॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 72ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾವಣನ ಚಿಂತೆ ಮತ್ತು ಪುರರಕ್ಷಣೆಯ ಆದೇಶ

ಅತಿಕಾಯವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನ ಉದ್ವೇಗ, ಹತರಾದ ವೀರರ ಸ್ಮರಣೆ, ನಾಗಪಾಶದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಸ್ಮಯ, ರಾಮನು ನಾರಾಯಣನೆಂಬ ಶಂಕೆ, ಲಂಕೆಯ ಮತ್ತು ಅಶೋಕವನಿಕೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಆದೇಶ, ಶೋಕಾರ್ತ ರಾವಣನ ಗೃಹಪ್ರವೇಶ

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಅತಿಕಾಯನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜ ರಾವಣನು ಉದ್ವೇಗಗೊಂಡನು, ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅವನು ಹತರಾದ ವೀರರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ಪರಮ ಅಸಹನಶೀಲನೂ ಸರ್ವಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ಅಕಂಪನ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ಕುಂಭಕರ್ಣ. ಈ ಮಹಾಬಲರಾದ, ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವರು, ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಎಂದೂ ಸೋಲದವರು ಆಗಿದ್ದರು. ಅತಿದೊಡ್ಡ ಶರೀರಗಳುಳ್ಳ, ನಾನಾ ಶಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶಾರದರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನಿಂದ ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಹತರಾದರು. ‘ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಣಾ’ — ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸುವವನಿಂದ — ಎಂಬ ಪದ ರಾವಣನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಹೊರಟಿದೆ; ಶತ್ರುವು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಅವನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗ ಯುದ್ಧದ ನಡುವಿನ ವಿರಾಮದಂತೆ — ರಾವಣನು ಹತರಾದವರನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಸಡಿಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ಪ್ರಹಸ್ತ ಮೊದಲಾದವರ ವಧೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸರ್ಗ ಬರೋಡಾ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 6.060ರ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ನಿರ್ಗಮನ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕೂ ಹೆಸರುಗಳ ಕ್ರಮವೂ ಸೂಚಕ — ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ ಮೊದಲ ಸೇನಾಪತಿ, ಅನಂತರ ಅಕಂಪನ, ಅನಂತರ ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ತಮ್ಮನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣ. ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಷ್ಟ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಗುರುತರವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಶೂರರಾದ ಮಹಾತ್ಮರು ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟರು. ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಬಲವೀರ್ಯವುಳ್ಳ ನನ್ನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರನ್ನು ಆಗ ವರದಿಂದ ದೊರೆತ ಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಿದ್ದನು. ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳೂ, ಮಹಾಬಲರಾದ ಅಸುರರೂ, ಯಕ್ಷ-ಗಂಧರ್ವ-ನಾಗರೂ ಬಿಡಿಸಲಾಗದ ಆ ಬಾಣಬಂಧನದಿಂದ ಸಹೋದರರಾದ ಆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡರು. ಯಾವ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ, ಮಾಯೆಯಿಂದ, ಅಥವಾ ಮೋಹನದಿಂದ ಎಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು. ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹೊರಟ ಶೂರರಾದ ರಾಕ್ಷಸಯೋಧರೆಲ್ಲ ಅತಿ ಮಹಾಬಲರಾದ ವಾನರರಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ಇಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನೂ, ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾದ ವೀರ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ, ವಿಭೀಷಣನನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡಬಲ್ಲವನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಹೋ, ರಾಮನು ಅತಿ ಬಲವಂತ, ಅವನ ಅಸ್ತ್ರಬಲವೂ ನಿಜವಾಗಿ ಮಹತ್ತಾದುದು; ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಮರಣವನ್ನಪ್ಪಿದರು. ವೀರನಾದ ಆ ರಾಘವನನ್ನು ನಿರ್ವಿಕಾರನಾದ ನಾರಾಯಣನೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ನಾಗಪಾಶ ಹಿಂದೆ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಆಗ ಗರುಡನ ಆಗಮನದಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡರು. ರಾವಣನಿಗೆ ಅದರ ಕಾರಣ ತಿಳಿಯದು — ‘ಪ್ರಭಾವ, ಮಾಯೆ, ಮೋಹನ’ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಕಲ್ಪಗಳು ಅವನ ಸಂಶಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ನಾರಾಯಣಮ್ ಅನಾಮಯಮ್’ — ನಿರ್ವಿಕಾರನಾದ ನಾರಾಯಣ — ಶತ್ರುವೂ ರಾಮನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಟ ಈ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು: ರಾಮನನ್ನು ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು ಈಗ ಅವನನ್ನು ನಾರಾಯಣನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಅವನ ದರ್ಪಕ್ಕೂ ದುರಾಗ್ರಹಕ್ಕೂ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ತನ್ನ ಜಾನೇ’ — ಅದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು — ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಅಜ್ಞಾನದ ಒಪ್ಪಿಗೆ; ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಜ್ಞನಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು ಈಗ ‘ತಿಳಿಯದು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಹೋ’ ಎಂಬ ವಿಸ್ಮಯಸೂಚಕ ಪದ ಶತ್ರುವಿನ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಅವನ ಭಯದಿಂದಲೇ ಲಂಕಾಪುರಿಯ ದ್ವಾರಗಳೂ ತೋರಣಗಳೂ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಗುಲ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರುವವರು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು; ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿಟ್ಟಿರುವ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಯಾರು ಹೊರಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಯಾರು ಒಳಬರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ನಮಗೆ ಸದಾ ತಿಳಿದಿರಬೇಕು. ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಗುಲ್ಮವಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಿಮ್ಮ ನಿಮ್ಮ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಲ್ಲಿರಿ. ನಿಶಾಚರರೇ, ಆ ವಾನರರ ಚಲನವಲನವನ್ನು ಸಂಜೆಯಲ್ಲಾಗಲಿ, ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಾಗಲಿ, ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದಲ್ಲಾಗಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ವಾನರರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಅಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಬಾರದು. ಶತ್ರುಗಳ ಸೈನ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತಿದೆಯೋ, ನುಗ್ಗಿಬರುತ್ತಿದೆಯೋ, ಅಥವಾ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ನಿಂತಿದೆಯೋ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡಬೇಕು.’ ‘ಗುಲ್ಮ’ ಎಂದರೆ ಸೈನ್ಯದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ವಿಭಾಗ, ಅಥವಾ ಕಾವಲುಠಾಣೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ‘ಸೈನಿಕರ ಶಿಬಿರಗಳು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳು — ಪುರದ್ವಾರಗಳ ರಕ್ಷಣೆ, ಅಶೋಕವನಿಕೆಯ ರಕ್ಷಣೆ, ಶತ್ರುವಿನ ಚಲನವಲನದ ನಿರೀಕ್ಷಣೆ. ಹಿಂದೆ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು ಈಗ ಕೇವಲ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಸೂಚಕ — ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವಳ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಪುರರಕ್ಷಣೆಯೊಡನೆಯೇ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ವಾನರರನ್ನು ‘ಮೃಗಗಳು’ ಎಂದು ಅವಮಾನಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಈಗ ಅವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರದೋಷೇ ವಾರ್ಧರಾತ್ರೇ ವಾ ಪ್ರತ್ಯೂಷೇ’ — ರಾತ್ರಿಯ ಮೂರು ಯಾಮಗಳು; ರಾವಣನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೂ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಪತತ್ಕಿಂ ಸ್ಥಿತಂ ಯಥಾ’ — ಚಲಿಸುತ್ತಿದೆಯೋ, ಬರುತ್ತಿದೆಯೋ, ಹಿಂದಿನಂತೆ ನಿಂತಿದೆಯೋ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆ.

ಆಮೇಲೆ ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲ ಲಂಕಾಧಿಪನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ಮುಳ್ಳನ್ನು ಹೊತ್ತು, ದೀನನಾಗಿ ತನ್ನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಕೋಪಾಗ್ನಿ ಹೊತ್ತಿ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಆ ನಿಶಾಚರಾಧಿಪನು ಅದೇ ಪುತ್ರಶೋಕವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತ ಆಗ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ‘ಮನ್ಯುಶಲ್ಯಮ್’ — ದುಃಖರೂಪವಾದ, ಕ್ರೋಧರೂಪವಾದ ಮುಳ್ಳು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನಾಟಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥಜಾತಿಯ ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಎರಡು ಭಾವಗಳು — ಕೋಪಾಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಪುತ್ರಶೋಕ — ಒಟ್ಟಿಗೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಪುತ್ರವ್ಯಸನಮ್’ — ಅತಿಕಾಯನ, ಹಾಗೆಯೇ ನರಾಂತಕ, ದೇವಾಂತಕ, ತ್ರಿಶಿರರ ವಧೆ. ಈ ಶೋಕದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನು ಸಭೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ‘ಸ್ವಮ್ ಆಲಯಮ್’ — ತನ್ನ ಅರಮನೆಗೆ — ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಶೋಕ. ‘ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ವಿನಿಃಶ್ವಸನ್’ — ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ — ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಆಂತರಿಕ ದುಃಖ ಬಾಹ್ಯ ಚೇಷ್ಟೆಯ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः॥ ७२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ