ಸರ್ಗ
ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಮೂರ್ಛೆ
ಶೋಕಾರ್ತ ರಾವಣನಿಗೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಸಾಂತ್ವನ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಅವನ ನಿರ್ಗಮನ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಆಶೀರ್ವಾದ, ಅಭಿಚಾರಹೋಮ, ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಆವಾಹನೆ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಧಾನ, ಅದೃಶ್ಯನಾದ ಅವನಿಂದ ವಾನರಸಂಹಾರ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ರಾಮನ ಮಾತು, ಸಹೋದರರ ಪತನ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶ
ಅಲ್ಲಿ ಹತರಾಗದೆ ಉಳಿದ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳು ಅವಸರದಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು — ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ದೇವಾಂತಕ, ತ್ರಿಶಿರ, ಅತಿಕಾಯ ಮೊದಲಾದವರು ಹತರಾದರು ಎಂದು. ಅವರು ಹತರಾದುದನ್ನು ತಟ್ಟನೆ ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಘೋರವಾದ ಪುತ್ರನಾಶವನ್ನೂ ಸಹೋದರವಧೆಯನ್ನೂ ನೆನೆದು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ದೀನನಾಗಿ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡು, ರಥಿಕಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಪ್ಪಾ, ನೈರ್ಋತರ ಒಡೆಯನೇ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಬದುಕಿರುವಲ್ಲಿ ನೀನು ಮೋಹಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಬಾರದು. ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಾದ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಯಾರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಮರ್ಥನಲ್ಲ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದನು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಅದೇ ಶೋಕವನ್ನು ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮಗನು ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯತ್ರೇಂದ್ರಜಿಜ್ಜೀವತಿ’ — ನಾನು ಬದುಕಿರುವಾಗ ನೀನು ಶೋಕಿಸಬೇಡ ಎಂಬ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ. ಸರ್ಗದ ಮೊದಲ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಪ್ರವೇಶ ಗಂಭೀರವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ಬಹುತೇಕ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾಮ್ಯವಿದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 6.060ನೆಯ ಸರ್ಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿನ 72ನೆಯ ಸರ್ಗವಾದರೋ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿಪುಲಂ ಪ್ರದಧ್ಯೌ’ — ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮುಮೋಹ’ ಎಂದು ಮೋಹವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
‘ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದ ದೇಹವುಳ್ಳ, ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವ, ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ವಾಂಗಗಳುಳ್ಳ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡು. ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಾದ ನನ್ನ ಈ ಸುನಿಶ್ಚಿತವಾದ, ಪೌರುಷದಿಂದಲೂ ದೈವದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳು — ಇಂದೇ ರಾಮನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಅಮೋಘ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವೆನು. ಇಂದು ಇಂದ್ರ, ವೈವಸ್ವತ ಯಮ, ವಿಷ್ಣು, ರುದ್ರ, ಸಾಧ್ಯರು, ವೈಶ್ವಾನರ, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ ಇವರೆಲ್ಲ ನನ್ನ ಅಪ್ರಮೇಯ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡುವರು, ಬಲಿಯ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉಗ್ರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿದಂತೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ದೀನತೆಯಿಲ್ಲದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಆ ದೇವೇಂದ್ರಶತ್ರು ರಾಜನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ವಾಯುವಿನಂತೆ ವೇಗವುಳ್ಳ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥವನ್ನು ಏರಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಅರಿಂದಮನು ಇಂದ್ರನ ರಥಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ರಥವನ್ನೇರಿ, ಯುದ್ಧ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ತಟ್ಟನೆ ಹೋದನು. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪೌರುಷದೈವಯುಕ್ತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಪೌರುಷ ಎಂದರೆ ಸ್ವಪ್ರಯತ್ನ, ದೈವ ಎಂದರೆ ವರಬಲ; ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಲ ಎರಡನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಸಂತರ್ಪಯಿಷ್ಯಾಮಿ’ — ಬಾಣಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವೆನು, ತೃಪ್ತಿಯಾಗುವವರೆಗೆ ಚುಚ್ಚುವೆನು — ಎಂದಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಸಂತಾಪಯಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಸಂತಾಪಗೊಳಿಸುವೆನು) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಲಿಯ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮಣ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದನು. ‘ಖರಶ್ರೇಷ್ಠಸಮಾಧಿಯುಕ್ತಃ’ — ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ‘ಒಳ್ಳೆಯ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಹರಿರಥೋಪಮಃ’ — ಇಂದ್ರನ ರಥಕ್ಕೆ ಸಮಾನ. ‘ಗತಾಯುಷಂ ಭೂಮಿತಲೇ ಶಯಾನಮ್’ ಎಂಬುದು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಕಲ್ಪನೆ — ಮುಂದೆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುವರು, ಆದರೆ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದವರಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಅವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅರ್ಧ ಮಾತ್ರ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.
ಹೊರಟ ಆ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಅನೇಕ ಮಹಾಬಲರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಕೆಲವರು ಆನೆಗಳ ಹೆಗಲೇರಿ, ಕೆಲವರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೇರಿ; ಹುಲಿಗಳು, ಚೇಳುಗಳು, ಬೆಕ್ಕುಗಳು, ಕತ್ತೆಗಳು, ಒಂಟೆಗಳು, ಸರ್ಪಗಳು, ಹಂದಿಗಳು, ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಬೆಟ್ಟದಂತಿದ್ದ ನರಿಗಳು, ಕಾಗೆಗಳು, ಹಂಸಗಳು, ನವಿಲುಗಳು — ಇವುಗಳನ್ನೇರಿ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಹೊರಟರು. ಅವರು ಪ್ರಾಸ, ಪಟ್ಟಿಶ, ಖಡ್ಗ, ಕೊಡಲಿ, ಗದೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು; ಭುಶುಂಡಿ, ಮುದ್ಗರ, ಯಷ್ಟಿ, ಶತಘ್ನಿ, ಪರಿಘಗಳೂ ಅವರ ಆಯುಧಗಳಾಗಿದ್ದವು. ತುಂಬು ಶಂಖನಾದಗಳಿಂದಲೂ ಭೇರಿಗಳ ಘೋಷಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಆ ದೇವೇಂದ್ರಶತ್ರು ವೇಗವಾಗಿ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಗೆ ಹೋದನು. ಶಂಖದಂತೆಯೂ ಚಂದ್ರನಂತೆಯೂ ಬೆಳ್ಳಗಿದ್ದ ಛತ್ರದಿಂದ ಆ ಶತ್ರುಸೂದನನು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಚಿನ್ನದ ಮುಖ್ಯವಾದ ಸುಂದರ ಚಾಮರಗಳಿಂದ ಬೀಸಲ್ಪಡುತ್ತ, ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟು, ಸರ್ವಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾದ ಆ ವೀರನು ಹೊರಟನು. ಮಹಾಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾವಣನು ಮಗನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಗನೇ, ನಿನಗೆ ಸರಿಸಾಟಿಯಾದ ರಥಿಕನಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನಿಂದ ವಾಸವನೂ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಇನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸೋಲಿಸಬಹುದಾದ ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ನೀನು ಕೊಲ್ಲದಿರುವೆಯಾ?’ ರಾಕ್ಷಸರ ವಾಹನಗಳ ಪಟ್ಟಿ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳು ಯುದ್ಧೋಚಿತ, ಆದರೆ ಚೇಳುಗಳು, ಬೆಕ್ಕುಗಳು, ಕಾಗೆಗಳು, ಹಂಸಗಳು, ನವಿಲುಗಳೂ ಇವೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯದ ಮಾಯಾಮಯವಾದ ವಿಕೃತ ಸ್ವಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. 11ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ, 12ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ, 13ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಆ ಪಟ್ಟಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಸ್ತಾರ. ರಾವಣನ ಆಶೀರ್ವಾದ — ‘ನಿನ್ನಿಂದ ವಾಸವನು ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು’ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಕಾರಣವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಧೃಷ್ಯಂ ಮಾನುಷಮ್’ — ಸುಲಭವಾಗಿ ಸೋಲಿಸಬಹುದಾದ ಮನುಷ್ಯ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ನಾರಾಯಣನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದರೂ ರಾವಣನು ಇನ್ನೂ ಅವನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನೆಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. 18ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ನಿಹನಿಷ್ಯಸಿ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ (ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ಕಿಂ… ನಿಹನಿಷ್ಯಸಿ’), ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನ ವಧಿಷ್ಯಸಿ’. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಕರು ‘ಸಂಹರ್ಷಮಾಣಾಃ’ — ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಡಿದವರು; ಅತಿಕಾಯಾದಿಗಳ ವಧೆಯ ನಂತರವೂ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಅವರ ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತೆ ಜಾಗೃತವಾಗುತ್ತದೆ. 14ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆಜಿಂ ವೇಗೇನ’ — ಯುದ್ಧಭೂಮಿಗೆ ಬೇಗನೆ; ‘ಆಜಿ’ ಎಂದರೆ ಯುದ್ಧ. 15ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಛತ್ರದ ಉಪಮೆ — ಬಿಳಿಯ ಛತ್ರ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಆಕಾಶ; ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳಾದ ಛತ್ರ-ಚಾಮರಗಳು ಅವನ ಯುವರಾಜತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. 16ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮುಖ್ಯಃ ಸರ್ವಧನುಷ್ಮತಾಮ್’ — ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ; ಈ ವಿಶೇಷಣ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲೂ ಅವನ ಪರಿಚಯವಾಗುವುದು. 13ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಯುಧಗಳ ಪಟ್ಟಿ — ಪ್ರಾಸಗಳು, ಪಟ್ಟಿಶಗಳು, ನಿಸ್ತ್ರಿಂಶಗಳು (ಖಡ್ಗಗಳು), ಕೊಡಲಿಗಳು, ಗದೆಗಳು, ಭುಶುಂಡಿಗಳು, ಮುದ್ಗರಗಳು, ಯಷ್ಟಿಗಳು, ಶತಘ್ನಿಗಳು, ಪರಿಘಗಳು; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಮುದ್ಗರಾಯಷ್ಟಿ’ ಎಂದು ದೀರ್ಘದೊಡನೆ ಇದೆ, ಮುದ್ರಿತವಾದಂತೆಯೇ ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ. 17ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ‘ವಿನಿರ್ಯಾಂತಮ್’ — ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದ — ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು ತಾನೇ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾನೆ.
ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಂದ ಹಾಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಆ ಮಹಾ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ, ಅಪ್ರತಿಮ ವೀರ್ಯವುಳ್ಳ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನಿಂದ ಲಂಕೆಯು, ಹೊಳೆಯುವ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಆಕಾಶವು ಶೋಭಿಸುವಂತೆ, ಶೋಭಿಸಿತು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಅರಿಂದಮನು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ ರಥದ ಸುತ್ತಲೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಭುಜಿಸುವ ಅಗ್ನಿಗೆ ಆಹುತಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಅರಳು, ಮಾಲೆ, ಗಂಧಗಳೊಡನೆ ಹವಿಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಗಳೂ ಶರಪತ್ರಗಳೂ ದರ್ಭೆಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದವು, ತಾರೆಮರದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಸಮಿತ್ತುಗಳಾಗಿದ್ದವು, ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರಗಳಿದ್ದವು, ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣದ ಸ್ರುವವಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ತೋಮರಗಳೊಡನೆ ಶರಪತ್ರಗಳನ್ನು ಅಗ್ನಿಯ ಸುತ್ತ ಹರಡಿ, ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ ಆಡಿನ ಕತ್ತನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಒಮ್ಮೆಗೇ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿದ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ, ಮಹಾಜ್ವಾಲೆಗಳುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಂಡುಬಂದವು — ಬಲಕ್ಕೆ ಸುತ್ತುವ ಜ್ವಾಲೆಯುಳ್ಳ, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಂತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಯು ತಾನಾಗಿಯೇ ಎದ್ದು ಆ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಅಸ್ತ್ರವಿಶಾರದನಾದ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿದನು, ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ರಥವನ್ನೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿದನು. ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆವಾಹಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ಸೂರ್ಯ-ಗ್ರಹ-ಚಂದ್ರ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳೊಡನೆ ಆಕಾಶಮಂಡಲವೇ ಭಯಗೊಂಡಿತು. ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುವ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ, ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ, ಊಹಿಸಲಾಗದ ವೀರ್ಯವುಳ್ಳ ಅವನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿ, ಬಿಲ್ಲು, ಬಾಣ, ಖಡ್ಗ, ರಥ, ಕುದುರೆಗಳು, ಸಾರಥಿ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳೊಡನೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ಈ ಹೋಮ ಸಾಮಾನ್ಯ ಯಜ್ಞವಲ್ಲ, ಅಭಿಚಾರ — ಶತ್ರುವಧೆಗಾಗಿ ಮಾಡುವಂಥದ್ದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಎಲ್ಲ ಉಪಕರಣಗಳೂ ವಿಪರೀತವಾದವು: ದರ್ಭೆಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಗಳೂ ಶರಪತ್ರಗಳೂ, ಮುತ್ತುಗ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತಾರೆಮರ (ಅಶುಭ ವೃಕ್ಷ), ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಚಿನ್ನದ ಸ್ರುವದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣದ್ದು, ಬಲಿಯಾದರೋ ಜೀವಂತ ಕಪ್ಪು ಆಡು. ಆದರೂ ಅಗ್ನಿ ‘ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾವರ್ತಶಿಖಃ’ — ಬಲಕ್ಕೆ ಸುತ್ತುವ ಜ್ವಾಲೆ ವಿಜಯದ ಶುಭಲಕ್ಷಣ. ‘ಖೇಽಂತರ್ದಧೇಽಽತ್ಮಾನಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅವಗ್ರಹಗಳಿವೆ (‘ಅಂತರ್ದಧೇ + ಆತ್ಮಾನಮ್’; ಎರಡನೆಯ ಅವಗ್ರಹ ಆಕಾರದ ಸೂಚಕ). ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅದೃಶ್ಯತೆಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಶಸ್ತ್ರ — ಮುಂದೆ ವಾನರರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಅವನನ್ನಲ್ಲ. 19 ಮತ್ತು 20ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಲಂಕೆಯ ಶೋಭೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಲೇ ಪಟ್ಟಣ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ; ಈ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳ ಸ್ಥಾನ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ, ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದಂತೆ. 22 ಮತ್ತು 23ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಜುಹುವೇ’ (ಹೋಮಮಾಡಿದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ, ಅನಂತರ ಹವಿಸ್ಸು-ಅರಳು-ಮಾಲೆ-ಗಂಧಗಳಿಂದ. 24ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ರುವಂ ಕಾರ್ಷ್ಣಾಯಸಮ್’ — ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣದ ಸ್ರುವ; 25ನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಛಾಗಸ್ಯ ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಸ್ಯ’ — ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ ಆಡು; ಹೀಗೆ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣ ಅಭಿಚಾರದ ಚಿಹ್ನೆ. 26ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಮೂರು ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳು — ಸಕೃತ್ ಸಮಿದ್ಧ (ಒಮ್ಮೆಗೇ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ), ವಿಧೂಮ (ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ), ಮಹಾರ್ಚಿ (ಮಹಾಜ್ವಾಲೆ); ಅನಂತರ ಬಲಕ್ಕೆ ಸುತ್ತುವ ಜ್ವಾಲೆ, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣ, ತಾನಾಗಿ ಏಳುವಿಕೆ. 28ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕಂಪನ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದುದನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿಯೂ ‘ದಿಶಶ್ಚ ಚಂದ್ರಾರ್ಕಮಹಾಗ್ರಹಾಶ್ಚ… ತತ್ರಾಸ’ ಎಂದಿತ್ತು; ಈಗ ಅದೇ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಶತ್ರು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. 21ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಥದ ಸುತ್ತಲೂ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹೋಮದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ. 27ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆಹಾರಯಾಮಾಸ’ — ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿ ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ತಂದನು. 29ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಚಿಂತ್ಯವೀರ್ಯಃ’ — ಯಾರ ಬಲವನ್ನು ಊಹಿಸಲೂ ಅಸಾಧ್ಯವೋ ಅವನು; ಅಂತರ್ಧಾನದಿಂದ ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ಅಜೇಯನಂತೆ.
ಆಮೇಲೆ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ರಥಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ, ಪತಾಕೆ-ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವು ಯುದ್ಧೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಹೊರಟಿತು. ಅವರು ಅನೇಕ ವಿಚಿತ್ರವಾದ, ತೀಕ್ಷ್ಣವೇಗದ, ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ತೋಮರಗಳಿಂದಲೂ ಅಂಕುಶಗಳಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ನಿಶಾಚರರನ್ನು ನೋಡಿ ‘ನೀವು ಹರ್ಷದಿಂದ ವಾನರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಿರಿ’ ಎಂದನು. ಆಗ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ವಾನರರ ಮೇಲೆ ಘೋರವಾದ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಅವನಾದರೋ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾಲೀಕ-ನಾರಾಚಗಳಿಂದಲೂ ಗದೆಗಳಿಂದಲೂ ಮುಸಲಗಳಿಂದಲೂ ವಾನರರನ್ನು ಅತ್ತಿತ್ತ ಎಳೆದಾಡಿ ಪೀಡಿಸಿದನು. ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ಮರಗಳನ್ನೇ ಆಯುಧಗಳನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ವಾನರರು ಸಮರದಲ್ಲಿ ತಟ್ಟನೆ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ರಾವಣಪುತ್ರನ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆದರು. ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮಹಾಬಲ ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ವಾನರರ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಛಿದ್ರಗೊಳಿಸಿದನು. ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಅವನು ಒಂಬತ್ತು, ಐದು, ಏಳು ವಾನರರನ್ನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಭೇದಿಸಿದನು, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹರ್ಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತ. ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅತಿ ದುರ್ಜಯನಾದ ಆ ವೀರನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಮಥಿಸಿದನು. ಅಂಗಗಳು ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ, ಸಂಕಲ್ಪ ಭಗ್ನವಾದ ಆ ವಾನರರು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಹತರಾದ ಮಹಾಸುರರಂತೆ ಬಿದ್ದರು. ಘೋರವಾದ ಬಾಣಕಿರಣಗಳಿಂದ ಸುಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದ ಅವನತ್ತ ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಧಾವಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ದೇಹಗಳು ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ವಾನರರೆಲ್ಲ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡು ಓಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೂ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ತೊರೆಯಲು ಸಿದ್ಧರಾದ ಅವರು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ, ಹಿಂದಿರುಗದೆ, ಬಂಡೆಗಳನ್ನೇ ಆಯುಧವಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಸಮರದಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತ ವಾನರರು ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ರಾವಣಪುತ್ರನ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆದರು. ಯುದ್ಧವಿಜಯಿಯಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಮರಗಳ ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳ ಆ ಪ್ರಾಣಹರವಾದ ಮಹಾವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಆ ಪ್ರಭುವು ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ, ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಿದ್ದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರರ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು. ಹದಿನೆಂಟು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನು ಗಂಧಮಾದನನನ್ನು ಚುಚ್ಚಿ, ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ನಲನನ್ನು ಒಂಬತ್ತರಿಂದ ಚುಚ್ಚಿದನು. ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ಅವನು ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಸೀಳುವ ಏಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮೈಂದನನ್ನೂ, ಐದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಜನನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಚುಚ್ಚಿದನು. ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಹತ್ತರಿಂದ, ನೀಲನನ್ನು ಮೂವತ್ತರಿಂದ, ಸುಗ್ರೀವ, ಋಷಭ, ಅಂಗದ, ದ್ವಿವಿದರನ್ನು ವರದಿಂದ ದೊರೆತ ಘೋರ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಗ ಪ್ರಾಣಹೀನರಂತೆ ಮಾಡಿದನು. ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಮುಖ್ಯ ವಾನರರನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು, ಹೆಚ್ಚಿ ಉರಿಯುವ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ, ಪೀಡಿಸಿದನು. ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಶೀಘ್ರಗಾಮಿಗಳಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಮಥಿಸಿದನು. ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ, ಕಳವಳಗೊಂಡ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಅವನು ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹರ್ಷಿತನಾಗಿ ನೋಡಿದನು. ಮತ್ತೆಯೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ದಾರುಣವಾದ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಸುರಿಸಿ ಸುತ್ತಲೂ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಜಜ್ಜಿದನು. ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಾಗ — 30ರಿಂದ 53ರವರೆಗಿನ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು, ನಲವತ್ತೆಂಟು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು — ಬರೋಡಾ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಂತರ್ಧಾನದ (6.060.028) ಅನಂತರವೇ ಅವನು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಬಾಣಜಾಲವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ (6.060.029). ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ನಡುವೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಕಾಣುವವನಂತೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವೂ ಅವನೊಡನೆ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ವೀರ್ಯವನ್ನೂ ಎತ್ತಿತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ‘ರಾಮಸ್ಯಾರ್ಥೇ ಪರಾಕ್ರಮ್ಯ ವಾನರಾಸ್ತ್ಯಕ್ತಜೀವಿತಾಃ’ (ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಸಿದ್ಧರಾದ ವಾನರರು), ‘ಅನಿವೃತ್ತಾಃ’ (ಹಿಂದಿರುಗದವರು) — ಅವರು ಸೋತರೂ ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಾಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹದಿನೆಂಟು, ಒಂಬತ್ತು, ಏಳು, ಐದು, ಹತ್ತು, ಮೂವತ್ತು — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಯೂಥಪನ ಬಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬಾಣಗಳು. ‘ಕಾಲಾಗ್ನಿರಿವ ಮೂರ್ಛಿತಃ’ — ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ; ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೂರ್ಛಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದ ‘ಪ್ರವೃದ್ಧ’ (ಹೆಚ್ಚಿದ) ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ, ‘ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಲ್ಲ. ‘ನಿಷ್ಪ್ರಾಣಾನ್ ಅಕರೋತ್’ — ಪ್ರಾಣಹೀನರಂತೆ ಮಾಡಿದನು; ಅವರು ಸತ್ತಿಲ್ಲ, ಮೂರ್ಛಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವಂತೆ. 30ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಹಯರಥಾಕೀರ್ಣಂ ಪತಾಕಾಧ್ವಜಶೋಭಿತಮ್’ ಎಂಬುದು ಸೈನ್ಯದ ಶೋಭೆ; ‘ನರ್ದಮಾನಂ ಯುಯುತ್ಸಯಾ’ — ಯುದ್ಧೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ. 31ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಆಯುಧಗಳು — ಬಾಣಗಳು, ತೋಮರಗಳು, ಅಂಕುಶಗಳು; ಅಂಕುಶ ಆನೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಇಲ್ಲಿ ಆಯುಧರೂಪದಲ್ಲಿ. 32ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಆದೇಶ — ‘ಹೃಷ್ಟಾಃ ಭವಂತಃ ಯುಧ್ಯಂತು’; ನಾಯಕನು ಸೈನಿಕರ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. 34ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಾಲೀಕನಾರಾಚೈಃ’ — ನಾಲೀಕಗಳು ಹಗುರವಾದ ಬಾಣಗಳು, ನಾರಾಚಗಳು ಲೋಹದವು; ‘ವಿಚಕರ್ಷ’ — ಅತ್ತಿತ್ತ ಎಳೆದು ಪೀಡಿಸಿದನು. 35ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ಪಾದಪಾಯುಧಾಃ’ — ಮರಗಳೇ ಅವರ ಆಯುಧಗಳು; ಅವರು ಸೋತರೂ ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. 37ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಅನೇಕರ ಭೇದನ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಸ್ತ್ರಕೌಶಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅತಿಕಾಯನು ಒಮ್ಮೆಗೇ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಅನೇಕರನ್ನು ಚುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ. 39ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸುರೈರಿವ ಮಹಾಸುರಾಃ’ — ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದ ಉಪಮೆ; ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ವಾನರರು ಅಸುರರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ — ಉಪಮೆ ತಲೆಕೆಳಗಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕವಿ ಬೀಳುವ ರೀತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. 40ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಪಂತಮಿವಾದಿತ್ಯಮ್’ — ಬಾಣಗಳೇ ಅವನ ಕಿರಣಗಳು. 44ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾವಣಪುತ್ರನು ‘ಸಮಿತಿಂಜಯಃ’ — ಯುದ್ಧವಿಜಯಿ; ಅವನು ವಾನರರ ಬಂಡೆಮಳೆಯನ್ನು ‘ವ್ಯಪೋಹತ’ — ನಿವಾರಿಸಿದನು. 45ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನ ಬಾಣಗಳು ‘ಪಾವಕಸಂಕಾಶಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಆಶೀವಿಷೋಪಮಾಃ’ — ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸರ್ಪ ಎರಡರ ಗುಣಗಳೂ. 46ರಿಂದ 49ರವರೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಯೂಥಪನ ಹೆಸರನ್ನೂ ಬಾಣಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಗಂಧಮಾದನ ಹದಿನೆಂಟರಿಂದ, ನಲ ಒಂಬತ್ತರಿಂದ, ಮೈಂದ ಏಳರಿಂದ, ಗಜ ಐದರಿಂದ, ಜಾಂಬವಂತ ಹತ್ತರಿಂದ, ನೀಲ ಮೂವತ್ತರಿಂದ. ಈ ಭಾಗದ ಅನೇಕ ಹೆಸರುಗಳು ಮುಂದೆ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ನಾಮಾವಳಿಯಲ್ಲೂ (62–64) ಕಾಣುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಈ ವಿಸ್ತಾರ ಅಲ್ಲಿನ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. 52ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ‘ಪರಯಾ ಪ್ರೀತ್ಯಾ’ — ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ — ಶತ್ರುಸೇನೆಯ ದುರವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಕ್ರೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ. 53ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬಾಣವರ್ಷಂ ಶಸ್ತ್ರವರ್ಷಂ ಚ’ — ಎರಡು ಬಗೆಯ ವೃಷ್ಟಿ; ‘ಪರಿತಃ’ — ಎಲ್ಲೆಡೆ. 41ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ವಿಚೇತಸಃ’, ‘ರುಧಿರೇಣ ಸಮುಕ್ಷಿತಾಃ’ — ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದವರು, ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದವರು; ಆದರೂ 42ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವರು ‘ಅನಿವೃತ್ತಾಃ’ — ಹಿಂದಿರುಗದವರು — ಎಂದು ಕವಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎತ್ತಿತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. 43ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವರು ‘ಸಮವಸ್ಥಿತಾಃ’ — ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತು ಮತ್ತೆ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. 48 ಮತ್ತು 49ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವ, ಅಂಗದ, ಋಷಭ, ದ್ವಿವಿದರು ‘ನಿಷ್ಪ್ರಾಣಾಃ ಇವ’ — ಪ್ರಾಣಹೀನರಂತೆ — ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರಸೇನೆಯ ಮುಖ್ಯ ನಾಯಕರೂ ಬಿದ್ದರು. 50ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲಾಗ್ನಿರಿವ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸುಡುವಂತೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಇಡೀ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು. 51ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿರ್ಮಮಂಥ’ — ಕಡೆಗೋಲು ಮೊಸರನ್ನು ಕಡೆಯುವಂತೆ ಮಥಿಸಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳ ಸಾಲುಗಳೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ (‘ಪುನರೇವ ಮಹಾತೇಜಾ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರಾತ್ಮಜೋ ಬಲೀ’ ಎಂಬುದು 6.059.048ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ವಿಸಿಷ್ಮಿಯೇ ಮಹಾತೇಜಾ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರಾತ್ಮಜೋ ಬಲೀ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ), ಆದರೆ ಅದು ಸೂತ್ರರೂಪದ ಪದಗುಚ್ಛಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಮಾತ್ರ, ಸಮಾನ ಪ್ರಸಂಗವಲ್ಲ.
ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಬೇಗನೆ ಬಂದು, ಕಾಣದಿರುತ್ತ ಅವನು, ಕಪ್ಪು ಮೋಡವು ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ, ಉಗ್ರವಾದ ಬಾಣಜಾಲವನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ದೇಹಗಳುಳ್ಳ, ಮಾಯೆಯಿಂದ ಹತರಾದ, ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ, ಬೆಟ್ಟಗಳಂತಿದ್ದ ವಾನರರು, ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತರಾಜರಂತೆ, ರಣದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದರು. ಅವರು ರಣದಲ್ಲಿ ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇವಲ ಹರಿತ ಮೊನೆಯ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕಂಡರು; ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮರೆಯಾಗಿದ್ದ ಆ ದೇವೇಂದ್ರಶತ್ರು ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಹರಿತ ಮೊನೆಯ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿದನು, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಸೀಳಿದನು. ಅವನು ಬೀಸಲ್ಪಟ್ಟು ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ, ಕಿಡಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ ಶೂಲ, ಖಡ್ಗ, ಕೊಡಲಿಗಳನ್ನು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಸುರಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರಯೂಥಪರು ಅರಳಿದ ಮುತ್ತುಗದ ಹೂಗಳಂತೆ ಕೆಂಪಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಒಬ್ಬರ ಕಡೆಗೊಬ್ಬರು ತೆವಳುತ್ತ, ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತ ಬಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬರ ಮೇಲೊಬ್ಬರು ಬಿದ್ದರು, ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದರು. ಹನುಮಂತ, ಸುಗ್ರೀವ, ಅಂಗದ, ಗಂಧಮಾದನ, ಜಾಂಬವಂತ, ಸುಷೇಣ, ವೇಗದರ್ಶಿ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ನೀಲ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಕೇಸರಿ, ಹರಿಲೋಮ, ವಿದ್ಯುದ್ದಂಷ್ಟ್ರ, ಸೂರ್ಯಾನನ, ಜ್ಯೋತಿರ್ಮುಖ, ದಧಿಮುಖ, ಪಾವಕಾಕ್ಷ, ನಲ, ಕುಮುದ — ಈ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಆ ರಾಕ್ಷಸೋತ್ತಮ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿತವಾದ ಪ್ರಾಸಗಳಿಂದಲೂ ಶೂಲಗಳಿಂದಲೂ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಚುಚ್ಚಿದನು. ಅವನು ಗದೆಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ವಾನರಯೂಥಮುಖ್ಯರನ್ನು ಸೀಳಿ, ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತಿದ್ದ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಜಾಲಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆದನು. ‘ಮಾಯಾವಿಗೂಢಮ್’ — ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟವನು; ಈ ಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲ ಅಸಮತೆಯೂ ಇಲ್ಲಿಯೇ: ವಾನರರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಶತ್ರುವನ್ನಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣವನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರರು. ‘ಕಿಂಶುಕಾಃ’ — ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳು, ಅವುಗಳ ಹೂಗಳು ಕೆಂಪು; ರಕ್ತಲಿಪ್ತರಾದ ವಾನರರು ಅಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಯೂಥಪರ ನಾಮಾವಳಿ ಇಡೀ ವಾನರಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಹನುಮಂತನೂ ಅವರಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಬದುಕಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೂ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ. 54ರಿಂದ 58ರವರೆಗಿನ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳೂ 66ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. 58ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಾವಿದ್ಧದೀಪ್ತಾನಲಸಪ್ರಭಾಣಿ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಾವಿಧ್ಯ ದೀಪ್ತಾನಲಸಂನಿಭಾನಿ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. 63ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಗವಯಂ ತಥಾ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಗಜಗೋಮುಖೌ’ ಎಂದಿದೆ. 54ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಸೈನ್ಯಮುತ್ಸೃಜ್ಯ’ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಒಬ್ಬನೇ ವಾನರಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ; ‘ನೀಲಾಂಬುಧರೋ ಯಥಾಂಬು’ — ಕಪ್ಪು ಮೋಡವು ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ ಅವನು ಬಾಣಗಳನ್ನು. 55ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ಮಾಯಾಹತಾಃ’ — ಕೇವಲ ಬಾಣಗಳಿಂದಲ್ಲ, ಮಾಯೆಯಿಂದಲೂ ಪೀಡಿತರು. 56ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಮಾಯಾವಿಗೂಢಂ ಚ ಸುರೇಂದ್ರಶತ್ರುಮ್’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮಾಯಾ ನಿಗೂಢಂ ಚ’ ಎಂದಿದೆ. 57ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರವಿಪ್ರಕಾಶೈಃ’ ಬಾಣಗಳಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟವು — ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ಬಾಣಗಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ಕತ್ತಲೆಯಿಂದೆಂಬಂತೆ ಆವರಿಸುತ್ತವೆ. 61ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವಾನರರು ‘ಗಗನಮ್ ಉದೀಕ್ಷಮಾಣಾಃ’ — ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಾಣಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದವರು; ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೇ ಬಾಣಗಳು ಬೀಳುತ್ತವೆ — ಅದೃಶ್ಯ ಯೋಧನ ಕ್ರೂರ ಕೌಶಲ. 65ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳು ‘ಇಂದ್ರಜಿನ್ಮಂತ್ರಸಂಹಿತಾಃ’ — ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿತವಾದವು, ಆದ್ದರಿಂದ ದಿವ್ಯ. 59ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಫುಲ್ಲಾ ಇವ ಕಿಂಶುಕಾಃ’ — ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉಪಮೆ; ರಕ್ತಲಿಪ್ತ ವೀರರಿಗೂ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಿಗೂ ಸಾಮ್ಯ. 60ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ಅನ್ಯೋನ್ಯಮ್ ಅಭಿಸರ್ಪಂತಃ’ — ಒಬ್ಬರು ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತ. 62ರಿಂದ 64ರವರೆಗಿನ ನಾಮಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲಿಗ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೂ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟನು; ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ಅವನು ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅವಧ್ಯನೆಂದು ಮುಂದೆ ತಿಳಿಯುವುದು. 66ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ‘ಸಲಕ್ಷ್ಮಣಂ ರಾಮಮ್’ — ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನ ಮೇಲೂ — ಮಳೆಗರೆದನು; ಈಗ ಯುದ್ಧದ ಅಂತಿಮ ಗುರಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ.
ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಮಳೆಗರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಪರಮಾದ್ಭುತ ಶೋಭೆಯುಳ್ಳ ರಾಮನು ಅವುಗಳನ್ನು ಮಳೆಯ ಧಾರೆಗಳಂತೆ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿಸುತ್ತ ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಈ ದೇವೇಂದ್ರಶತ್ರು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಮತ್ತೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕೆಡವಿ, ನಮ್ಮನ್ನು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎಡೆಬಿಡದೆ ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸ್ವಯಂಭುವಿನಿಂದ ವರ ಪಡೆದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ತನ್ನ ಭಯಂಕರ ದೇಹವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೇಹ ಕಾಣದಿರುವ, ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿರುವ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಇಂದು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಕೊಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯ? ಯಾರದು ಈ ಅಸ್ತ್ರವೋ, ಯಾರು ಇದರ ಮೂಲವೋ ಆ ಭಗವಾನ್ ಸ್ವಯಂಭುವು ಅಚಿಂತ್ಯನೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಬುದ್ಧಿವಂತನೇ, ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಡನೆ ನೀನು ಕಳವಳವಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಈ ಬಾಣಪಾತವನ್ನು ಸಹಿಸು. ಈ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಜಾಲಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಮುಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಮುಖ್ಯ ಶೂರರು ಬಿದ್ದಿರುವ ಈ ಇಡೀ ವಾನರರಾಜನ ಸೈನ್ಯ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಬಿದ್ದು, ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿ, ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗಿ, ಹರ್ಷವನ್ನೂ ರೋಷವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಇವನು ರಣಾಗ್ರದ ವಿಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ದೇವಶತ್ರುಗಳ ನಿವಾಸವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವನು.’ ರಾಮನ ಮಾತು ಅವನ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಅವ್ಯಗ್ರಮನಾಃ ಸಹಸ್ವ’ — ಕಳವಳವಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಹಿಸು — ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾವಿಬ್ಬರೂ ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹಿಂದಿರುಗುವನು ಎಂದು ಅವನು ಬಲ್ಲನು — ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಹನೆ ಒಂದು ಯುಕ್ತಿಯೂ ಹೌದು. ‘ಧಾರಾನಿಪಾತಾನಿವ’ — ಬಾಣಗಳು ಮಳೆಯ ಧಾರೆಗಳಂತೆ; ರಾಮನು ಅವುಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. 72ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಹತಹರ್ಷರೋಷೌ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಹತರೋಷಹರ್ಷೌ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ರಮಭೇದವಿದೆ. 67ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ‘ಪರಮಾದ್ಭುತಶ್ರೀಃ’ — ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲೂ ಅವನ ಶೋಭೆ ಮಾಸುವುದಿಲ್ಲ. 68ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪುನಃ’ (ಮತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದ ಹಿಂದಿನ ನಾಗಪಾಶಬಂಧನವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಅವರನ್ನು ಕೆಡವುತ್ತಾನೆ. 70ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ‘ಪ್ರಭವ’ — ಮೂಲ — ಸ್ವಯಂಭು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಅಸ್ತ್ರದ ಮೂಲವೇ ಪೂಜ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ.
ಆಮೇಲೆ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಸ್ತ್ರಜಾಲಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಆಗ ಗಾಯಗೊಂಡು ಬಿದ್ದರು. ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನೂ ಅಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರನ್ನಾಗಿಸಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಾಮನನ್ನೂ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರನ್ನಾಗಿಸಿ, ತಟ್ಟನೆ ದಶಗ್ರೀವನ ಭುಜಬಲದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಯಾತುಧಾನರಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ಹರ್ಷಿತನಾದ ಅವನು ತಂದೆಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದನು. 74ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಉಪಜಾತಿಯ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು; ಅದರ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧ (‘ಸಂಸ್ತೂಯಮಾನಃ ಸ ತು ಯಾತುಧಾನೈಃ ಪಿತ್ರೇ ಚ ಸರ್ವಂ ಹೃಷಿತೋಽಭ್ಯುವಾಚ’) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಎರಡನೆಯ ಪತನದ ವರ್ಣನೆಯೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ನಾಗಪಾಶದಿಂದ, ಈಗ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ. 73ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿಶಸ್ತೌ’ — ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವರು; ‘ವಿಷಾದಯಿತ್ವಾ’ — ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರನ್ನಾಗಿಸಿ. 74ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆ ‘ದಶಗ್ರೀವಭುಜಾಭಿಗುಪ್ತಾ’ — ರಾವಣನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ರಕ್ಷಿತ — ಎಂಬುದು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಗರ್ವ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥