಾರ್ದೂಲನು ತನ್ನ ಶಬ್ದದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮೊಳಗಿಸುತ್ತ ಹೋದನು. ಜಾಂಬವಂತನ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಆ ಮಹಾಕಪಿ ತಟ್ಟನೆ ಹಿಮವಂತನನ್ನು ಕಂಡನು — ನಾನಾ ಜಲಧಾರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅನೇಕ ಗುಹೆ-ಜಲಪಾತಗಳುಳ್ಳ, ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ ಸುಂದರ ಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ ವಿವಿಧ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಪರ್ವತೋತ್ತಮವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ವಿಷ್ಣುಚಕ್ರದ ಉಪಮೆ ವೇಗವನ್ನೂ ಗುರಿಯ ನಿಶ್ಚಿತತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಚಕ್ರವು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪುವಂತೆ ಹನುಮಂತನೂ. ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ನದಿ-ನಗರಗಳು ಅವನ ಪಯಣದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. 54–56 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. 57ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ನೆಗೆಯುವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನ ಶರೀರದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬಾಲ ಮೇಲಕ್ಕೆ, ಬೆನ್ನು ಬಾಗಿ, ಕಿವಿಗಳು ಮುದುಡಿ, ಬಾಯಿ ತೆರೆದು. ಈ ವರ್ಣನಾಕ್ರಮ ಚಿತ್ರದಂತೆ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ವೇಗದಿಂದ ಮರಗಳೂ ಬಂಡೆಗಳೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾನರರೂ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಏರಿ, ಅನಂತರ ವೇಗ ಕುಗ್ಗಿದಾಗ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ಅವನು ಗರುಡನಂತೆ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ ಹಾರುತ್ತಾನೆ, ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಸೆಳೆಯುವಂತೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಕೆಳಗೆ ಸಮುದ್ರ ಸುಳಿಯುತ್ತಿದೆ, ಅದರ ಜಲಜಂತುಗಳೂ ಸುತ್ತುತ್ತಿವೆ. ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ನಗರಗಳನ್ನೂ ಜನಪದಗಳನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕ್ಷಣಕಾಲವೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ತಂದೆಯಾದ ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನ ವೇಗವುಳ್ಳವನಾದುದರಿಂದ ಸೂರ್ಯಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಗಮನದ ಶಬ್ದದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮೊಳಗುತ್ತವೆ. ಜಾಂಬವಂತನ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಲೇ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಹಿಮವಂತನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಜಲಧಾರೆಗಳಿಂದ, ಗುಹೆಗಳಿಂದ, ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ, ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳಂತಹ ಶಿಖರಗಳಿಂದ, ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು. ಕವಿ ತಂದೆ-ಮಗನ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪಿತೃತುಲ್ಯವೇಗಃ’ (ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ವೇಗವುಳ್ಳವನು), ‘ಪಿತುಸ್ತುಲ್ಯಪರಾಕ್ರಮಃ’ (ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳವನು) — ವಾಯುಪುತ್ರನ ವೇಗ ವಾಯುವಿನದೇ ವೇಗ.

ಅತಿ ಎತ್ತರವಾದ ಉತ್ತಮ ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಆ ಮಹಾಪರ್ವತರಾಜನನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವನು ದೇವರ್ಷಿಸಂಘಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ಪುಣ್ಯ ಮಹಾಶ್ರಮಗಳನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಕೋಶವನ್ನೂ, ರಜತಾಲಯವನ್ನೂ, ಶಕ್ರಾಲಯವನ್ನೂ, ರುದ್ರನು ಬಾಣ ಬಿಟ್ಟ ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ, ಹಯಾನನನ (ಹಯಗ್ರೀವನ) ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ, ಉಜ್ವಲವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಶಿರಸ್ಸನ್ನೂ, ವೈವಸ್ವತನ (ಯಮನ) ಕಿಂಕರರನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಅಗ್ನಿಯ ಆಲಯವನ್ನೂ, ವೈಶ್ರವಣನ ಆಲಯವನ್ನೂ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನಿಬಂಧನವನ್ನೂ, ಬ್ರಹ್ಮಾಲಯವನ್ನೂ, ಶಂಕರನ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ, ಭೂಮಿಯ ನಾಭಿಯನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕೈಲಾಸವನ್ನೂ, ಹಿಮವಂತನ ಶಿಲೆಯನ್ನೂ, ವೃಷವನ್ನೂ, ಕಾಂಚನಶೈಲವನ್ನೂ, ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಸರ್ವೌಷಧಿಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಸರ್ವೌಷಧಿಪರ್ವತರಾಜನನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಅಗ್ನಿರಾಶಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಇಂದ್ರನ ದೂತನಾದ ವಾಯುವಿನ ಮಗನು ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು, ಆ ಓಷಧಿಪರ್ವತರಾಜನ ಮೇಲೆ ನೆಗೆದು ಅಲ್ಲಿ ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕತೊಡಗಿದನು. ಸಾವಿರಾರು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಬಂದ ಆ ಮಹಾಕಪಿ ದಿವ್ಯೌಷಧಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಆ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠದಲ್ಲಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ಮಹೌಷಧಿಗಳೂ ತಮ್ಮನ್ನು ಬಯಸಿ ಯಾರೋ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅದೃಶ್ಯವಾದವು. ಅವುಗಳನ್ನು ಕಾಣದೆ ಮಹಾತ್ಮ ಹನುಮಂತನು ಕೋಪಗೊಂಡನು, ರೋಷದಿಂದ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು; ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುವ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವನು ಪರ್ವತರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪರ್ವತರಾಜನೇ, ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ಅನುಕಂಪ ತೋರಿಸಬಾರದೆಂದು ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವುದು ಏನಿದು? ನೋಡು, ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಸೋತು ನೀನು ಚೂರುಚೂರಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡು.’ ಹಿಮವಂತನ ತೀರ್ಥಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು; ಅವುಗಳ ದರ್ಶನದಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಯಾತ್ರೆ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಓಷಧಿಗಳ ಅಂತರ್ಧಾನ ಅವುಗಳ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವು ತಾವಾಗಿಯೇ ತಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಹನುಮಂತನ ಕೋಪವೂ ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದಲ್ಲ, ರಾಘವನಿಗಾಗಿಯೇ. ‘ರಾಘವೇ ನಾಸಿ ಕೃತಾನುಕಂಪಃ’ — ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ನೀನು ಅನುಕಂಪ ತೋರಿಸಲಿಲ್ಲ — ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಪರ್ವತವನ್ನೂ ರಾಮಭಕ್ತಿಯ ಒರೆಗಲ್ಲಿಗೆ ಹಚ್ಚುತ್ತಾನೆ. ಹಿಮವಂತನಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಾಣುವ ಸ್ಥಾನಗಳೆಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಗಳು — ಬ್ರಹ್ಮ, ಇಂದ್ರ, ರುದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ಕುಬೇರ, ಸೂರ್ಯ, ಯಮ ಇವರದು. ಹೀಗೆ ಹಿಮವಂತನು ಸರ್ವದೇವಮಯ ಪರ್ವತ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಅಗ್ನಿರಾಶಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಓಷಧಿಪರ್ವತವನ್ನು ಕಂಡು ವಿಸ್ಮಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿದಾಗ ಅವು ಅದೃಶ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ಪರೀಕ್ಷೆಯಂತೆ. ಅವನು ನಿರಾಶನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಪರ್ವತವನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮಭಕ್ತಿಯೂ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ‘ಅದ್ಯ ಮದ್ಬಾಹುಬಲಾಭಿಭೂತಃ’ — ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಸೋತು — ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಓಷಧಿಗಳು ಸಿಗದಿದ್ದರೆ ಇಡೀ ಪರ್ವತವನ್ನೇ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬೇಕು. ಬಯಸಿ ಬರುವವನನ್ನು ಕಂಡು ಓಷಧಿಗಳು ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ — ಇದರಿಂದ ದಿವ್ಯವಸ್ತುಗಳ ದುರ್ಲಭತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಹನುಮಂತನ ಭಕ್ತಿಯ ಮುಂದೆ ದುರ್ಲಭವಾದುದೂ ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಕೋಪ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಅವನು ಅದರ ಶಿಖರವನ್ನು — ಮರಗಳೊಡನೆ, ಆನೆಗಳೊಡನೆ, ಚಿನ್ನದೊಡನೆ, ಸಾವಿರಾರು ಧಾತುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಕೂಟಗಳು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದ, ಉರಿಯುವ ತುದಿಯ ತಪ್ಪಲುಗಳುಳ್ಳದ್ದನ್ನು — ಹಿಡಿದು ವೇಗದಿಂದ ತಟ್ಟನೆ ಕಿತ್ತನು. ಅದನ್ನು ಕಿತ್ತು, ದೇವಾಸುರೇಂದ್ರರೊಡನೆ ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಡುಗಿಸಿ ಅವನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು; ಅನೇಕ ಆಕಾಶಚಾರಿಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ಗರುಡನಂತೆ ಉಗ್ರವೇಗವುಳ್ಳ ಅವನು ವೇಗವಾಗಿ ಹೋದನು. ಸೂರ್ಯಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಶಿಖರವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಅವನು ಸೂರ್ಯನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಆ ಪರ್ವತದೊಡನೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ಅಲಗುಗಳುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಸಹಿತವಾದ ಚಕ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ, ಬಹಳವಾಗಿ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರರು ಗರ್ಜಿಸಿದರು; ಅವನೂ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದನು; ಅವರ ಆ ಉತ್ಕಟ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಂಕಾವಾಸಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಇನ್ನೂ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಅರಚಿದರು. ಶಿಖರವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಹನುಮಂತನು ಎರಡನೆಯ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾನೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಕಾರ್ಯದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಹರ್ಷನಾದ ಆಶೆಯ ಪುನರಾಗಮನ, ರಾಕ್ಷಸರ ಇನ್ನೂ ಭಯಂಕರವಾದ ನಾದವಾದರೋ ಭಯದ ಸೂಚಕ. ಹೀಗೆ ಅಸಾಧ್ಯವೆಂಬಂತಿದ್ದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಓಷಧಿಗಳ ಪರಿಚಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇಡೀ ಶಿಖರವನ್ನೇ ತರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗರುಡವೇಗದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಆಕಾಶಚಾರಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಚಕ್ರದ ಉಪಮೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ದಿವ್ಯತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಖರವು ಉರಿಯುವ ತುದಿಯ ತಪ್ಪಲುಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಧಾತುಗಳೊಡನೆ, ಆನೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದುದು — ಇಡೀ ಪರ್ವತಖಂಡವನ್ನೇ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಕಿತ್ತು ತರಲಾಗಿದೆ.

ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತ್ಮ ಹನುಮಂತನು ಆ ಪರ್ವತೋತ್ತಮದೊಡನೆ ವಾನರಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಇಳಿದನು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿದನು. ಮನುಷ್ಯರಾಜನ ಮಕ್ಕಳಾದ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಮಹೌಷಧಿಗಳ ಗಂಧವನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಆಗ ಶಲ್ಯರಹಿತರಾದರು; ಇತರ ವಾನರವೀರರೂ ಎದ್ದರು. ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಓಷಧಿಗಳ ಗಂಧದಿಂದ ಹತರಾಗಿದ್ದವರೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲ ವಾನರವೀರರೂ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಶಲ್ಯರಹಿತರೂ ನೋವಿಲ್ಲದವರೂ ಆಗಿ, ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದವರು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಎದ್ದರು. ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಯುದ್ಧಮಾಡತೊಡಗಿದಂದಿನಿಂದ, ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ, ಮಾನಕ್ಕಾಗಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಹತರಾಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಹತರಾದ ಕೂಡಲೇ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು — ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಮತ್ತೆ ಬದುಕಲಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ಉಗ್ರವೇಗವುಳ್ಳ ವಾಯುಪುತ್ರ ವಾನರನು ಆ ಓಷಧಿಪರ್ವತವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಹಿಮವಂತನಿಗೇ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ರಾಮನನ್ನು ಸೇರಿದನು. 74–76 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ರಾಕ್ಷಸರು ಮತ್ತೆ ಬದುಕದಿರಲು ಕಾರಣವನ್ನು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠ ಹೀಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಮಾನಕ್ಕಾಗಿ ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲಾಗಿತ್ತು. ಶಿಖರವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದುದು ಹನುಮಂತನ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಅವನು ಪರರ ವಸ್ತುವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಮಹೌಷಧಿಗಳ ಗಂಧಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಶಲ್ಯರಹಿತರಾಗಿ ಏಳುತ್ತಾರೆ — ಸ್ಪರ್ಶದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಸತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರೂ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಂತೆ ಏಳುತ್ತಾರೆ. ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಹಿರಿಯರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ವಿನಯವೂ ಸೌಹಾರ್ದವೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ರಾತ್ರಿಯ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಕಥೆ ಬೆಳಗಿನ ಆಶೆಯೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರಾದರೋ ಬದುಕಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಶವಗಳನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲಾಗಿತ್ತು — ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಶೇಷ ವಿವರಣಾಂಶ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः॥ ७४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ