ಸರ್ಗ
ಅತಿಕಾಯವಧೆ
ಅತಿಕಾಯನ ರಣಪ್ರವೇಶ, ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ಅವನ ಪರಿಚಯ, ರಾಮನಿಗೆ ಆಹ್ವಾನ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಅತಿಕಾಯರ ವಾಗ್ಯುದ್ಧ, ಶರಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಯುದ್ಧ, ವಾಯುವಿನ ಉಪದೇಶ, ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅತಿಕಾಯನ ಶಿರಶ್ಛೇದ
ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವು ತತ್ತರಿಸಿದುದನ್ನೂ, ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ ಆ ತುಮುಲವನ್ನೂ ಕಂಡು, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ತನ್ನ ಸಹೋದರರಾದ ನರಾಂತಕ, ದೇವಾಂತಕ, ತ್ರಿಶಿರರು ಹತರಾದುದನ್ನು ಕಂಡು, ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರು — ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತನೂ ಮತ್ತನೂ, ಅಂದರೆ ಮಹೋದರನೂ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನೂ — ಸಮರದಲ್ಲಿ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವರವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅತಿಕಾಯನು ಕೋಪಗೊಂಡನು. ಅವನು ಬೆಟ್ಟದಂತಿದ್ದನು, ದೇವದಾನವರ ದರ್ಪವನ್ನು ಅಡಗಿಸಿದವನಾಗಿದ್ದನು. ಇಂದ್ರನ ಶತ್ರುವಾದ ಅವನು ಸಾವಿರ ಸೂರ್ಯರ ರಾಶಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಥವನ್ನೇರಿ ವಾನರರತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಕಿರೀಟವನ್ನೂ ಹೊಳೆಯುವ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ್ದ ಅವನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರಗೊಳಿಸಿ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದನು, ಮಹಾನಾದವನ್ನೂ ಮಾಡಿದನು. ಆ ಸಿಂಹನಾದದಿಂದ, ಹೆಸರಿನ ಘೋಷಣೆಯಿಂದ, ಭಯಂಕರವಾದ ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದದಿಂದ ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ನಡುಗಿಸಿದನು. ಅವನ ದೇಹದ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಕಂಡು ‘ಈ ಕುಂಭಕರ್ಣನೇ ಮತ್ತೆ ಎದ್ದುಬಂದಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಭಯಪೀಡಿತರಾದ ವಾನರರೆಲ್ಲ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ತ್ರಿವಿಕ್ರಮಾವತಾರದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ರೂಪದಂತಿದ್ದ ಅವನ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ವಾನರಯೋಧರು ಭಯದಿಂದ ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡುತ್ತಾರೆ. ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಂಡ ಅವರು ಅತಿಕಾಯನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದಾಗ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಕನಾದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಹೊಕ್ಕರು. ಆಗ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ, ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾಗಿ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅತಿಕಾಯನನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಂಡನು. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೇ ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತದೆ — ನಾಲ್ವರು ವೀರರು ಹತರಾದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಉಳಿದಿದ್ದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ತಾನೇ ಬರುತ್ತಾನೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತವರಃ’ — ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವರ ಪಡೆದವನು — ಎಂದು ಮೊದಲ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ವರವು ಅವನ ವಧೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಸ್ತ್ರ. ‘ಕುಂಭಕರ್ಣೋಽಯಮುತ್ಥಿತಃ’ — ಈ ಕುಂಭಕರ್ಣನೇ ಎದ್ದಿದ್ದಾನೆ — ಎಂಬ ವಾನರರ ಭ್ರಮೆ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ, ಅದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಭಯ ಇನ್ನೂ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಶರಣ್ಯನಾದ ರಾಮನತ್ತ ಓಡುತ್ತಾರೆ — ರಾಮನೇ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಶರಣು ಎಂಬ ಭಾವ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅತಿಕಾಯನ ರಥ ‘ಭಾಸ್ಕರಸಹಸ್ರಸ್ಯ ಸಂಘಾತಮ್ ಇವ’ — ಸಾವಿರ ಸೂರ್ಯರ ಸಮೂಹದಂತೆ ದೀಪ್ತವಾದುದು. ಅವನು ಕಿರೀಟಧಾರಿ, ಹೊಳೆಯುವ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳವನು — ಇದು ರಾಜಕುಮಾರನ ವೇಷ. ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಘೋಷಿಸುವುದು ವೀರರ ರೀತಿ — ‘ನಾನು ಇಂಥವನು, ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡು’ ಎಂದು. ಸಿಂಹನಾದ, ನಾಮಘೋಷ, ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದ — ಈ ಮೂರು ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಬಾಣವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿದೆ. ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ವಾನರರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ — ಅವನು ಆಕಾಶವನ್ನೇ ವ್ಯಾಪಿಸುವಂತಹ ಮಹಾಕಾಯನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ‘ಕಾಲಮೇಘವತ್ ಗರ್ಜಂತಮ್’ — ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವವನನ್ನಾಗಿ — ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಮರೇ ಸಂನಿಷೂದಿತೌ’ ಎಂದೂ, ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಸಂನಿಪಾತಿತೌ’ ಎಂದೂ ಇದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ಮೂಢಚೇತಸಃ’ — ಭಯದಿಂದ ಅವರ ವಿವೇಕ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಅವರು ತಮ್ಮ ಶರಣ್ಯನನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ‘ಶರಣ್ಯ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ವಿಭೀಷಣನೂ ಅವನಲ್ಲಿಯೇ ಶರಣು ಹೊಕ್ಕಿದ್ದನು.
ಆ ಮಹಾಕಾಯನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು; ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಾವಿರ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ವಿಶಾಲವಾದ ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ, ಪರ್ವತದಂತಿರುವ, ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ, ಸಿಂಹದಂತೆ ಪಿಂಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಇವನು ಯಾರು? ಹರಿತವಾದ ಶೂಲಗಳಿಂದ, ಬಹು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಪ್ರಾಸ-ತೋಮರಗಳಿಂದ, ಜ್ವಲಿಸುವ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಇವನು ಭೂತಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಮಹೇಶ್ವರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾನೆ; ಯಮನ ನಾಲಿಗೆಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ರಥಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇವನ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಬೆನ್ನಿನ ಧನುಸ್ಸುಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠರಥವನ್ನು ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ, ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸು ಆಕಾಶವನ್ನು ಶೋಭಿಸುವಂತೆ. ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಹುಲಿಯಂತಿರುವ, ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಇವನು ಸೂರ್ಯನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ರಥದಿಂದ ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಧ್ವಜದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾದ ರಾಹುವಿನಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಗಳಂತೆ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಬೆಳಗುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ಕಡೆ ಬಾಗಿದ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಮೊಳಗುವ, ಚಿನ್ನದ ಬೆನ್ನಿನ, ಅಲಂಕೃತವಾದ ಇವನ ಧನುಸ್ಸು ಶತಕ್ರತುವಿನ ಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತದೆ. ಧ್ವಜದಿಂದಲೂ ಪತಾಕೆಯಿಂದಲೂ ಅನುಕರ್ಷದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ, ನಾಲ್ವರು ಸಾರಥಿಗಳಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಸದ್ದುಮಾಡುವ ಮಹಾರಥ ಇದು. ರಥದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತು, ಹತ್ತು, ಎಂಟು — ಒಟ್ಟು ಮೂವತ್ತೆಂಟು — ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳಿವೆ, ಭಯಂಕರವಾದ ಬಿಲ್ಲುಗಳಿವೆ, ಚಿನ್ನದಂತೆ ಪಿಂಗಳವರ್ಣದ ಹೆದೆಗಳಿವೆ; ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಉಜ್ವಲ ಖಡ್ಗಗಳು ಪಾರ್ಶ್ವಗಳನ್ನು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ — ನಾಲ್ಕು ಮೊಳದ ಹಿಡಿಗಳುಳ್ಳವು, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹತ್ತು ಮೊಳ ಉದ್ದವಾದವು. ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಧೀರನಾದ, ಮಹಾಪರ್ವತದಂತಿರುವ, ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ, ಯಮನಂತೆ ಮಹಾಮುಖವುಳ್ಳ ಇವನು ಮೋಡದಲ್ಲಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಚಿನ್ನದ ತೋಳುಬಂದಿಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟ ಭುಜಗಳಿಂದ ಇವನು ಎತ್ತರವಾದ ಎರಡು ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಿಮವಂತನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಎರಡು ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಇವನ ಅತಿ ಭೀಷಣವಾದ ಮುಖವು ಪುನರ್ವಸು ನಕ್ಷತ್ರದ ಎರಡು ತಾರೆಗಳ ನಡುವಿನ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ.’ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಅತಿಕಾಯನ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆ. ಕವಿ ಶತ್ರುವಿನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ರಾಮನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಹೇಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ವಧೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ ಎಂಬುದು ಮೊದಲೇ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಥ, ಧನುಸ್ಸು, ಖಡ್ಗಗಳು, ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು, ಶರೀರ, ಮುಖ — ಇವುಗಳ ಕ್ರಮವಾದ ವರ್ಣನೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಥದಿಂದ ಮುಖದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಉಪಮೆಗಳೂ ಹಲವು — ಭೂತಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಮಹೇಶ್ವರ, ಮಿಂಚುಗಳೊಡನೆ ಮೋಡ, ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನೊಡನೆ ಆಕಾಶ, ಮೋಡದಲ್ಲಿರುವ ಸೂರ್ಯ, ಎರಡು ಶಿಖರಗಳೊಡನೆ ಹಿಮವಂತ, ಪುನರ್ವಸುವಿನ ನಡುವಿನ ಚಂದ್ರ. ‘ಪುನರ್ವಸ್ವಂತರಗತಃ’ — ಪುನರ್ವಸು ನಕ್ಷತ್ರದ ಎರಡು ತಾರೆಗಳ ನಡುವೆ ನಿಂತ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಎರಡು ಕುಂಡಲಗಳ ನಡುವೆ ಮುಖ. 24ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿ ‘ಪೂರ್ಣಬಿಂಬಮಿವೈಂದವಮ್’ ಎಂದು ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಓದುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಮೊದಲು ವಾನರರನ್ನು ‘ಸಾಂತ್ವಯಿತ್ವಾ’ — ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ — ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಾಯಕನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬುವುದು. ಅವನಿಗೆ ಶತ್ರುವಿನ ಪರಿಚಯವಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ವಿಭೀಷಣನು ಲಂಕೆಯ ಎಲ್ಲ ವೀರರನ್ನೂ ಬಲ್ಲವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಸಚಿವನಂತೆ. ‘ಹರಿಲೋಚನಃ’ — ಸಿಂಹದಂತೆ ಪಿಂಗಳವರ್ಣದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು. ‘ತ್ರಿನತಂ ಧನುಃ’ — ಮಧ್ಯದಲ್ಲೂ ಎರಡು ತುದಿಗಳಲ್ಲೂ ಬಾಗಿದ ಬಿಲ್ಲು. ‘ಚತುಃಸಾದಿಸಮಾಯುಕ್ತಃ’ — ನಾಲ್ವರು ಸಾರಥಿಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ‘ನಾಲ್ವರು ಸಾರಥಿಗಳಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾದುದು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಸಾನುಕರ್ಷಃ’ — ರಥದ ಕೆಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸಿದ ಆಧಾರದ ಮರವೇ ಅನುಕರ್ಷ. ಮೂವತ್ತೆಂಟು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು, ಅನೇಕ ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ಹತ್ತು ಮೊಳ ಉದ್ದದ ಖಡ್ಗಗಳು — ಈ ದಿವ್ಯ ಯುದ್ಧಸಾಮಗ್ರಿಯೆಲ್ಲ ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲ ಎಂದು ಮುಂದೆ ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳುವನು. ‘ರಕ್ತಕಂಠಗುಣಃ’ — ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು; ‘ಕಾಲಃ’ — ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದವನು, ಕಾಲನಂತೆ ಭಯಂಕರನೂ ಹೌದು. ಧ್ವಜದಲ್ಲಿ ರಾಹು — ರಾಹು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನುಂಗುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯವಂಶದ ರಾಮನಿಗೆ ಈ ಚಿಹ್ನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಶುಭಸೂಚಕದಂತೆ. 15ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿ ‘ಸಜ್ಯಾನಿ’ ಎಂದೂ, ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ ‘ಸಜ್ಜಾನಿ’ ಎಂದೂ ಓದುತ್ತವೆ. 13ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭೂತೈರಿವ ಮಹೇಶ್ವರಃ’ — ಭೂತಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಶಿವನಂತೆ; ಇಲ್ಲಿ ಶೂಲ-ಪ್ರಾಸ-ತೋಮರಗಳೇ ಭೂತಗಣಗಳು. 14ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಥಶಕ್ತಯಃ’ — ರಥದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ ಶಕ್ತಿ ಎಂಬ ಆಯುಧಗಳು; ‘ಕಾಲಜಿಹ್ವಾಪ್ರಕಾಶಾಃ’ — ಯಮನ ನಾಲಿಗೆಯಂತೆ ಚಲಿಸುವ, ಉರಿಯುವ. 17ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಪ್ರಭೈರ್ಬಾಣೈಃ’ — ಬಾಣಗಳು ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತವೆ. 21ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಕ್ತಹಸ್ತದಶಾಯತೌ’ — ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹತ್ತು ಮೊಳ ಉದ್ದವಾದವು. 22ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮೇಘಸ್ಥ ಇವ ಭಾಸ್ಕರಃ’ — ಕಪ್ಪು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಮುಖ. 16ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಣಭೂಮಿಂ ವಿರಾಜಯನ್’, 17ನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ದಿಶೋ ದಶ ವಿರಾಜಯನ್’, 18ನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಧನುಶ್ಚಾಸ್ಯ ವಿರಾಜತೇ’ — ‘ವಿರಾಜ್’ (ಹೊಳೆ) ಧಾತುವಿನ ಪುನರುಕ್ತಿ ಅವನ ದೀಪ್ತಿಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಯಾರನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರರೆಲ್ಲ ಭಯಾರ್ತರಾಗಿ ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರೋ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಹೇಳು’ ಎಂದು ರಾಮನು ಕೇಳಿದನು. ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜಕುಮಾರ ರಾಮನಿಂದ ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಘವನಿಗೆ ವಿವರಿಸಿದನು — ‘ದಶಗ್ರೀವನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ವೈಶ್ರವಣನ ತಮ್ಮ, ರಾಜ, ಭಯಂಕರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮಹಾತ್ಮ, ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣ. ಬಲದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಮನಾದ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಮಗನು ಅವನಿಗಿದ್ದಾನೆ — ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವವನು, ಶ್ರುತಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು, ಸರ್ವಾಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಕುದುರೆಯ ಬೆನ್ನಮೇಲೆ, ಆನೆಯ ಬೆನ್ನಮೇಲೆ, ಖಡ್ಗದಲ್ಲಿ, ಧನುಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಕರ್ಷಣದಲ್ಲಿ, ಭೇದದಲ್ಲಿ, ಸಾಮದಲ್ಲಿ, ದಾನದಲ್ಲಿ, ನೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಾನ್ಯನು. ಯಾರ ಬಾಹುಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಲಂಕೆ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿರುತ್ತದೆಯೋ, ಧಾನ್ಯಮಾಲಿನಿಯ ಮಗನಾದ ಆ ಅತಿಕಾಯನೇ ಇವನು ಎಂದು ತಿಳಿ. ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ಇವನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದನು, ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪಡೆದನು, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಇವನಿಗೆ ಸುರಾಸುರರಿಂದ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನೂ, ಈ ದಿವ್ಯ ಕವಚವನ್ನೂ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ರಥವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು. ಇವನಿಂದ ನೂರಾರು ದೇವತೆಗಳೂ ದಾನವರೂ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, ರಾಕ್ಷಸರು ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, ಯಕ್ಷರು ಸಂಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಇವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರವನ್ನೇ ತಡೆದನು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಲರಾಜನಾದ ವರುಣನ ಪಾಶವನ್ನೂ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದನು. ಬಲವಂತನಾದ, ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ವೃಷಭನಂತಿರುವ, ರಾವಣನ ಮಗನಾದ ಈ ಅತಿಕಾಯನು ದೇವದಾನವರ ದರ್ಪವನ್ನು ಅಡಗಿಸಿದವನು. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬೇಗನೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸು — ಇವನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ.’ ವಿಭೀಷಣನ ವರ್ಣನೆ ರಾಮನ ವರ್ಣನೆಗಿಂತ ಭಿನ್ನ — ರಾಮನು ಹೊರರೂಪವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ವಿಭೀಷಣನು ಒಳಗಿನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅತಿಕಾಯನು ಕೇವಲ ಬಲಶಾಲಿಯಲ್ಲ, ಹಿರಿಯರ ಸೇವಕನೂ ಶ್ರುತಿಧರನೂ ನೀತಿ-ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲನೂ ಹೌದು; ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲೂ ಅವನು ವಿಶಿಷ್ಟನು. ‘ಧಾನ್ಯಮಾಲಿನಿಯ ಮಗ’ — ಅವನು ರಾವಣನಿಗೆ ಮಂಡೋದರಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗನಲ್ಲ, ಬೇರೊಬ್ಬ ಪತ್ನಿಯ ಮಗ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ರಾವಣನ ಎರಡನೆಯ ಪತ್ನಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ವರ, ದಿವ್ಯ ಕವಚ, ಇಂದ್ರ-ವರುಣರ ಪರಾಜಯ — ಇವೆಲ್ಲ ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಫಲಿಸುತ್ತವೆ: ಕವಚದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳು ಮುರಿಯುವುವು, ವರದಿಂದಲೇ ಅವನ ವಧೆಯ ಮಾರ್ಗವೂ ತೋರಿಬರುವುದು. ಶತ್ರುವು ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವನು ಎಂಬ ಭಯದಿಂದ ವಿಭೀಷಣನು ಬೇಗನೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವೈಶ್ರವಣಾನುಜಃ’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಕುಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾದರೂ ಅವನು ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು. ಅತಿಕಾಯನು ‘ರಾವಣಪ್ರತಿಮೋ ಬಲೇ’ — ಬಲದಲ್ಲಿ ತಂದೆಗೆ ಸಮನು. ‘ಅಶ್ವಪೃಷ್ಠೇ ನಾಗಪೃಷ್ಠೇ…’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರಾಜವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನೂ — ಅಶ್ವಾರೋಹಣ, ಗಜಾರೋಹಣ, ಖಡ್ಗವಿದ್ಯೆ, ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆ, ಸಾಮ-ದಾನ-ಭೇದಗಳು, ನೀತಿ, ಮಂತ್ರ — ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವನು ಕೇವಲ ಯೋಧನಲ್ಲ, ರಾಜನೀತಿಜ್ಞನೂ ಹೌದು. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅಶ್ವಪೃಷ್ಠೇ ರಥೇ ನಾಗೇ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ವಜ್ರವನ್ನು ತಡೆದುದು, ವರುಣಪಾಶವನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದುದು — ಇಬ್ಬರು ಲೋಕಪಾಲರು ಅವನಿಂದ ಸೋತರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಜಯನು. ‘ಪುರಾ… ಕ್ಷಯಂ ನಯತಿ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಪುರಾ’ ಶಬ್ದ ಭವಿಷ್ಯದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ … ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ: ಅವನು ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆಯಲಿ. 28ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವೃದ್ಧಸೇವೀ’ — ಹಿರಿಯರ ಸೇವಕ, ವಿನೀತ; ‘ಶ್ರುತಿಧರಃ’ — ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು. ರಾಕ್ಷಸಕುಲದಲ್ಲೂ ವಿದ್ಯಾವಂತನೂ ವಿನೀತನೂ ಆದ ಮಗ — ಇದು ರಾವಣನ ಕುಲದ ವಿನಾಶವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕರುಣಾಜನಕವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ. 33ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಕ್ಷಿತಾನಿ ಚ ರಕ್ಷಾಂಸಿ’ — ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ರಕ್ಷಕನೂ ಹೌದು.
ಆಮೇಲೆ ಬಲವಂತನಾದ ಅತಿಕಾಯನು ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರಗೊಳಿಸಿದನು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಭಯಂಕರ ದೇಹದ, ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ವನವಾಸಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನರಾದ ಮಹಾತ್ಮರು ಅವನತ್ತ ಎರಗಿದರು — ಕುಮುದ, ದ್ವಿವಿದ, ಮೈಂದ, ನೀಲ, ಶರಭ ಇವರು ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಧಾವಿಸಿದರು. ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಅತಿಕಾಯನು ಅವರ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಭಯಂಕರ ದೇಹದ ಆ ಬಲಶಾಲಿ ನಿಶಾಚರನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಲೋಹದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಚುಚ್ಚಿದನು. ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ, ಅಂಗಗಳು ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಸೋತ ಅವರು ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅತಿಕಾಯನಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರದಾದರು. ಯೌವನದ ದರ್ಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕ್ರುದ್ಧ ಸಿಂಹವು ಜಿಂಕೆಗಳ ಹಿಂಡನ್ನು ಹೆದರಿಸುವಂತೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ವಾನರವೀರರ ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೆದರಿಸಿದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ವಾನರಯೂಥಗಳ ನಡುವೆ ಯುದ್ಧಮಾಡದಿದ್ದ ಯಾರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಲಿಲ್ಲ — ಯುದ್ಧಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತ. ಆಮೇಲೆ ಬಿಲ್ಲು-ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಅವನು ಹಾರಿ ರಾಮನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಗರ್ವದಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಬಾಣವನ್ನೂ ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ನಾನು ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ; ಯಾವ ಸಾಮಾನ್ಯನೊಡನೆಯೂ ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಿಗೆ ದೃಢನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶಕ್ತಿಯಿದೆಯೋ ಅವನು ಬೇಗನೆ ಇಲ್ಲಿ ಈಗಲೇ ನನಗೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡಲಿ.’ ಅತಿಕಾಯನ ಸ್ವಭಾವ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಗೆಯಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಅವನು ಗರ್ವಿಷ್ಠ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಯುದ್ಧಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು. ಯುದ್ಧಮಾಡದವನನ್ನು ಅವನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಯೋಧನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಸಮಾನನಾದ ಪ್ರತಿಯೋಧನನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳಿದ ‘ವೃದ್ಧಸೇವೀ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಇಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. 44 ಮತ್ತು 45ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಆಹ್ವಾನದ ಗೌರವ ಛಂದಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಮುದನೇ ಮೊದಲಾದ ಐವರು ಯೂಥಪರು ‘ಯುಗಪತ್’ — ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ — ಧಾವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ; ಆದರೂ ಅತಿಕಾಯನೊಬ್ಬನೇ ಎಲ್ಲರ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕನಕಭೂಷಣೈಃ ಶರೈಃ’, ‘ಸರ್ವಾಯಸೈಃ ಶರೈಃ’ — ಅವನ ಬಾಣಗಳು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದವು, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಲೋಹದವು. ‘ಹರಿರ್ಯೌವನದರ್ಪಿತಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಹರಿ’ ಶಬ್ದ ಸಿಂಹವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ವಾನರನನ್ನಲ್ಲ; ವಾನರರು ಜಿಂಕೆಗಳಂತೆ, ಅತಿಕಾಯನು ಸಿಂಹದಂತೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಹರಿರ್ಯೌವನಮಾಸ್ಥಿತಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ರಾಮನಿಗೆ ಆಹ್ವಾನ ‘ಸಗರ್ವಿತಮ್’ — ಗರ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದುದು; ಆದರೆ ರಾಮನು ತಾನೇ ಏಳುವುದಿಲ್ಲ; ಹಿಂದೆ ಕುಂಭಕರ್ಣಾದಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮುಂದೆ ಬಂದಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಏಳುತ್ತಾನೆ. 41ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭೀಮಕಾಯೋ ನಿಶಾಚರಃ’ — ಅವನ ಶರೀರದ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 42ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ಪ್ರತಿಕರ್ತುಂ ನ ಶೇಕುಃ’ — ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣವನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರದಾದರು.
ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಕೋಪಗೊಂಡನು. ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಅವನು ಮೇಲೆದ್ದನು, ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಮುಂದೆ ನೆಗೆದು ಬತ್ತಳಿಕೆಯಿಂದ ಬಾಣವನ್ನು ಸೆಳೆದು ಅತಿಕಾಯನ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಗ್ರವಾದ ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಸಾಗರವನ್ನೂ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ತುಂಬುತ್ತ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ನಡುಗಿಸಿತು. ಸೌಮಿತ್ರಿಯ ಭಯಂಕರವಾದ ಧನುರ್ಘೋಷವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಗನು ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು. ಆಗ ಕುಪಿತನಾದ ಅತಿಕಾಯನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎದ್ದು ನಿಂತುದನ್ನು ಕಂಡು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ನೀನು ಬಾಲಕ, ಪರಾಕ್ರಮಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಭವವಿಲ್ಲದವನು. ಹೊರಟುಹೋಗು; ಕಾಲನಂತಿರುವ ನನ್ನೊಡನೆ ಏಕೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೀಯೆ? ನನ್ನ ಬಾಹುಗಳಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಣಗಳ ವೇಗವನ್ನು ಹಿಮವಂತನಾಗಲಿ, ಆಕಾಶವಾಗಲಿ, ಭೂಮಿಯಾಗಲಿ ಸಹಿಸಲಾರವು. ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿರುವ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯನ್ನು ನೀನು ಎಬ್ಬಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟು ಹಿಂದಿರುಗು; ನನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಡ. ಅಥವಾ ಹಠಮಾರಿಯಾದ ನೀನು ಹಿಂದಿರುಗಲು ಬಯಸದಿದ್ದರೆ, ನಿಲ್ಲು — ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ. ಶತ್ರುಗಳ ದರ್ಪವನ್ನು ಅಡಗಿಸುವ, ಈಶ್ವರನ ಆಯುಧದಂತಿರುವ, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನನ್ನ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನೋಡು. ಸರ್ಪದಂತಿರುವ ಈ ಬಾಣವು ನಿನ್ನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದು, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮೃಗರಾಜನು ಗಜರಾಜನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವಂತೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಧನುಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಸ್ಮಯಿತ್ವಾ’ — ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು — ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದನು; ಅವನ ಕೋಪವೂ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಅತಿಕಾಯನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾವಗಳಿವೆ — ಉಪಹಾಸ (‘ನೀನು ಬಾಲಕ’), ಕರುಣೆಯಂತಹುದು (‘ಹಿಂದಿರುಗು’), ಬೆದರಿಕೆ (‘ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ’). ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಮಾನ ಪ್ರತಿಯೋಧನೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದೇ ಅವನ ದರ್ಪ. 56ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಉಪಮೆಯು (‘ಮೃಗರಾಜ ಇವ…’) ವಾಕ್ಯದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ‘ಇತ್ಯೇವಮುಕ್ತ್ವಾ…’ ಎಂಬ ಅರ್ಧದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ; ಆ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. 46ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದ ‘ಮಹೀಂ ಸರ್ವಾಮ್ ಆಕಾಶಂ ಸಾಗರಂ ದಿಶಃ’ — ಇಡೀ ಭೂಮಿ, ಆಕಾಶ, ಸಾಗರ, ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು — ತುಂಬುತ್ತದೆ; ಹಿಂದೆ ಅತಿಕಾಯನ ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದ ವಾನರರನ್ನು ಹೆದರಿಸಿತ್ತು, ಈಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತಿಕಾಯನು ‘ವಿಸಿಸ್ಮಿಯೇ’ — ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು; ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅವನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಲದ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಅವನ ದರ್ಪ ಶಾಂತವಾಗಲಿಲ್ಲ. ‘ಕಾಲಸಂಕಾಶಂ ಮಾಮ್’, ‘ಸುಖಪ್ರಸುಪ್ತಂ ಕಾಲಾಗ್ನಿಮ್’ ಎಂದು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಕಾಲನಿಗೂ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಗೂ ಹೋಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಾಣಾನ್ನ ಜಹಿ ಮದ್ಗತಃ’ — ನನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಡ; ಇದು ಉಪದೇಶರೂಪದ ಬೆದರಿಕೆ. ‘ಪ್ರತಿಸ್ತಬ್ಧಃ’ — ಹಠಮಾರಿ, ದುರಾಗ್ರಹಿ. ‘ಈಶ್ವರಾಯುಧಸಂಕಾಶಾನ್’ — ಶಿವನ ತ್ರಿಶೂಲದಂತಿರುವ, ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮೃಗರಾಜ ಇವ ಕ್ರುದ್ಧೋ ನಾಗರಾಜಸ್ಯ ಶೋಣಿತಮ್’ — ಸಿಂಹವು ಆನೆಯ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವಂತೆ ನನ್ನ ಬಾಣವು ನಿನ್ನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದು. ಈ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆನೆ, ಅತಿಕಾಯನು ಸಿಂಹ; ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಇದು ತಲೆಕೆಳಗಾಗುವುದು. 47ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತೂಣಾದಾಕ್ಷಿಪ್ಯ ಸಾಯಕಮ್’ — ಬತ್ತಳಿಕೆಯಿಂದ ಬೇಗನೆ ಬಾಣವನ್ನು ಸೆಳೆದು; ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತ್ವರೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅತಿಕಾಯನ ರೋಷಭರಿತವಾದ, ಗರ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತಿಬಲನೂ ಮನಸ್ವಿಯೂ ಆದ ರಾಜಕುಮಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಹಳ ಕೋಪಗೊಂಡನು, ಆಮೇಲೆ ಮಹತ್ತಾದ ಅರ್ಥವುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕೇವಲ ಮಾತಿನಿಂದ ನೀನು ಪ್ರಧಾನನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಜಂಬ ಕೊಚ್ಚುವುದರಿಂದ ಸತ್ಪುರುಷರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಾಣವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ; ದುರಾತ್ಮನೇ, ನಿನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸು. ಕಾರ್ಯದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸು; ಜಂಬ ಕೊಚ್ಚುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಯಾರು ಪೌರುಷದಿಂದ ಕೂಡಿರುವನೋ ಅವನೇ ಶೂರನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ವಾಯುಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾಗಿ ನೀನು ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದೀಯೆ; ಬಾಣಗಳಿಂದಾಗಲಿ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಾಗಲಿ ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸು. ಅನಂತರ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ತಲೆಯನ್ನು ಉರುಳಿಸುವೆನು, ಗಾಳಿಯು ಕಾಲಕ್ಕೆ ಹಣ್ಣಾದ ತಾಳೆಯ ಹಣ್ಣನ್ನು ತೊಟ್ಟಿನಿಂದ ಉದುರಿಸುವಂತೆ. ಇಂದು ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳು, ಅವುಗಳ ಮೊನೆಗಳು ಮಾಡಿದ ಗಾಯಗಳಿಂದ ಚಿಮ್ಮುವ ನಿನ್ನ ರಕ್ತವನ್ನು ನಿನ್ನ ದೇಹದಿಂದ ಕುಡಿಯುವುವು. “ಇವನು ಬಾಲಕ” ಎಂದು ತಿಳಿದು ನನ್ನನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸಬೇಡ; ಬಾಲಕನಾಗಲಿ ವೃದ್ಧನಾಗಲಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಮೃತ್ಯುವೆಂದು ತಿಳಿ. ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದ ವಿಷ್ಣುವು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾದ, ಪರಮಾರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತಿಕಾಯನು ಅತಿಯಾಗಿ ಕೋಪಗೊಂಡನು, ಉತ್ತಮವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತರ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ತತ್ತ್ವ (‘ಕರ್ಮಣಾ ಸೂಚಯಾತ್ಮಾನಮ್’ — ಕಾರ್ಯದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ತೋರಿಸು; ‘ಪೌರುಷದಿಂದ ಕೂಡಿದವನೇ ಶೂರ’), ಅನಂತರ ವಿಶೇಷ ದೃಷ್ಟಾಂತ (‘ಬಾಲೇನ ವಿಷ್ಣುನಾ…’). ವಾಮನನು ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದರೂ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು — ಆದ್ದರಿಂದ ವಯಸ್ಸು ಬಲದ ಅಳತೆಗೋಲಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ವಾನರರು ಅತಿಕಾಯನನ್ನು ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ವಿಷ್ಣುವಿನ ರೂಪಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದ್ದರು; ಈಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ತನ್ನ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಾನೆ. 64ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ (ವಾಮನದೃಷ್ಟಾಂತ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. 57 ಮತ್ತು 58ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ಅತಿಕಾಯನು ಹೇಳಿದ ‘ಬಾಲ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಅವನಿಗೇ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಬಾಲೋಽಯಮ್’, ‘ಬಾಲೋ ವಾ’, ‘ಬಾಲೇನ ವಿಷ್ಣುನಾ’. 61ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉಪಮೆ — ‘ಮಾರುತಃ ಕಾಲಸಂಪಕ್ವಂ ವೃಂತಾತ್ ತಾಲಫಲಂ ಯಥಾ’ — ಹಣ್ಣಾದ ಫಲ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಲದಿಂದ ಪರಿಪಕ್ವನಾದ ಅತಿಕಾಯನೂ ಬೀಳುವನು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತರ ‘ಹೇತುಮತ್’ — ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ — ‘ಪರಮಾರ್ಥವತ್’ — ಪರಮಾರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದುದು — ಎಂದು ಕವಿಯೇ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. 58ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿದರ್ಶಯಸ್ವಾತ್ಮಬಲಮ್’ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ದುರಾತ್ಮನ್’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವನೂ ತಕ್ಕ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.
ಆಗ ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಭೂತಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ದೈತ್ಯರು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಗುಹ್ಯಕರು ಆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದರು. ಆಮೇಲೆ ಕುಪಿತನಾದ ಅತಿಕಾಯನು ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಸಂಕುಚಿತಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತ ಎಸೆದನು. ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ, ವಿಷಸರ್ಪದಂತಿದ್ದ ಆ ಹರಿತ ಬಾಣವನ್ನು ಅರ್ಧಚಂದ್ರ ಬಾಣದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಹೆಡೆ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪದಂತೆ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಕಂಡು ಅತಿಯಾಗಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅತಿಕಾಯನು ಐದು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದನು. ನಿಶಾಚರನು ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತ ಎಸೆದನು; ಭರತನ ತಮ್ಮನು ಅವು ತನ್ನನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಶತ್ರುವೀರಸಂಹಾರಕನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುವಂತಿದ್ದ ಹರಿತ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ಅದನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿದನು, ವೇಗದಿಂದ ಸೆಳೆದನು, ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೆಳೆದು ಬಿಟ್ಟ, ಬಾಗಿದ ಗಿಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಬಾಣದಿಂದ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನ ಹಣೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸನ ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ನಾಟಿಕೊಂಡು ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಆ ಬಾಣವು ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿನ ಸರ್ಪರಾಜನಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸನು, ರುದ್ರನ ಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ತ್ರಿಪುರದ ಘೋರ ಗೋಪುರದಂತೆ, ನಡುಗಿದನು. ಮಹಾಬಲನಾದ ಅವನು ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡು ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಭಲೆ, ಈ ಬಾಣಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ನೀನು ನನಗೆ ಶ್ಲಾಘನೀಯನಾದ ಶತ್ರುವಾಗಿರುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಬಾಯನ್ನು ತೆರೆದು, ಮಹಾಭುಜಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಹಿಡಿದು, ರಥದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಅವನು ರಥದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಒಂದು, ಮೂರು, ಐದು, ಏಳು ಎಂಬ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು, ಹೂಡಿದನು, ಸೆಳೆದನು, ಬಿಟ್ಟನು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಟ, ಕಾಲನಂತಿದ್ದ, ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬಾಣಗಳು ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಉರಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದವು. ರಾಘವನ ತಮ್ಮನು ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳ್ಳದೆ ರಾಕ್ಷಸನು ಬಿಟ್ಟ ಆ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕಂಡು ದೇವೇಂದ್ರನ ಶತ್ರುವಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಕೋಪಗೊಂಡು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ ತಟ್ಟನೆ ಬಿಟ್ಟನು, ಅದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯ ಎದೆಯ ನಡುವೆ ಹೊಡೆದನು. ಅತಿಕಾಯನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡರೂ ಅವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ‘ಶ್ಲಾಘನೀಯ’ ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ವೀರನು ವೀರನನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ. 65ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೂ ದೈತ್ಯರೂ ಇಬ್ಬರೂ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಯುದ್ಧ ಲೋಕೋತ್ತರವಾದುದು. ತ್ರಿಪುರಗೋಪುರದ ಉಪಮೆ — ರುದ್ರನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ತ್ರಿಪುರವನ್ನು ಸುಟ್ಟನು; ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರುದ್ರನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ಅತಿಕಾಯನು ತ್ರಿಪುರದ ಗೋಪುರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ. 77ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಏವಂ ತ್ರೀನ್ಪಂಚ ಸಪ್ತೇತಿ’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಕ್ರಮ ಬಾಣಗಳ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. 74 ಮತ್ತು 75ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತವೆ — ‘ಚಿಂತಯಾಮಾಸ…’ ಎಂಬುದು 75ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಆರಂಭ. 65ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಭೂತಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ದೈತ್ಯರು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಗುಹ್ಯಕರು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ದದೃಶುಸ್ತದಾ’ ಎಂದೂ, ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ದ್ರಷ್ಟುಮಾಗಮನ್’ ಎಂದೂ ಇದೆ. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು — ದೇವತೆಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ದೈತ್ಯರು ಅತಿಕಾಯನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ — ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅತಿಕಾಯನ ಮೊದಲ ಬಾಣ ‘ಅಂಬರಂ ಸಂಕ್ಷಿಪನ್ ಇವ’ — ಆಕಾಶವನ್ನೇ ನುಂಗುವಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದನ್ನು ‘ಅರ್ಧಚಂದ್ರೇಣ’ — ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರದ ಮೊನೆಯುಳ್ಳ ಬಾಣದಿಂದ — ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಐದು, ಅನಂತರ ಉರಿಯುವ ಒಂದು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೊದಲ ಪ್ರಹಾರವೇ ಶತ್ರುವಿನ ಹಣೆಯನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪೂರ್ಣಾಯತವಿಸೃಷ್ಟೇನ’ — ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೆಳೆದ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟುದು. ‘ನತಪರ್ವಣಾ’ — ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದ ಗಿಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳದ್ದು. ‘ಪನ್ನಗೇಂದ್ರ ಇವಾಚಲೇ’ — ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ನಾಟಿದ ರಕ್ತಲಿಪ್ತ ಬಾಣ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿನ ಸರ್ಪದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಇವಾಹವೇ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ಅವನು ‘ಪ್ರಚಕಂಪೇ’ — ನಡುಗಿದನು; ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅವನು ನಡುಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡು ‘ಸಾಧು’ — ಭಲೆ — ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಶತ್ರುವಿನ ಕೌಶಲವನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಬಾಯಿತೆರೆದು, ಭುಜಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಹಿಡಿದು, ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವಿಚಾರ್ಯೈವಂ ವಿನಮ್ಯಾಸ್ಯಂ’ ಎಂಬ ಭಿನ್ನ ಪಾಠವಿದೆ. ಒಂದರಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಬಾಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು ಅವನ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಒಂದೇ ಬಾರಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗಲೇ ಏಳು ಬಾಣಗಳು. ಆ ಬಾಣಗಳು ‘ಚಕ್ರುರ್ದೀಪ್ತಮಿವಾಂಬರಮ್’ — ಆಕಾಶವೇ ಉರಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದವು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಅಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ — ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳ್ಳದವನು, ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತನು. 81ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅತಿಕಾಯನ ಬಾಣ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎದೆಯ ನಡುವೆ ನಾಟುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧ ಸಮಬಲವಾದುದರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. 68ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಣ ‘ಕೃತ್ತಭೋಗಮ್ ಉರಗಮ್ ಇವ’ — ಹೆಡೆ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪದಂತೆ ನಿಷ್ಪ್ರಭವಾಗಿದೆ. 69ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ‘ಅಪ್ರಾಪ್ತಾನ್’ — ತನ್ನನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ — ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯ ಮತ್ತು ಕೈಯ ಚುರುಕುತನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. 74ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣೇಷು’ ಎಂಬ ಪದ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ಯ ಇಷುಃ’ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣ — ಎಂಬ ಸಮಾಸ; ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ + ಇಷು’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಗುಣಸಂಧಿ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ — ಹಸ್ತಲಾಘವ (ತಲುಪದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದು), ಲಕ್ಷ್ಯವೇಧ (ಹಣೆಗೆ ಪ್ರಹಾರ), ಧೈರ್ಯ (ಅಸಂಭ್ರಾಂತತೆ). ಅತಿಕಾಯನದೂ ಮೂರು — ವೇಗ, ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗ, ಶತ್ರುವಿನ ಪ್ರಶಂಸೆ.
ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅತಿಕಾಯನಿಂದ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು, ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯು ಮದೋದಕವನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ, ತೀವ್ರವಾಗಿ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಸಮರ್ಥನಾದ ಅವನು ತಟ್ಟನೆ ಬಾಣವನ್ನು ಕಿತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಬಾಣರಹಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು; ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಅಸ್ತ್ರದೊಡನೆಯೂ ಹೂಡಿದನು. ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅವನು ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿದನು; ಆಗ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಧನುಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆ ಬಾಣವು ಜ್ವಲಿಸಿತು. ಅತಿತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅತಿಕಾಯನು ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ಅದರಿಂದ ಸರ್ಪದಂತಿದ್ದ ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳ ಬಾಣವನ್ನು ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೂಡಿದ, ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಘೋರ ಬಾಣಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅತಿಕಾಯನತ್ತ ಎಸೆದನು, ಅಂತಕನು ಕಾಲದಂಡವನ್ನು ಎಸೆಯುವಂತೆ. ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಾಣವನ್ನು ಕಂಡು ನಿಶಾಚರನು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿತವಾದ ರೌದ್ರಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಆ ಎರಡು ಬಾಣಗಳೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನೊಂದು ಹೊಡೆದವು — ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುವ ಹೆಡೆಗಳುಳ್ಳ ಎರಡು ಕ್ರುದ್ಧ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ. ಅವು ಒಂದನ್ನೊಂದು ಸುಟ್ಟು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಜ್ವಾಲೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬೂದಿಯಾದ ಆ ಎರಡು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳು, ಹಿಂದೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದರೂ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅತಿಕಾಯನು ತ್ವಷ್ಟೃದೇವತೆಯ ಐಷೀಕಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು; ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಐಷೀಕಾಸ್ತ್ರ ನಾಶವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನ ಮಗನಾದ ಆ ಕುಮಾರನು ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಯಾಮ್ಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಾಣವನ್ನು ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿದನು. ನಿಶಾಚರನು ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತ ಎಸೆದನು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಾಯವ್ಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅದನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೋಡವು ಜಲಧಾರೆಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ ಬಾಣಧಾರೆಗಳಿಂದ ರಾವಣಪುತ್ರನ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆದನು. ಆ ಬಾಣಗಳು ವಜ್ರಾಲಂಕೃತವಾದ ಕವಚದಲ್ಲಿ ಅತಿಕಾಯನನ್ನು ತಲುಪಿ ಮೊನೆಗಳೂ ಅಲಗುಗಳೂ ಮುರಿದು ತಟ್ಟನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಅವು ವ್ಯರ್ಥವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಶತ್ರುವೀರಸಂಹಾರಕನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಾವಿರ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಬಾಣಸಮೂಹಗಳ ಮಳೆಗೆ ಒಳಗಾದರೂ, ಅಭೇದ್ಯ ಕವಚವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಅತಿಕಾಯನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯ ಪ್ರದರ್ಶನ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೂ ಪ್ರತ್ಯಸ್ತ್ರ: ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ಸೌರ, ಐಷೀಕಕ್ಕೆ ಐಂದ್ರ, ಯಾಮ್ಯಕ್ಕೆ ವಾಯವ್ಯ. ಇಬ್ಬರೂ ಸಮಬಲರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರೂ ಗೆಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ದಿವ್ಯ ಕವಚ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. 89ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ‘ತಾವನ್ಯೋನ್ಯಂ ವಿನಿರ್ದಹ್ಯ ಪೇತತುಃ ಪೃಥಿವೀತಲೇ’. 90ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ (‘ತಾವುಭೌ ದೀಪ್ಯಮಾನೌ ಸ್ಮ…’) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅದೇ ಅರ್ಧದಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತೆ ಸರಿಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ 88–89ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಮತ್ತಃ ದ್ವಿಪಃ ಮದಮ್ ಇವ’ — ಮದಿಸಿದ ಆನೆ ಮದೋದಕವನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ — ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮದವು ಆನೆಯ ಬಲವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸದೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನದೂ. ‘ವಿಶಲ್ಯಂ ಚಕಾರ’ — ತಾನೇ ಬಾಣವನ್ನು ಕಿತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಶಲ್ಯರಹಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು; ‘ವಿಭುಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಆವಾಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಅಸ್ತ್ರೇಣಾಪಿ ಸಮಾದಧೇ’, ‘ಆಗ್ನೇಯೇನ ತದಾಸ್ತ್ರೇಣ ಯೋಜಯಾಮಾಸ ಸಾಯಕಮ್’. ಬಾಣವು ಶರೀರ, ಅಸ್ತ್ರವು ಅದರ ಶಕ್ತಿ. ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರ ರೌದ್ರ-ಸೌರಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಹತವಾಯಿತು — ಅಗ್ನಿಯೂ ಸೂರ್ಯನೂ ಇಬ್ಬರೂ ತೇಜೋರೂಪರು, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ ವಿನಿರ್ದಹ್ಯ’ — ಒಂದನ್ನೊಂದು ಸುಟ್ಟು — ಎರಡೂ ಬೂದಿಯಾದವು. ‘ತ್ವಾಷ್ಟ್ರಮ್ ಐಷೀಕಮ್’ — ತ್ವಷ್ಟೃವೇ ದೇವತೆಯಾಗಿರುವ ಇಷೀಕಾಸ್ತ್ರ; ಅದರ ಪ್ರತೀಕಾರ ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರ — ಇಂದ್ರನು ತ್ವಷ್ಟೃವಿನ ಮಗನನ್ನು ಕೊಂದವನು ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಾಸ್ತ್ರ ತ್ವಾಷ್ಟ್ರಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರತೀಕಾರ. ಯಾಮ್ಯಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ — ಮೃತ್ಯುದೇವತೆಯ ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ — ವಾಯವ್ಯಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರತೀಕಾರ; ಮುಂದೆ ವಾಯುವೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಉಪದೇಶಕನಾಗುವನು. ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳೂ ನಿಷ್ಫಲವಾದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮತ್ತೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಧಾರೆಗಳಾಗಿ, ಅನಂತರ ಸಾವಿರಗಟ್ಟಲೆ. ಆದರೆ ‘ವಜ್ರಭೂಷಿತೇ ಕವಚೇ’ — ವಜ್ರಾಲಂಕೃತ ಕವಚದಲ್ಲಿ — ಅವು ಮುರಿಯುತ್ತವೆ. ‘ಅವಧ್ಯಕವಚಃ’ ಎಂದು 97ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗದು ಎಂಬುದು ಈಗ ಸ್ಪಷ್ಟ; ಹೊಸ ಉಪಾಯ ಬೇಕಾಗಿದೆ. 87ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಬಾಣಂ ರೌದ್ರಂ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತ್ರಯೋಜಿತಮ್’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಬಾಣಂ ದೀಪ್ತಂ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತ್ರಯೋಜಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. 90ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿರರ್ಚಿಷೌ ಭಸ್ಮಕೃತೌ’ — ಜ್ವಾಲೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬೂದಿಯಾದವು; ‘ನ ಭ್ರಾಜೇತೇ’ (ಹೊಳೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ ಪ್ರಯೋಗ ದೃಶ್ಯಕ್ಕೆ ಜೀವಂತಿಕೆ ಕೊಡುತ್ತದೆ. 94ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶರಧಾರಾಭಿರ್ಧಾರಾಭಿರಿವ ತೋಯದಃ’ — ‘ಧಾರಾ’ ಶಬ್ದದ ಎರಡು ಬಾರಿಯ ಪ್ರಯೋಗ — ಬಾಣಗಳ ಧಾರೆಗಳು, ನೀರಿನ ಧಾರೆಗಳು. 83ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ‘ತೀಷ್ಣಮ್’ ಎಂಬುದು ಲೇಖನದೋಷ (‘ತೀಕ್ಷ್ಣಮ್’ ಎಂದಿರಬೇಕು); ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ತೀಕ್ಷ್ಣಮ್’ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ‘ಸಮಾದಧೇ’ ಎಂಬುದು ಎರಡರಲ್ಲೂ ಸಮಾನ. 68ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾದಧೇ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾದದೇ’ ಎಂಬ ಭೇದವಿದೆ. 85ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅತಿಕಾಯನು ‘ಅತಿತೇಜಸ್ವೀ’ — ಹೆಸರಿನಲ್ಲೂ ‘ಅತಿ’ ಶಬ್ದ, ವಿಶೇಷಣದಲ್ಲೂ.
ಅತಿಕಾಯನು ವಿಷಸರ್ಪದ ಆಕಾರದ ಬಾಣವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತ ಬಿಟ್ಟನು; ಆ ಬಾಣದಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಮರ್ಮಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪೆಟ್ಟುತಿಂದನು. ಶತ್ರುತಾಪನನಾದ ಅವನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದು ಮಹಾಬಲನಾದ ಆ ಅರಿಂದಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಕೊಂದನು, ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ಧ್ವಜವನ್ನೂ ಕಿತ್ತೊಗೆದನು. ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳ್ಳದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ವಧೆಗಾಗಿ ಗುರಿಯಿಟ್ಟ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಆದರೂ ಆ ನರೋತ್ತಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ನೋವುಂಟುಮಾಡಲು ಶಕ್ತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ವಾಯುದೇವನು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇವನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವರ ಪಡೆದವನು, ಅಭೇದ್ಯ ಕವಚದಿಂದ ಆವೃತನು. ಇವನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಭೇದಿಸು; ಬೇರೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಇವನು ವಧ್ಯನಲ್ಲ. ಕವಚಧಾರಿಯಾದ ಈ ಬಲಶಾಲಿ ಇತರ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ಅವಧ್ಯನು.’ ಆಮೇಲೆ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ವೀರ್ಯವುಳ್ಳ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ವಾಯುವಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಉಗ್ರವೇಗದ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತಟ್ಟನೆ ಅದರೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಿ ಹೂಡಿದನು. ಹರಿತ ಮೊನೆಯ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣದಲ್ಲಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ, ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯ-ಮಹಾಗ್ರಹಗಳೂ, ಆಕಾಶವೂ ನಡುಗಿದವು, ಭೂಮಿಯೂ ಆರ್ಭಟಿಸಿತು. ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಿಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಯಮದೂತನಂತಿದ್ದ, ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಿನ ಮಗನಾದ ಅವನತ್ತ ವಜ್ರದಂತಿದ್ದ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟು ವೇಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ, ಬಿರುಗಾಳಿಯಂತೆ ಉಗ್ರವೇಗದ, ಗರುಡನ ಗರಿಗಳಿಂದಲೂ ವಜ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಪುಂಖವುಳ್ಳ, ತನ್ನತ್ತ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಅತಿಕಾಯನು ಆಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಂಡನು. ಅದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಅತಿಕಾಯನು ತಟ್ಟನೆ ಅನೇಕ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಹೊಡೆದನು; ಆದರೂ ಗರುಡವೇಗದ ಆ ಬಾಣವು ಅತಿವೇಗದಿಂದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಸಾಗಿತು. ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಉರಿಯುವ ಅಂತಕನಂತಿದ್ದ ಆ ಬಾಣವು ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ಎದೆಗುಂದದ ಅತಿಕಾಯನು ಶಕ್ತಿ, ಋಷ್ಟಿ, ಗದೆ, ಕೊಡಲಿ, ಶೂಲ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಹೊಡೆದನು. 98ರಿಂದ 101ರವರೆಗಿನ ಎಂಟು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೂರ್ಛೆ, ಕುದುರೆ-ಸಾರಥಿ-ಧ್ವಜಗಳ ನಾಶ, ಗುರಿಯಿಟ್ಟ ಬಾಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; 103ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧವೂ (‘ಅವಧ್ಯ ಏಷ ಹ್ಯನ್ಯೇಷಾಮಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ಕವಚೀ ಬಲೀ’) ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ವಾಯು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಹಾಯಕ — ಹಿಂದೆ ಹನುಮಂತನ ತಂದೆ, ಈಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಪದೇಶಕ. 104ರಿಂದ 109ರವರೆಗಿನ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ — ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಗೌರವ ಛಂದಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. 105ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕಂಪನ — ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಗ್ರಹಗಳು, ಆಕಾಶ, ಭೂಮಿ — ಅಸ್ತ್ರದ ಲೋಕೋತ್ತರ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. 99ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರಂ ನಿಃಸಂಜ್ಞಃ’ — ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನ; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಬೇಗನೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಶತ್ರುವಿನ ರಥ, ಕುದುರೆಗಳು, ಸಾರಥಿ, ಧ್ವಜಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅತಿಕಾಯನು ಈಗ ರಥಹೀನನಾದರೂ ‘ಅವಿಪನ್ನಚೇಷ್ಟಃ’ — ಎದೆಗುಂದದೆ — ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ವಾಯುವಿನ ಉಪದೇಶ ಗೂಢವಾದರೂ ಸರಳ — ‘ಬ್ರಹ್ಮನು ಕೊಟ್ಟ ವರವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದಲೇ ಭೇದಿಸಬೇಕು’. ಯಾವ ವರ ರಕ್ಷಕವೋ ಅದನ್ನು ಕೊಟ್ಟವನೇ ವಿನಾಶಕ. ವಾಯು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಬರುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಭ್ಯುಪಾಗಮ್ಯ’. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಜೋಡಿಸುವಾಗ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ನಡುಗುತ್ತದೆ; ‘ತತ್ರಾಸ ರರಾಸ ಚೋರ್ವೀ’ — ಆಕಾಶ ಭಯಗೊಂಡಿತು, ಭೂಮಿ ಆರ್ಭಟಿಸಿತು. ಬಾಣವು ‘ಯಮದೂತಕಲ್ಪ’, ‘ವಜ್ರಕಲ್ಪ’, ‘ಸುಪರ್ಣವೇಗ’ — ಮೃತ್ಯು, ಇಂದ್ರ, ಗರುಡ ಈ ಮೂವರ ಶಕ್ತಿಗಳೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿವೆ. ಅತಿಕಾಯನು ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳಿಂದಲೂ ಅದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. 101ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಅಭಿಲಕ್ಷಿತಾನ್’ — ಸರಿಯಾಗಿ ಗುರಿಯಿಟ್ಟ — ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವೂ ಫಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. 107ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಾಣದ ಪುಂಖ ‘ಸುಪರ್ಣವಜ್ರೋತ್ತಮಚಿತ್ರ’ — ಗರುಡನ ಗರಿಗಳಿಂದಲೂ ವಜ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಚಿತ್ರಿತವಾದುದು. 98ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆಶೀವಿಷಾಕಾರಂ ಶರಮ್’ — ಸರ್ಪಾಕಾರದ ಬಾಣ; ಅದರಿಂದ ‘ಮರ್ಮದೇಶೇ’ — ಮರ್ಮಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ — ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರಹಾರ ಅತಿಕಾಯನ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬಾಣವು ಅದ್ಭುತ ಆಕಾರದ ಆ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಿ, ಕಿರೀಟದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನ ತಲೆಯನ್ನೇ ಹಿಡಿದು ಆಗ ಅತಿಕಾಯನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿತು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣದಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟ, ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣದೊಡನೆಯೇ ಇದ್ದ ಆ ತಲೆ ಹಿಮವಂತನ ಶಿಖರದಂತೆ ತಟ್ಟನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು. ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು, ಹತರಾಗದೆ ಉಳಿದಿದ್ದ ನಿಶಾಚರರೆಲ್ಲ ವ್ಯಥಿತರಾದರು. ದುಃಖಿತ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ದೀನರಾದ, ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಆಯಾಸಗೊಂಡ ಅವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ತಟ್ಟನೆ ಕರ್ಕಶ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅರಚಿದರು. ನಾಯಕನು ಹತನಾಗಲು, ಯಾವುದರ ಅಪೇಕ್ಷೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಭಯಗೊಂಡ ನಿಶಾಚರರು ಓಡುತ್ತ ಪಟ್ಟಣದತ್ತ ಬೇಗನೆ ಹೋದರು. ಭಯಂಕರ ಬಲವುಳ್ಳ ದುರ್ಜಯನಾದ ಶತ್ರುವು ಹತನಾಗಲು, ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಂತಹ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಅನೇಕ ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಟ್ಟ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ಅತಿಬಲನಾದ, ಮೋಡದಂತಿದ್ದ ಅತಿಕಾಯನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೆಡವಿ, ಹರ್ಷಿತನಾದ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಾನರಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಬೇಗನೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಭಾವಗಳ ವೈಪರೀತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವರ ಮುಖಗಳು ದುಃಖಿತವಾಗಿವೆ, ಇವರ ಮುಖಗಳು ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಂತಿವೆ; ಅವರು ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಅರಚುತ್ತಾರೆ, ಇವರು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. 112ರಿಂದ 114ರವರೆಗಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು (ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಪಲಾಯನ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ — 115ನೆಯದು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ, 116ನೆಯದು ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿ; ಕೊನೆಯದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಜಯ ಪಡೆದು ಮೊದಲು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವೂ ರಾಮನಿಗಾಗಿಯೇ. ‘ಶೃಂಗಂ ಹಿಮವತೋ ಯಥಾ’ — ಹಿಂದೆ ರಾಮನು ಅತಿಕಾಯನನ್ನು ‘ಹಿಮವಾನ್ ಪರ್ವತೋತ್ತಮಃ’ — ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಿಮವಂತ — ಎಂಬಂತೆ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನು (23); ಈಗ ಅವನ ತಲೆ ಹಿಮವಂತನ ಶಿಖರದಂತೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲೂ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲೂ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ‘ನಿರಪೇಕ್ಷಾಃ’ — ನಾಯಕನಿಲ್ಲದೆ ಯಾರನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ಕೇವಲ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. 111ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಶಿರಸ್ತ್ರಾಣಮ್’ — ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣದೊಡನೆ ಕೂಡಿದುದು; ಅದೂ ಕವಚದ ಭಾಗವೇ, ಆದರೂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣೇಷುಪ್ರಮರ್ದಿತಮ್’ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣದಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟುದು; ಬ್ರಹ್ಮನ ವರವು ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದಲೇ ನಿಷ್ಫಲಗೊಂಡಿತು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः॥ ७१॥