॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 70ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ದೇವಾಂತಕ, ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು, ಮಹೋದರ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವರ ವಧೆ

ಮೂವರೊಡನೆ ಅಂಗದನ ಯುದ್ಧ, ಹನುಮಂತನಿಂದ ದೇವಾಂತಕನ ವಧೆ, ನೀಲನಿಂದ ಮಹೋದರನ ವಧೆ, ಹನುಮಂತನಿಂದ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಶಿರಚ್ಛೇದ, ಋಷಭನಿಂದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ವಧೆ, ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯದ ಪಲಾಯನ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನಿಂದ ನರಾಂತಕನು ಹತನಾದನು. ಅವನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸರ ಪಾಳೆಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಆಕ್ರೋಶ ಉಂಟಾಯಿತು. ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗಿಕೊಂಡರು — ದೇವಾಂತಕ, ಮೂರು ತಲೆಗಳ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು, ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶದ ಮಹೋದರ. ಇವರಲ್ಲಿ ದೇವಾಂತಕ ಮತ್ತು ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ರಾವಣನ ಮಕ್ಕಳು, ನರಾಂತಕನ ಸಹೋದರರು; ಮಹೋದರನಾದರೋ ರಾವಣನ ತಮ್ಮ, ಅವರ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಶೋಕವೂ ಕ್ರೋಧವೂ ತಮ್ಮವನ ನಾಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು. ಮೊದಲು ಮಹೋದರನು ಮೋಡದಂತಿದ್ದ ಗಜರಾಜನನ್ನೇರಿ ವೇಗವಾಗಿ ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತನಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಸಹೋದರನ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ ಬಲಶಾಲಿ ದೇವಾಂತಕನು ಘೋರವಾದ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅಂಗದನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ವೀರನಾದ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ರಥವನ್ನೇರಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನತ್ತ ಬಂದನು. ಹೀಗೆ ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸರು ಮೂರು ಭಿನ್ನ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ — ಆನೆಯ ಮೇಲೆ, ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ರಥದಲ್ಲಿ — ಒಬ್ಬನೇ ಅಂಗದನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ನರಾಂತಕನು ಅಂಗದನಿಂದ ಹತನಾದುದರಿಂದ ಅವರ ಕ್ರೋಧದ ಗುರಿಯೂ ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದನು. ಮೂವರ ವಾಹನಗಳೂ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಮಹೋದರ ಗಜಾರೂಢ, ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ರಥಿಕ, ದೇವಾಂತಕ ಪರಿಘಧಾರಿ ಪದಾತಿ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಗೆ ಈ ನಾಲ್ವರೂ ಹತರಾಗುವರು.

ದೇವತೆಗಳ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರು ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಬಂದರೂ ಅಂಗದನು ಹೆದರಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾವೃಕ್ಷವೊಂದನ್ನು ಕಿತ್ತನು. ಇಂದ್ರನು ಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲೆ ಉರಿಯುವ ವಜ್ರವನ್ನು ಎಸೆಯುವಂತೆ, ವೀರ ಅಂಗದನು ಆ ಮಹಾಶಾಖೆಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾವೃಕ್ಷವನ್ನು ತಟ್ಟನೆ ದೇವಾಂತಕನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಆದರೆ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ನಡುವಿನಲ್ಲೇ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ವೃಕ್ಷ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು ಅಂಗದನು ಆಗ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ಅನಂತರ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಮತ್ತೆ ಮರಗಳ ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು; ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಉಳಿದ ಮರಗಳನ್ನು ಮಹೋದರನು ಪರಿಘದ ತುದಿಯಿಂದ ಮುರಿದನು. ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸೂ ಬಾಣಗಳೊಡನೆ ವೀರ ಅಂಗದನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಮಹೋದರನು ಆನೆಯೊಡನೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ, ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ವಜ್ರದಂತಹ ತೋಮರಗಳಿಂದ ವಾಲಿಪುತ್ರನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ವಿಷಮತೆ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಒಬ್ಬ ವಾನರ ಮೂವರು ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಆಯುಧಗಳು ಕೇವಲ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು, ಅವರವಾದರೋ ಬಾಣಗಳು, ಪರಿಘ, ತೋಮರಗಳು, ಆನೆ, ರಥ. ಆದರೂ ಅಂಗದನು ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಧೈರ್ಯ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶಕ್ರೋ ದೀಪ್ತಾಮಿವಾಶನಿಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಅಂಗದನನ್ನು ಇಂದ್ರನಿಗೂ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ವಜ್ರಕ್ಕೂ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ವಾನರನ ಬಲ ದೇವೇಂದ್ರನ ಬಲಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ. ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಬಾಣಗಳು ‘ಆಶೀವಿಷೋಪಮಾಃ’ — ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಶೀಘ್ರವೂ ಮಾರಕವೂ. ಮಹೋದರನ ತೋಮರಗಳು ‘ವಜ್ರಸಂನಿಭಾಃ’. ಹೀಗೆ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ವಜ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ, ಯುದ್ಧದ ತೀವ್ರತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಏಳು ಮತ್ತು ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಹೋದರನು ‘ಗಜೇನ ಸಮಭಿದ್ರುತ್ಯ’ — ಆನೆಯೊಡನೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ — ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಆನೆಯೂ ಅವನಿಗೆ ಆಯುಧದಂತೆ.

ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ದೇವಾಂತಕನು ಪರಿಘದೊಡನೆ ಅಂಗದನ ಬಳಿ ಬಂದು ಬೇಗನೆ ಅವನಿಗೆ ಹೊಡೆದು ರಭಸದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದನು — ಹೊಡೆದು ದೂರ ಸರಿದನು. ಹೀಗೆ ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಬಂದರೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ವ್ಯಥೆಪಡಲಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯ ಹೊಗಲಿಲ್ಲ. ಗೆಲ್ಲಲು ಅತಿ ಕಷ್ಟಕರನೂ ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಅಂಗದನು ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಅಂಗೈಯಿಂದ ಮಹೋದರನ ಮಹಾಗಜಕ್ಕೆ ಹೊಡೆದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನ ಆ ಅಂಗೈಯ ಏಟಿನಿಂದ ಆ ಗಜರಾಜನ ಎರಡೂ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಿತ್ತುಬಿದ್ದವು, ಆ ಆನೆ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಸತ್ತಿತು. ಅನಂತರ ಮಹಾಬಲನಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ಸತ್ತ ಆ ಆನೆಯ ಒಂದು ದಂತವನ್ನು ಕಿತ್ತು, ದೇವಾಂತಕನತ್ತ ಧಾವಿಸಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆ ಏಟಿನಿಂದ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ದೇವಾಂತಕನು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮರದಂತೆ ತತ್ತರಿಸಿದನು; ಅವನ ದೇಹದಿಂದ ಅರಗಿನ ರಸದ ಬಣ್ಣದ ಬಹಳ ರಕ್ತ ಸುರಿಯಿತು. ಕಷ್ಟದಿಂದ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ದೇವಾಂತಕನು ಪರಿಘವನ್ನು ರಭಸದಿಂದ ತಿರುಗಿಸಿ ಅಂಗದನಿಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಪರಿಘದ ಏಟು ತಿಂದ ವಾನರೇಂದ್ರನ ಮಗನು ಮೊಣಕಾಲೂರಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಮತ್ತೆ ಕೂಡಲೇ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು — ಅವನ ಪತನ ಕ್ಷಣಿಕ ಮಾತ್ರ. ಶತ್ರುವಿನದೇ ಆಯುಧವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅದರಿಂದ ಶತ್ರುವಿಗೆ ಹೊಡೆಯುವುದು — ಈ ಉಪಾಯ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ: ಅಂಗದನು ಆನೆಯ ದಂತದಿಂದ, ಹನುಮಂತನು ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಖಡ್ಗದಿಂದ, ಋಷಭನು ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಗದೆಯಿಂದ. ವಾನರರ ಶಸ್ತ್ರಾಭಾವ ಹೀಗೆ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹದಿಮೂರು ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು — ‘ಸ ವೇಗವಾನ್ಮಹಾವೇಗಂ ಕೃತ್ವಾ…’, ‘ತಸ್ಯ ತೇನ ಪ್ರಹಾರೇಣ…’ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನ; ಅಲ್ಲಿ ‘ತಲೇನ ಭೃಶಮುತ್ಪತ್ಯ’ ಎಂದೂ, ‘ಪೇತತುರ್ಲೋಚನೇ ತಸ್ಯ ವಿನನಾದ ಸ ವಾರಣಃ’ ಎಂದೂ ಪಾಠವಿದೆ. ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಆನೆ ‘ವಿನನಾಶ’ — ನಾಶವಾಯಿತು, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ವಿನನಾದ’ — ಆರ್ತವಾಗಿ ಘೀಳಿಟ್ಟಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂಗದನ ಅಂಗೈಯ ಏಟು ಆನೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೀಳುತ್ತದೆ — ಇದು ಅವನ ಬಲದ ಅತಿಶಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದಂತದಿಂದ ಹೊಡೆಯುವುದೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಶತ್ರುವಿನ ವಾಹನದ್ದಾಗಿದ್ದ ಆಯುಧದಿಂದಲೇ ಶತ್ರುವಿಗೆ ಹೊಡೆತ. ದೇವಾಂತಕನನ್ನು ‘ತೇಜಸ್ವಿ’, ‘ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ’, ‘ಬಲಶಾಲಿ’ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪರಾಜಯ ಅಂಗದನ ಗೌರವವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊಣಕಾಲೂರಿ ಬಿದ್ದು ಮತ್ತೆ ನೆಗೆಯುವುದು ವಾನರನ ದೃಢತೆಯ ಚಿಹ್ನೆ.

ಅಂಗದನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯುವುದನ್ನು ಕಂಡು ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಮೂರು ಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರರಾಜನ ಮಗನ ಹಣೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆಗ ಅಂಗದನು ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು ಅರಿತು ಹನುಮಂತನೂ ನೀಲನೂ ಅವನ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟರು — ಏಕಾಕಿಯ ಯುದ್ಧ ಈಗ ಮುಗಿಯಿತು. ನೀಲನು ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಎಸೆದನು; ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಅದನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಿದನು. ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಬಂಡೆಯ ಮೇಲ್ಮೈ ಒಡೆದುಹೋದ ಆ ಗಿರಿಶಿಖರ ಕಿಡಿಗಳೊಡನೆಯೂ ಜ್ವಾಲೆಗಳೊಡನೆಯೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು — ಬಾಣಗಳ ಘರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಬೆಂಕಿಯೂ ಹುಟ್ಟಿತು. ಸಹೋದರ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಆ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು ಬಲಶಾಲಿ ದೇವಾಂತಕನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಪರಿಘವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅವನು ಬರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ವಜ್ರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆಗ ಅವನ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ವೀರನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಅವನ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದನು, ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ನಡುಗಿಸಿದನು. ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟು ತಲೆ ಒಡೆದು, ಹಲ್ಲುಗಳೂ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ಹೊರಬಂದು, ನಾಲಗೆ ಜೋತುಬಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಮಗ ದೇವಾಂತಕನು ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ತಟ್ಟನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ (ಉಪಜಾತಿಯಲ್ಲಿ) ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ವಧೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷ ಛಂದಸ್ಸಿನಿಂದ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪರಿಘಧಾರಿಯ ವಧೆ ಹನುಮಂತನ ಅಪ್ರತಿಮ ಬಲದ ಪ್ರಮಾಣ. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಸ್ವರೂಪ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅಂಗದನು ಈಗ ಏಕಾಕಿಯಲ್ಲ, ಹನುಮಂತ-ನೀಲರು ಅವನ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ವಧೆಗಳು ಮೂವರು ಭಿನ್ನ ವಾನರರಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತವೆ — ಹನುಮಂತನಿಂದ ದೇವಾಂತಕ, ನೀಲನಿಂದ ಮಹೋದರ, ಮತ್ತೆ ಹನುಮಂತನಿಂದ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಋಷಭನಿಂದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ. ಇಪ್ಪತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿಜೃಂಭಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದ ಆಧಾರದಿಂದ ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗಿದೆ — ‘ತನ್ನ ಸಹೋದರನ ಪರಾಕ್ರಮ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು’; ಅಂದರೆ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ನೀಲನ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಸೀಳಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ದೇವಾಂತಕನು ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (‘ಶಿರಸಿ ಪ್ರಾಹರದ್ವೀರಃ…’) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಹಾರವನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸಿ ನಾದವನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತ-ನೀಲರು ಅಂಗದನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ತಾವಾಗಿಯೇ ಹೊರಟರು — ಯಾರ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ; ಇದು ಸಖ್ಯಧರ್ಮ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗಿರಿಶಿಖರದ ಪತನವನ್ನು ‘ಸವಿಸ್ಫುಲಿಂಗಂ ಸಜ್ವಾಲಮ್’ — ಕಿಡಿಗಳೊಡನೆ, ಜ್ವಾಲೆಗಳೊಡನೆ — ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಬಾಣಗಳ ವೇಗವೂ ಕಠೋರತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

ರಾಕ್ಷಸಯೋಧರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ದೇವಶತ್ರುವೂ ಆದ ದೇವಾಂತಕನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಲು, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ನೀಲನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಹರಿತವಾದ ತುದಿಗಳುಳ್ಳ ಉಗ್ರವಾದ ಬಾಣಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಮಹೋದರನೂ ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ಕಿರಣಶಾಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಮಂದರಪರ್ವತವನ್ನು ಏರುವಂತೆ, ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಇನ್ನೊಂದು ಆನೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಮತ್ತೆ ಏರಿ, ಮಿಂಚು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ, ನೀಲನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಆಗ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳ ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ದೇಹ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕಪಿಸೈನ್ಯಪಾಲಕ ನೀಲನು ಆ ಮಹಾಬಲನಿಂದ ಸ್ತಂಭಿತನಾಗಿ ಅಂಗಗಳು ಸಡಿಲವಾದವನಾದನು — ಕ್ಷಣಕಾಲ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟನಾದನು. ಅನಂತರ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದ ನೀಲನು ಮರಗಳ ಗುಂಪಿನೊಡನೆ ಒಂದು ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಕಿತ್ತು, ಮಹಾ ಉಗ್ರವೇಗದಿಂದ ನೆಗೆದು, ಆ ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಮಹೋದರನ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಬೆಟ್ಟದ ಅಪ್ಪಳಿಕೆಯಿಂದ ಜಜ್ಜಿಹೋದ ಮಹೋದರನು ಆ ಮಹಾಗಜದೊಡನೆ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ, ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ವಜ್ರಾಘಾತಕ್ಕೊಳಗಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಎರಡನೆಯ ರಾಕ್ಷಸವೀರನು ಹತನಾದನು. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು, ಮೂವತ್ತು, ಮೂವತ್ತೊಂದು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು — ಮಹೋದರನು ಮತ್ತೆ ಆನೆಯೇರುವುದು ಮತ್ತು ಬಾಣಮಳೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ನೀಲನ ಸ್ತಂಭನ ಕ್ಷಣಿಕ ಮಾತ್ರ; ಅವನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಮರಗಳೊಡನೆ ಬೆಟ್ಟವನ್ನೇ ಕೀಳುತ್ತಾನೆ. ಮಹೋದರನ ವಧೆ ಆನೆಯೊಡನೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ — ಅವನ ಮೊದಲ ಆನೆಯನ್ನು ಅಂಗದನು ಹಿಂದೆಯೇ ಕೊಂದಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಎರಡನೆಯ ಆನೆಯನ್ನೇರಿದ್ದನು; ಇದೂ ಅವನೊಡನೆ ನಾಶವಾಯಿತು. ‘ವಜ್ರಾಭಿಹತೋ ಯಥಾದ್ರಿಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ನರಾಂತಕನ ಪತನವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವಿಪೋಥಿತೋ’ (ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ವ್ಯಾಮೋಹಿತೋ’ (ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ) ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ‘ರಶ್ಮಿವಾನ್ ಮಂದರಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು ಪರ್ವತಕ್ಕೂ ಮಹೋದರನನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೂ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ತಡಿಚ್ಚಕ್ರಚಾಪವಾನ್ ತೋಯದಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮಿಂಚುಗಳಿಗೂ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿಗೂ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಮಹೋದರನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು, ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದನು. ಕುಪಿತನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಅವನ ಮೇಲೆ ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಎಸೆದನು; ಬಲಶಾಲಿ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಶಿಖರವನ್ನು ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಸೀಳಿದನು. ಶಿಖರ ವ್ಯರ್ಥವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಕಪಿಯು ಆಗ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮಗನ ಮೇಲೆ ಮರಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮರಗಳ ಮಳೆಯನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಯೊಡನೆ ಶಸ್ತ್ರಹೀನನ ಯುದ್ಧ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ನೆಗೆದು, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಸಿಂಹವು ಗಜರಾಜನನ್ನು ಸೀಳುವಂತೆ, ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಸೀಳಿದನು. ಆಗ ರಾವಣಪುತ್ರ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು, ಅಂತಕನು ಕಾಲರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವಂತೆ, ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧವನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಾಯುಪುತ್ರನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಆಕಾಶದಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವಾನರಶಾರ್ದೂಲನು ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಮುರಿದನು, ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಮುರಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರಗಣಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಖಡ್ಗವನ್ನು ಎತ್ತಿ ವಾನರೇಂದ್ರನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟನು. ಖಡ್ಗದ ಏಟು ತಿಂದ ವೀರ್ಯವಂತ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ಅಂಗೈಯಿಂದ ಆ ಮೂರು ತಲೆಯವನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಅಂಗೈಯ ಏಟಿನಿಂದ ಕೈಯಿಂದ ಆಯುಧ ಜಾರಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಮಹಾಕಪಿಯು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ನಡುಗಿಸುತ್ತ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಆ ಘೋಷವನ್ನು ಸಹಿಸದ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು, ನೆಗೆದು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಆ ಮುಷ್ಟಿಯ ಏಟಿನಿಂದ ಮಹಾಕಪಿಯು ಅತಿಯಾಗಿ ಕುಪಿತನಾದನು, ಕುಪಿತನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕಿರೀಟದಿಂದ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಅದೇ ಹರಿತವಾದ ಖಡ್ಗದಿಂದ, ಕಿರೀಟಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನ ಮೂರು ತಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು — ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನು ತ್ವಷ್ಟೃವಿನ ಮಗ ವಿಶ್ವರೂಪನ ಮೂರು ತಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದಂತೆ. ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿಗೆ ಮೂರು ತಲೆಗಳು, ವಿಶ್ವರೂಪನಿಗೂ ಮೂರು — ಆದ್ದರಿಂದ ಉಪಮೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಾರ್ಥಕ. ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಪರ್ವತಗಳಂತಿದ್ದ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಿನ ತಲೆಗಳು, ಸೂರ್ಯನ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಜಾರಿದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಬೀಳುವಂತೆ, ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಆಕಾಶದಿಂದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಕಳಚಿ ಬೀಳುವಂತೆ’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಮೂರು ತಲೆಗಳ ಆ ದೇವಶತ್ರು ಹತನಾಗಲು ವಾನರರು ಗರ್ಜಿಸಿದರು, ಭೂಮಿ ನಡುಗಿತು, ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯಗೊಂಡು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡಿಹೋದರು. ನಾಲ್ವರು ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಮೂವರು ಈಗ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲು ದೂರದಿಂದ ಯುದ್ಧ — ಬಾಣಗಳು, ಶಿಖರಗಳು, ಮರಗಳು; ಅನಂತರ ಹತ್ತಿರದಿಂದ — ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಸೀಳುವುದು; ಅನಂತರ ಶಕ್ತಿ, ಅದನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಮುರಿಯುವುದು; ಅನಂತರ ಖಡ್ಗ; ಅನಂತರ ಅಂಗೈಯ ಏಟು ಮತ್ತು ಮುಷ್ಟಿಯ ಏಟು; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನದೇ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಶಿರಚ್ಛೇದ. ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೂರ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಯುದ್ಧ ಇನ್ನಷ್ಟು ಭೀಷಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕರಿಂದ ಮೂವತ್ತಾರರವರೆಗಿನ ಆರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು — ಹನುಮಂತನ ಶಿಖರಪ್ರಹಾರ ಮತ್ತು ಮರಗಳ ಮಳೆ, ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವುಗಳ ಛೇದನ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಅವು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಸ್ತಾರವೇ. ಶಕ್ತಿ ‘ಕಾಲರಾತ್ರಿಯಂತೆ’ — ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ರಾತ್ರಿ, ಅಂತಕನ ಆಯುಧ. ಅದನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಮುರಿಯುವುದು ಹನುಮಂತನ ಅಲೌಕಿಕ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಹನುಮಂತನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗವನ್ನು ನೆಟ್ಟನು, ಆದರೂ ಹನುಮಂತನು ಬೀಳಲಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಅಂಗೈಯಿಂದ ಮರುಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದನು, ಅದರಿಂದ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದನು. ಕಿರೀಟದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಶಿರಚ್ಛೇದ — ಈ ವಧಾಪ್ರಕಾರ ಅವಮಾನಸೂಚಕವೂ ಹೌದು. ಮೂರು ತಲೆಗಳು ‘ಜ್ಯೋತೀಂಷಿ ಯಥಾರ್ಕಮಾರ್ಗಾತ್’ — ಸೂರ್ಯಮಾರ್ಗದಿಂದ ಜಾರಿದ ಗ್ರಹಗಳಂತೆ — ಬಿದ್ದವು. ನಲವತ್ತೇಳರಿಂದ ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತರವರೆಗಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಇದರಿಂದ ಈ ವಧೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಉದಾತ್ತತೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಹನುಮಂತನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗ ನಾಟಿತು, ಆದರೂ ಅವನು ವ್ಯಥೆಪಡಲಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ದೇಹದ ವಜ್ರಸಾರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸೂ ದುರ್ಬಲನಲ್ಲ — ಅವನು ಮೊದಲು ಹನುಮಂತನ ಶಿಖರವನ್ನೂ ಮರಗಳ ಮಳೆಯನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬಿದ್ದರೂ ನೆಗೆದು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವಧೆ ದುಷ್ಕರ, ಹನುಮಂತನ ವಿಜಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ಶ್ಲಾಘ್ಯ. ವಿಶ್ವರೂಪನ ಕಥೆ — ತ್ವಷ್ಟೃವಿನ ಮಗ ವಿಶ್ವರೂಪನು ಮೂರು ತಲೆಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದನು, ಇಂದ್ರನು ಅವನ ಮೂರು ತಲೆಗಳನ್ನು ವಜ್ರದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಇಂದ್ರನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ವಿಶ್ವರೂಪನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ‘ಶಕ್ರಪರಾಕ್ರಮ’ ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭೂಮೀ’ ಎಂಬ ದೀರ್ಘಾಂತ ರೂಪ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲೂ ಒಂದೇ. ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ ‘ಅಸಂಗತಾ’ — ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳದ, ತಡೆಯಿಲ್ಲದ ಗತಿಯುಳ್ಳದ್ದು. ಅಂತಹದನ್ನೂ ಹನುಮಂತನು ನಡುವಿನಲ್ಲೇ ಹಿಡಿದನು. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ಮೋಡಗಳಂತೆ’ ಗರ್ಜಿಸಿದರು — ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಅವರ ಹರ್ಷನಾದ. ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ‘ಗಿರಿಸಂಕಾಶ’ — ಅವನ ನಾದದಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯಗೊಂಡರು. ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಆ ನಾದವನ್ನು ‘ಸಹಿಸದೆ’ ಮತ್ತೆ ಎದ್ದನು — ಮರಣಕ್ಕೆ ಮುನ್ನವೂ ಅವನ ದರ್ಪ ಶಾಂತವಾಗಲಿಲ್ಲ.

ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಮತ್ತು ಮಹೋದರರು ಹತರಾದುದನ್ನು ಕಂಡು, ದುರ್ಜಯರಾದ ದೇವಾಂತಕ-ನರಾಂತಕರೂ ಹತರಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಅತ್ಯಂತ ಅಸಹನಶೀಲನಾದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತನು ಕುಪಿತನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮತ್ತ’, ‘ಮತ್ತಾನೀಕ’ ಎಂಬುವು ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನದೇ ಹೆಸರುಗಳು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಮತ್ತ (ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ)’ ಎಂದು ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅವನೂ ರಾವಣನ ತಮ್ಮ. ಅವನು ಆಗ ಹೊಳೆಯುವ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು — ಚಿನ್ನದ ಪಟ್ಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳ ನೊರೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ವಿಶಾಲವಾದ, ಶತ್ರುಗಳ ರಕ್ತದಿಂದ ತೃಪ್ತವಾದ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುವ ತುದಿಯುಳ್ಳ, ಕೆಂಪು ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಐರಾವತ, ಮಹಾಪದ್ಮ, ಸಾರ್ವಭೌಮ ಎಂಬ ದಿಗ್ಗಜಗಳಿಗೂ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಗದೆ. ಕವಿ ಗದೆಯದೇ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತ ವಾನರರತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಆಗ ಋಷಭನೆಂಬ ವಾನರನು ನೆಗೆದು ರಾವಣನ ತಮ್ಮ ಮತ್ತಾನೀಕನ ಬಳಿ ಬಂದು ಆ ಬಲಶಾಲಿ ಅವನ ಎದುರು ನಿಂತನು. ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಆ ವಾನರನು ತನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ವಜ್ರದಂತಹ ಗದೆಯಿಂದ ಅವನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆ ಗದೆಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಎದೆ ಸೀಳಿ, ಅಲುಗಾಡಿ, ಬಹಳ ರಕ್ತ ಸುರಿಸಿದನು. ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ನಂತರ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದ ವಾನರೇಶ್ವರ ಋಷಭನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ತುಟಿಗಳು ಅದುರುತ್ತಿರಲು, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡಿದನು. ಗದೆಯ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆ ಅದರ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮುಂದೆ ಅದೇ ಗದೆ ಅದರ ಒಡೆಯನ ವಿನಾಶದ ಸಾಧನವಾಗುವುದು. ಐರಾವತ, ಮಹಾಪದ್ಮ, ಸಾರ್ವಭೌಮ ಇವು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಾಯುವ ದಿಗ್ಗಜಗಳು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಪುಂಡರೀಕವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳಿಗೂ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವುದು ಎಂಬುದು ಗದೆಯ ಅತಿಮಾನುಷ ಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ರಾವಣನು ದಿಗ್ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ದಿಗ್ಗಜಗಳನ್ನೂ ಗೆದ್ದಿದ್ದನು, ಅವನ ತಮ್ಮನೂ ಅಂಥವನೇ. ಇಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವೋ ಮಹಾಬಲಃ’ ಎಂದು ಹೆಸರು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಓದಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಮತ್ತೋ ರಾಕ್ಷಸಪುಂಗವಃ’ ಎಂದು; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಮತ್ತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಶೇಷ. ಋಷಭನು ಮುಂದೆ ಬಂದು ‘ತಸ್ಥೌ’ — ಪಲಾಯನ ಮಾಡದೆ, ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತನು. ಗದೆಯ ಏಟಿನಿಂದ ಎದೆ ಸೀಳಿದರೂ ಅವನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ತುಟಿಗಳನ್ನು ಅದುರಿಸುತ್ತ ಶತ್ರುವನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿದನು — ಇದು ಕ್ರೋಧದ ಚಿಹ್ನೆ. ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಋಷಭನು ‘ರಾವಣಾನುಜಮ್’ — ರಾವಣನ ತಮ್ಮನ — ಬಳಿ ಬಂದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ರಾವಣನ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಐವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗದೆಯನ್ನು ‘ವಜ್ರಕಲ್ಪಾ’ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ, ಐವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅದರ ಏಟಿನಿಂದ ಋಷಭನ ಎದೆ ಸೀಳಿತು. ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವನು ‘ಯುಗಾಂತಾಗ್ನಿರಿವ ಜ್ವಲನ್’ — ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸುಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಋಷಭನು ಅವನ ಎದುರು ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲನಾಗಿ ನಿಂತನು.

ವಾನರವೀರರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನೂ ಪರ್ವತದಂತಹ ರೂಪವುಳ್ಳವನೂ ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಋಷಭನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಳಿಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಬಂದು, ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದು ತಟ್ಟನೆ ಅವನ ಎದೆಯ ನಡುವೆ ಹೊಡೆದನು. ಅವನು ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಮರದಂತೆ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಅಂಗಗಳೊಡನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು; ಋಷಭನು ಯಮದಂಡದಂತಹ ಅವನ ಘೋರ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬೇಗನೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಕ್ಷಣಕಾಲ ಸತ್ತವನಂತೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದು, ಮತ್ತೆ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡ ಆ ದೇವಶತ್ರು ತಟ್ಟನೆ ನೆಗೆದು, ಸಂಜೆಯ ಮೋಡದ ಬಣ್ಣದವನಾಗಿ, ಜಲರಾಜ ವರುಣನ ಮಗ ಋಷಭನಿಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಋಷಭನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು; ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ನೆಗೆದು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಅವನ ಅದೇ ಗದೆಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೊಡೆದನು. ಆ ರೌದ್ರ ಗದೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಯಜ್ಞಗಳಿಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದ ಆ ರೌದ್ರನ ದೇಹವನ್ನು ತಲುಪಿ ಎದೆಯನ್ನು ಸೀಳಿತು; ಧಾತುಮಿಶ್ರಿತ ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುವ ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ ಅವನು ಬಹಳ ರಕ್ತ ಸುರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಮಹಾತ್ಮ ಋಷಭನ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ತನ್ನ ಗದೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ವೇಗವಾಗಿ ಧಾವಿಸಿದನು; ಋಷಭನಾದರೋ ಆ ಭಯಂಕರ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತಿರುಗಿಸಿ ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತಾನೀಕನಿಗೆ ಹೊಡೆದನು. ತನ್ನದೇ ಗದೆಯಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟು, ಹಲ್ಲುಗಳೂ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ಛಿದ್ರವಾದ ಮತ್ತನು ವಜ್ರಾಘಾತಕ್ಕೊಳಗಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಆಗ ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದನು. ಕಣ್ಣುಗಳು ಛಿದ್ರವಾಗಿ, ಸತ್ತ್ವ ಕಳೆದು, ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಬೀಳಲು ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯ ಓಡಿಹೋಯಿತು. ರಾವಣನ ತಮ್ಮನು ಹತನಾಗಲು, ಸಮುದ್ರದಂತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಬಿಸುಟು, ಕೇವಲ ಜೀವ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ದಡವನ್ನು ಒಡೆದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಓಡಿತು — ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ಸಮುದ್ರ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡುವಂತೆ. ಹೀಗೆ ಒಂದೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸವೀರರು ಹತರಾದರು. ಉಪಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾದ ಋಷಭ-ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವರ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ (59–63) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅರವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತರಿಂದ ಅರವತ್ಮೂರರವರೆಗಿನ ಐದು ಉಪಜಾತಿ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೇರಿದವು — ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಋಷಭ-ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವರ ಮುಷ್ಟಿ-ಗದೆಗಳ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ, ಇಬ್ಬರ ಪತನ ಮತ್ತು ಮರು ಏಳುವಿಕೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧವೂ (‘ಅಭಿದುದ್ರಾವ ವೇಗೇನ ಗದಾಂ ತಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ’) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಇದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ‘ತನ್ನ ಗದೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅವನ ಮೇಲೆ ಮುಗಿಬಿದ್ದನು’. ‘ಸ್ವಯಾ ಗದಯಾ ಭಗ್ನಃ’ — ತನ್ನದೇ ಗದೆಯಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟನು — ಎಂಬ ಪದ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಭಾವವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಆಯುಧಗಳೇ ಅವರ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದವು. ಋಷಭನು ‘ವಾರಿರಾಜಾತ್ಮಜಃ’ — ವರುಣನ ಮಗ. ವಾನರಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ವಾನರರು ದೇವತೆಗಳ ಅಂಶದಿಂದ ಜನಿಸಿದವರು ಎಂದು ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಋಷಭನ ಬಲವೂ ದೈವಿಕ. ಅರವತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ‘ದೇವಾಧ್ವರವಿಪ್ರಶತ್ರುಃ’ — ದೇವತೆಗಳ, ಯಜ್ಞಗಳ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಶತ್ರು — ಎಂದು ಕರೆದು ಅವನ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅರವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ಪಲಾಯನವನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ‘ಅರ್ಣವಾಭಮ್’ (ಸಮುದ್ರದಂತಿದ್ದ), ‘ಭಿನ್ನಾರ್ಣವಸಂನಿಕಾಶಮ್’ (ದಡ ಒಡೆದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ).

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्ततितमः सर्गः॥ ७०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ