॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 69ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾವಣಪುತ್ರರ ನಿರ್ಗಮನ ಮತ್ತು ನರಾಂತಕನ ವಧೆ

ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಸಾಂತ್ವನ, ಆರು ವೀರರ ನಿರ್ಗಮನ, ಅವರ ವಾಹನ-ಆಯುಧಗಳ ವರ್ಣನೆ, ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳ ಸಂಗ್ರಾಮ, ನರಾಂತಕನ ಪರಾಕ್ರಮ, ಅಂಗದನಿಂದ ನರಾಂತಕನ ವಧೆ

ಹೀಗೆ ಶೋಕಾಭಿಭೂತನಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಹೀಗೆಂದನು — ‘ರಾಜನೇ, ನಮ್ಮ ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತನಾದ ನಡುವಿನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನು ಹೀಗೆ ಹತನಾದುದು ನಿಜ, ಆದರೆ ಸತ್ಪುರುಷರು ನೀನು ವಿಲಾಪಿಸುವಂತೆ ವಿಲಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲೈ ಪ್ರಭುವೇ, ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಸಾಕಾಗುವವನು; ಅಂತಹ ನೀನು ಸಾಮಾನ್ಯನಂತೆ ಏಕೆ ಹೀಗೆ ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಬ್ರಹ್ಮನು ಕೊಟ್ಟ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧ, ಕವಚ, ಬಾಣ, ಧನುಸ್ಸು, ಸಾವಿರ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಸದ್ದಿನ ರಥ — ಇವೆಲ್ಲ ನಿನಗಿವೆ. ನೀನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ದೇವ-ದಾನವರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿರುವೆ; ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೀನು ರಾಘವನನ್ನು ದಂಡಿಸಲು ಸಮರ್ಥನು. ಅಥವಾ ಮಹಾರಾಜನೇ, ನೀನು ಇಲ್ಲೇ ಇರು; ನಾನು ರಣಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತೇನೆ, ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕುವಂತೆ ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕುತ್ತೇನೆ. ದೇವರಾಜನಿಂದ ಶಂಬರನೂ ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ನರಕನೂ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ, ಇಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವನು.’ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕಾಲನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ತಾನು ಮರುಹುಟ್ಟು ಪಡೆದವನಂತೆ ಭಾವಿಸಿದನು. ‘ತಾತಮಧ್ಯಮಃ’ ಎಂದರೆ ತಂದೆಯ ನಡುವಿನ ತಮ್ಮ — ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾವಣ-ವಿಭೀಷಣರ ನಡುವೆ ಹುಟ್ಟಿದವನು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ನಡುವಿನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ’ ಎಂದಿದೆ. ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು — ಆಕ್ಷೇಪ (ಸತ್ಪುರುಷರು ವಿಲಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ), ನೆನಪಿಸುವಿಕೆ (ನಿನ್ನ ಆಯುಧಗಳು, ಪರಾಕ್ರಮ), ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ (ನಾನೇ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ). ‘ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತಾ ಶಕ್ತಿಃ’ ಎಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ಪಡೆದ ದಿವ್ಯಾಯುಧ. ‘ಸಹಸ್ರಖರಸಂಯುಕ್ತಃ ರಥಃ’ ಎಂದರೆ ಸಾವಿರ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ರಥ — ರಾಕ್ಷಸರ ರಥಗಳಿಗೆ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಪಾದಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ, ಇಲ್ಲಿನ ನರಕನು ವಿಪ್ರಚಿತ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಿಂಹಿಕೆಯರ ಮಗ, ದ್ವಾಪರದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನಿಂದ ಹತನಾದ ಭೂದೇವಿಯ ಮಗನಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಕಾಲಚೋದಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದು — ರಾವಣನ ಉತ್ಸಾಹ ವಿವೇಕದಿಂದಲ್ಲ, ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ. ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ರಾವಣನ ಮಗ, ಮೂರು ತಲೆಗಳುಳ್ಳವನು — ಮುಂದೆ ಅವನ ಮೂರು ಕಿರೀಟಗಳ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನು ‘ಸಾಮಾನ್ಯನಂತೆ’ ಎಂದು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ವಾನರರನ್ನು ‘ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಪಿಗಳಂತೆ’ ಎಂದು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದಂತೆ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ನಾಯಕರು ಒಂದೇ ತರ್ಕದಿಂದ ತಮ್ಮವರನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ತಾನು ಮರುಹುಟ್ಟು ಪಡೆದವನಂತೆ ಭಾವಿಸಿದನು’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮನಃಪರಿವರ್ತನೆ ಎಷ್ಟು ಶೀಘ್ರ — ಕ್ಷಣದ ಹಿಂದೆ ‘ಈಗ ನಾನು ಇಲ್ಲವಾದೆ’ ಎಂದಿದ್ದವನು, ಈಗ ಮಗನ ಮಾತಿನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಜೀವ ಬಂದವನಂತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಅದನ್ನೇ ತನಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತುಂಬಲು ಬಯಸುವವನಂತೆ. ‘ಶಾಸ್ತುಮ್ ಅರ್ಹಸಿ’ ಎಂದರೆ ದಂಡಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ — ತಂದೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ನೆನಪು.

ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅತಿಕಾಯ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಹರ್ಷಿತರಾದರು. ಅನಂತರ ‘ನಾನು, ನಾನು’ ಎಂದು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಆದ ರಾವಣನ ವೀರಪುತ್ರರು ಸಜ್ಜಾದರು. ಎಲ್ಲರೂ ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ಮಾಯಾವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು, ಎಲ್ಲರೂ ದೇವತೆಗಳ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿದವರು, ಎಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮದೋನ್ಮತ್ತರು; ಎಲ್ಲರೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕೀರ್ತಿಯುಳ್ಳವರು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವ-ಕಿನ್ನರ-ಮಹೋರಗರ ಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಸೋತಿದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆ ಬಲ್ಲ ವೀರರು, ಎಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧವಿಶಾರದರು, ಎಲ್ಲರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳವರು, ಎಲ್ಲರೂ ವರ ಪಡೆದವರು. ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಶತ್ರುಗಳ ಬಲವನ್ನೂ ಸಿರಿಯನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವ ಆ ಪುತ್ರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾಜ ರಾವಣನು, ಮಹಾದಾನವರ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿಯುವ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ‘ಎಲ್ಲರೂ’ (ಸರ್ವೇ) ಎಂಬ ಪದದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆವೃತ್ತಿ — ಈ ಅನುಪ್ರಾಸ ಕುಮಾರರೆಲ್ಲರ ಸಮಾನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲರ ಗುಣಗಳೂ ಸಮಾನವೆಂಬಂತೆ. ‘ನಾನು, ನಾನು’ ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ಮೊದಲು ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಅದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ‘ದೇವೈರಪಿ ಸಗಂಧರ್ವೈಃ…’ ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದೊಡನೆ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಅರ್ಧ ಇಲ್ಲ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಪುತ್ರರಿಂದ ರಾವಣನ ಶೋಭೆ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಶೋಭೆಯಂತೆ — ಆದರೆ ‘ಮಹಾದಾನವದರ್ಪನಾಶನೈಃ’ ಎಂಬ ದೇವತೆಗಳ ವಿಶೇಷಣ ವಿಡಂಬನೆಯಿಂದ ರಾವಣನದೇ ದರ್ಪನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವಂತಿದೆ. ಈ ನಾಲ್ವರು ಕುಮಾರರಲ್ಲಿ ಅತಿಕಾಯನು ಧಾನ್ಯಮಾಲಿನಿಯ ಮಗ, ಉಳಿದ ಮೂವರು ಮಂಡೋದರಿಯ ಮಕ್ಕಳು ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ವಧೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಂತರಿಕ್ಷಗತಾಃ’, ‘ಮಾಯಾವಿಶಾರದಾಃ’ ಎಂಬುವು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಸಹಜವಾದ ಅವರ ಎರಡು ಶಕ್ತಿಗಳು. ‘ನ ಶ್ರೂಯಂತೇ ಸ್ಮ ನಿರ್ಜಿತಾಃ’ ಎಂಬುದು ಹಿಂದಿನ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಸೋಲದಿದ್ದ ಖ್ಯಾತಿ; ‘ಲಬ್ಧವರಾಃ’ ಎಂದರೆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ವರ ಪಡೆದವರು — ಈ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ಮುಂದೆ ಅವರ ವಧೆಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಶಕ್ರತುಲ್ಯಪರಾಕ್ರಮಾಃ’ — ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನರು ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಇದೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅಂಗದನಿಗೂ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ (81), ಇದರಿಂದ ಎದುರಾಳಿಗಳ ಸಮಾನತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಮರದುರ್ಮದಾಃ’ ಎಂದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದಮ್ಯ ಮದವುಳ್ಳವರು.

ಅವನು ಪುತ್ರರನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳೊಡನೆ ರಣಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಕುಮಾರರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ ಮತ್ತು ಮತ್ತ ಎಂಬ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರನ್ನೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಆ ಮಹಾಕಾಯರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ಮಹಾತ್ಮ ರಾವಣನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಹೊರಟರು. ಎಲ್ಲ ಔಷಧಿಗಳನ್ನೂ ಗಂಧಗಳನ್ನೂ ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡು ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಾದ ಮಹಾಬಲರಾದ ಆರು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ಹೊರಟರು — ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು, ಅತಿಕಾಯ, ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕ, ಮಹೋದರ ಮತ್ತು ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ ಕಾಲನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಹೊರಟರು. ‘ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ’ ಮತ್ತು ‘ಮತ್ತ’ ಎಂಬುವು ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ ಮತ್ತು ಮಹೋದರರ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರುಗಳು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ (ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ) ಮತ್ತು ಮತ್ತ (ಮಹೋದರ)’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಹೋದರಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವೌ’ ಎಂದು ನೇರವಾಗಿ ಹೆಸರುಗಳೇ ಇವೆ. ‘ಸರ್ವೌಷಧೀಭಿಃ ಸಮಾಲಭ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಮಂಗಳಕ್ಕಾಗಿ ಔಷಧಿಗಳನ್ನೂ ಗಂಧಗಳನ್ನೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು, ಇದೊಂದು ರಕ್ಷಾವಿಧಿ. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ನಮಸ್ಕಾರ, ಆಶೀರ್ವಾದ — ಇವೆಲ್ಲ ಮಂಗಳಾಚಾರಗಳು, ಆದರೆ ಕವಿ ‘ಕಾಲಚೋದಿತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (ಆರು ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದು ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಷಡೇತೇ’ ಎಂಬ ಪದದ ವಿವರಣೆಯಂತಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪಿತೃಸ್ನೇಹ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ತಾನೇ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರತಿಫಲ ಶೋಕವೇ. ‘ಲೋಕರಾವಣಮ್’ ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನ — ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವವನು, ಗೋಳಿಡಿಸುವವನು. ‘ರಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಕುಮಾರಾಣಾಮ್’ — ಇಬ್ಬರು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರು ಕುಮಾರರ ಪಾಲಕರು — ರಾವಣನ ಚಿಂತೆ ಮಕ್ಕಳ ಸುರಕ್ಷೆಗಾಗಿ, ಇದು ಅವನ ಪಿತೃಹೃದಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಷಡೇತೇ’ ಎಂದರೆ ಈ ಆರು ಮಂದಿ — ಎಣಿಕೆಯನ್ನು ಕವಿಯೇ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ಅನಂತರ ಮಹೋದರನು ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಿದ್ದ, ಐರಾವತದ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಸುದರ್ಶನವೆಂಬ ಆನೆಯನ್ನೇರಿದನು; ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾದ ಅವನು ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು, ಅಸ್ತಗಿರಿಯ ಶಿಖರದಲ್ಲಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ರಾವಣನ ಮಗ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ, ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನೇರಿದನು; ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಆ ಧನುರ್ಧಾರಿ ಮಿಂಚು, ಉಲ್ಕೆ, ಜ್ವಾಲೆ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು; ಮೂರು ಕಿರೀಟಗಳಿಂದ ಅವನು ಮೂರು ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತರಾಜ ಹಿಮಾಲಯದಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸಿದನು. ಅತಿತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಗ ಅತಿಕಾಯನು, ಸುಂದರವಾದ ಚಕ್ರ-ಅಚ್ಚುಗಳುಳ್ಳ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದ, ಉತ್ತಮ ಅನುಕರ್ಷ ಮತ್ತು ಕೂಬರಗಳುಳ್ಳ, ಬತ್ತಳಿಕೆ-ಬಾಣ-ಬಿಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ, ಪ್ರಾಸ-ಖಡ್ಗ-ಪರಿಘಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನೇರಿದನು; ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕಿರೀಟದಿಂದಲೂ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಅವನು ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತ ಮೇರುವಿನಂತೆ ಕಂಡನು; ರಾಕ್ಷಸಶಾರ್ದೂಲರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಅವನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ವಜ್ರಪಾಣಿ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ನರಾಂತಕನು ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಸ್ಸಿನಂತಿದ್ದ, ಬಿಳುಪಾದ, ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರವುಳ್ಳ, ಮನೋವೇಗದ, ಮಹಾಕಾಯವಾದ ಕುದುರೆಯನ್ನೇರಿದನು; ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಪ್ರಾಸವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನು ನವಿಲನ್ನೇರಿದ ಸ್ಕಂದನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ದೇವಾಂತಕನು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಮಂದರಪರ್ವತವನ್ನು ಹಿಡಿದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ರೂಪವನ್ನು ಅನುಕರಿಸುವವನಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ಅಮರಾವತಿಯಿಂದ ಹೊರಡುವ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಹೊರಟರು; ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಸದ್ದುಮಾಡುವ ರಥಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಕಿರೀಟಧಾರಿಗಳೂ ಸಿರಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದವರೂ ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವರೂ ಆದ ಆ ಕುಮಾರರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಗ್ರಹಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು. ಅವರು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಸಾಲು ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡದಂತೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಂಸಪಂಕ್ತಿಯಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಆರು ವೀರರಿಗೆ ಏಳು ಉಪಮೆಗಳು — ಅಸ್ತಗಿರಿಯ ಶಿಖರದ ಸೂರ್ಯ, ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡ, ಮೂರು ಶಿಖರಗಳ ಹಿಮಾಲಯ, ಮೇರು, ನವಿಲನ್ನೇರಿದ ಸ್ಕಂದ, ಮಂದರಧಾರಿ ವಿಷ್ಣು, ಮತ್ತು ಕುಬೇರ. ‘ಅನುಕರ್ಷ’, ‘ಕೂಬರ’ ಎಂಬ ರಥದ ಎರಡು ಭಾಗಗಳ ವಿವರಣೆ ಪಾದಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿದೆ — ಅನುಕರ್ಷ ಎಂದರೆ ರಥದ ಅಡಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ ಮರದ ತುಂಡು, ಕೂಬರ ಎಂದರೆ ನೊಗವನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಕಂಬ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಬಂಡಿಯ ಮೂಕಿಗಳು’ ಎಂದಿದೆ. ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳು (32ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ‘ತೇ ಪ್ರತಸ್ಥುರ್ಮಹಾತ್ಮಾನೋ ಬಲೈರಪ್ರತಿಮೈರ್ವೃತಾಃ’, ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಸುರಾ ಇವಾಮರಾವತ್ಯಾಂ…’) ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿವೆ — ‘ತೇ ಪ್ರತಸ್ಥುರ್ಮಹಾತ್ಮಾನೋಽಮರಾವತ್ಯಾಃ ಸುರಾ ಇವ’. ಈ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವೀರನನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾಹನ, ಆಯುಧ, ಅಲಂಕಾರ, ಉಪಮೆ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ವರ್ಣನೆ. ಮಹೋದರನ ಆನೆ ಸುದರ್ಶನ ಐರಾವತದ ವಂಶದ್ದು — ಇಂದ್ರನ ಆನೆಯ ವಂಶಜ; ಅವನ ಉಪಮೆ ಅಸ್ತಗಿರಿಯ ಶಿಖರದ ಸೂರ್ಯ — ಅಸ್ತಾಚಲದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯ — ಇಲ್ಲಿ ವಿಡಂಬನೆಯಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ‘ಅಸ್ತ’ ಪತನದ ಸೂಚಕ. ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಉಪಮೆ ಮಿಂಚು-ಉಲ್ಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡ; ಅವನ ಮೂರು ಕಿರೀಟಗಳು ಹಿಮಾಲಯದ ಮೂರು ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರಗಳಂತೆ. ಅತಿಕಾಯನು ‘ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ’ — ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಅವನ ದೀರ್ಘ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಲಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ರಥದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವರ್ಣನೆ — ಚಕ್ರ, ಅಚ್ಚು, ಅನುಕರ್ಷ, ಕೂಬರ — ಅವನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ನರಾಂತಕನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಸ್ಸಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸಮುದ್ರಮಥನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಇಂದ್ರನ ಬಿಳಿಯ ಕುದುರೆ. ದೇವಾಂತಕನು ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ, ಸಮುದ್ರಮಥನದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಮಂದರವನ್ನು ಹೊತ್ತಂತೆ — ‘ವಿಡಂಬಯನ್’ ಎಂದರೆ ಅನುಕರಿಸುತ್ತ. ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಗದೆ ಹಿಡಿದ ಕುಬೇರನಂತೆ. ಹೀಗೆ ಆರು ವೀರರನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇಂದ್ರ, ಸ್ಕಂದ, ವಿಷ್ಣು, ಕುಬೇರ — ಯಾರಿಗೆ ಅವರು ಶತ್ರುಗಳೋ ಅವರಿಗೇ; ಇದು ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಡಂಬನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಹಂಸಪಂಕ್ತಿಯಂತೆ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಸಾಲು’ ಎಂಬ ಶರತ್ಕಾಲದ ಉಪಮೆ — ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಂಸಗಳ ಸಾಲಿನಂತೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಭೀಷಣತೆಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಅಮರಾವತಿಯಿಂದ ಹೊರಡುವ ದೇವತೆಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಲಂಕೆ ದೇವತೆಗಳ ಅಮರಾವತಿಯಂತೆ ವೈಭವಪೂರ್ಣ, ಅವರ ನಿರ್ಗಮನ ದೇವತೆಗಳ ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಯಂತೆ. ‘ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಗ್ರಹಗಳಂತೆ’ — ಕಿರೀಟಧಾರಿ ಕುಮಾರರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಗ್ರಹಗಳಂತೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ವೈಭವವನ್ನೂ ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮಾಯಣದ ಶತ್ರುವರ್ಣನೆ ಏಕಪಕ್ಷೀಯವಲ್ಲ. ‘ಸುಚಕ್ರಾಕ್ಷಂ ಸುಸಂಯುಕ್ತಂ ಸ್ವನುಕರ್ಷಂ ಸುಕೂಬರಮ್’ ಎಂದು ‘ಸು’ ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ನಾಲ್ಕು ಪದಗಳಿಂದ ರಥದ ಸರ್ವಾಂಗಸೌಷ್ಠವ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಅನುಪ್ರಾಸದ ಸುಂದರ ಉದಾಹರಣೆ. ‘ಪ್ರಾಸಾಸಿಪರಿಘಾಕುಲಮ್’ ಎಂದರೆ ರಥವು ಆಯುಧಾಗಾರದಂತೆ ತುಂಬಿತ್ತು. ‘ಸವಿತೇವಾಸ್ತಮೂರ್ಧನಿ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಸವಿತಾ + ಇವ’ ಗುಣಸಂಧಿ, ‘ಇವ + ಅಸ್ತ’ ಸವರ್ಣದೀರ್ಘಸಂಧಿ. ‘ನೈರ್ಋತಶಾರ್ದೂಲೈಃ ವೃತಃ ವಜ್ರಪಾಣಿಃ ಇವ ಅಮರೈಃ’ — ಅತಿಕಾಯನು ಅನುಚರರೊಡನೆ ಇಂದ್ರನಂತೆ.

‘ಶತ್ರುಗಳ ಪರಾಜಯ ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ಮರಣ’ ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಯುದ್ಧಾರ್ಥಿಗಳಾದ ಆ ವೀರರು ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದರು; ಅವರು ಗರ್ಜಿಸಿದರು, ಘೋಷಿಸಿದರು, ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎಸೆದರು, ಹಿಡಿದರು. ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತರ ಸಿಂಹನಾದಗಳಿಂದಲೂ ತೋಳು ತಟ್ಟುವ ಸದ್ದಿನಿಂದಲೂ ಭೂಮಿ ನಡುಗಿದಂತಾಯಿತು, ರಾಕ್ಷಸರ ಸಿಂಹನಾದಗಳಿಂದ ಆಕಾಶ ಸೀಳಿದಂತಾಯಿತು. ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡರು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರರೂ, ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ರಥಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ನೂರಾರು ಕಿರುಗಂಟೆಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ, ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಿದ್ದ, ಮಹಾಯುಧಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದ್ದ, ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆಯೂ ಸೂರ್ಯನಂತೆಯೂ ಹೊಳೆಯುವ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡರು. ಆ ಸೈನ್ಯ ಬರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ದೊರೆತ ವಾನರರು ಮಹಾಶೈಲಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದರು; ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಹಿಸದ ವಾನರರು ಪ್ರತಿಗರ್ಜನೆ ಮಾಡಿದರು. ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳ ಆ ಉಚ್ಚ ಘೋಷವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಶತ್ರುಗಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸಹಿಸದ ಮಹಾಬಲ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳು ಇನ್ನೂ ಉಗ್ರವಾಗಿ, ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದವು. ಆ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಘೋರವಾದ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು, ಎತ್ತಿಹಿಡಿದ ಬಂಡೆಗಳೊಡನೆ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಕೆಲವು ವಾನರರು ಆಕಾಶವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು, ಕೆಲವರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ, ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದರು, ಕೆಲವರು ಮರ-ಬಂಡೆಗಳನ್ನೇ ಆಯುಧಗಳನ್ನಾಗಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ದಪ್ಪ ಕಾಂಡಗಳುಳ್ಳ ಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು; ರಾಕ್ಷಸ-ವಾನರರಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಆ ಯುದ್ಧ ಘೋರವಾಯಿತು. ‘ಕ್ಷ್ವೇಡಿತ’ ಎಂದರೆ ಸಿಂಹನಾದ, ‘ಆಸ್ಫೋಟಿತ’ ಎಂದರೆ ತೋಳುಗಳನ್ನು ತಟ್ಟುವುದು — ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ತೊಡೆ-ತೋಳು ತಟ್ಟುವುದು’ ಎಂದಿದೆ. ನಾದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿನಾದ — ರಾಕ್ಷಸರು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ವಾನರರು ಪ್ರತಿಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಇನ್ನೂ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾರೆ — ಈ ಶಬ್ದಯುದ್ಧವೇ ಶಸ್ತ್ರಯುದ್ಧದ ಪೂರ್ವರಂಗ. ‘ಲಬ್ಧಲಕ್ಷಾಃ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಪಡೆದವರು. ‘ನಗಾಃ ಶಿಖರಿಣಃ ಇವ’ ಎಂದರೆ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ವಾನರರು ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ. ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳು ಪರಸ್ಪರ ನೋಡುತ್ತವೆ — ಮೊದಲು ರಾಕ್ಷಸರು ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ವಾನರರು ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು. ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯದ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದುದು — ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ರಥಗಳು, ನೂರಾರು ಕಿರುಗಂಟೆಗಳು, ಕಪ್ಪುಮೋಡದ ಬಣ್ಣ, ಎತ್ತಿಹಿಡಿದ ಆಯುಧಗಳು; ವಾನರಸೈನ್ಯದ್ದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ‘ಸಮುದ್ಯತಶಿಲಾನಗಮ್’ — ಬಂಡೆಗಳೂ ಮರಗಳೂ ಮಾತ್ರ ಅವರ ಆಯುಧಗಳು. ಇದರಿಂದ ಸೈನ್ಯಗಳ ವೈಷಮ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಒಂದೆಡೆ ವೈಭವ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಪ್ರಕೃತಿಸಿದ್ಧ ಬಲ. ‘ಮರಣಂ ವಾಪಿ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಶತ್ರೂಣಾಂ ವಾ ಪರಾಜಯಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ವಾನರರಂತೆಯೇ ದೃಢನಿಷ್ಠೆಯ ಬುದ್ಧಿ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ಮರಣಕ್ಕೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದವರು’ ಆಗಿದ್ದರು; ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ವೀರತ್ವ ಸಮಾನ. ‘ಪ್ರತಿನರ್ದಂತ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ರೂಪ — ಆತ್ಮನೇಪದದ ಲಙ್ ರೂಪ, ‘ಪ್ರತಿನದಂತ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥ. ‘ಪರಹರ್ಷಮ್ ಅಮೃಷ್ಯಮಾಣಾಃ’ ಎಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಶತ್ರುಗಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಈ ಅಸೂಯೆಯೂ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರೇರಣೆ. ‘ಕೆಲವರು ಆಕಾಶವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು, ಕೆಲವರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ’ ಎಂಬುದು ವಾನರರ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಗತಿ — ಆಕಾಶಗಾಮಿಗಳು ಮತ್ತು ಭೂಚರರು. ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ಸಮುದ್ಯತಮಹಾಶೈಲಾಃ’ ಎಂದರೆ ವಾನರರು ಮಹಾಶೈಲಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು ನಿಂತಿದ್ದರು — ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಲಬ್ಧಲಕ್ಷಾಃ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ‘ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವ ಅವಕಾಶ ಪಡೆದು’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವಿದೆ. ಮೊದಲು ಶಬ್ದಗಳ ಯುದ್ಧ, ಅನಂತರ ಶಸ್ತ್ರಗಳದು. ‘ಕಿಂಕಿಣೀಶತನಾದಿತಮ್’ ಎಂದರೆ ರಥಗಳಿಗೂ ಆನೆಗಳಿಗೂ ಕಟ್ಟಿದ ಕಿರುಗಂಟೆಗಳ ಧ್ವನಿ.

ರಾಕ್ಷಸರ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಮರ, ಬಂಡೆ, ಪರ್ವತಗಳ ಅನುಪಮ ಮಳೆಗರೆದರು. ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಾನರರೂ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದರು; ವಾನರರು ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಯಾತುಧಾನರನ್ನು ಪುಡಿಗಟ್ಟಿದರು, ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಕವಚ-ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಆವೃತರಾದವರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಿದರು. ಕೆಲವರು ತಟ್ಟನೆ ನೆಗೆದು ರಥಗಳಲ್ಲಿ, ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಇದ್ದ ವೀರ ಯಾತುಧಾನರನ್ನೂ ಕೊಂದರು. ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳ ಏಟು ತಿಂದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಮುಷ್ಟಿಗಳ ಏಟಿನಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಿತ್ತುಬಂದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ತತ್ತರಿಸಿದರು, ಬಿದ್ದರು, ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿದರು. ರಾಕ್ಷಸರೂ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಭೇದಿಸಿದರು, ಶೂಲ, ಮುದ್ಗರ, ಖಡ್ಗ, ಪ್ರಾಸ, ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದರು. ಪರಸ್ಪರ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತ, ಶತ್ರುಗಳ ರಕ್ತದಿಂದ ಮೈ ತೊಯ್ದ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಉರುಳಿಸಿದರು. ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರು ಎಸೆದ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದಿತು; ಯುದ್ಧಮದದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟು, ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದ ಪರ್ವತಾಕಾರದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಭೂಮಿ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು (ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು). ಎಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಎಸೆಯಲ್ಪಡುತ್ತ, ಬಂಡೆಗಳು ಒಡೆದುಹೋದ ವಾನರರು ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಕೇವಲ ಅಂಗಗಳಿಂದಲೇ ಅದ್ಭುತವಾದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು. ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ವಾನರರನ್ನು ವಾನರರಿಂದಲೇ ಕೊಂದರು, ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೇ ಕೊಂದರು. ರಾಕ್ಷಸರು ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಹೊಡೆದರು, ವಾನರರು ಅವರ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದರು. ಪರಸ್ಪರ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದರು, ಭೇದಿಸಿದರು, ಸಿಂಹನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಕವಚಗಳೂ ದೇಹರಕ್ಷೆಗಳೂ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ವಾನರರಿಂದ ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು, ಮರಗಳು ರಸವನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಕೆಲವು ವಾನರರು ರಥದಿಂದ ರಥವನ್ನು, ಆನೆಯಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು, ಕುದುರೆಯಿಂದ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹೊಡೆದುರುಳಿಸಿದರು. ರಾಕ್ಷಸರು ಕ್ಷುರಪ್ರ, ಅರ್ಧಚಂದ್ರ, ಭಲ್ಲ ಮೊದಲಾದ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರೇಂದ್ರರ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಸೀಳಿದರು. ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದ ಪರ್ವತಗಳಿಂದಲೂ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಹತರಾದ ಕಪಿ-ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ಭೂಮಿ ಸಂಚರಿಸಲಾಗದಂತಾಯಿತು. ಗರ್ವದಿಂದಲೂ ಹರ್ಷದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಚೇಷ್ಟೆಗಳುಳ್ಳ, ಕುಗ್ಗದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಆ ವಾನರರು ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು, ಸಂಗ್ರಾಮವನ್ನು ಸೇರಿ, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳೊಡನೆ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು (ಈ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ). ಆ ತುಮುಲವಾದ ಹೋರಾಟ ನಡೆಯುತ್ತಿರಲು, ವಾನರರು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಿರಲು, ರಾಕ್ಷಸರು ಉರುಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರಲು, ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ದೇವಗಣಗಳೂ ಘೋಷಿಸಿದರು. ‘ವಾನರರನ್ನು ವಾನರರಿಂದಲೇ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೇ’ — ಶತ್ರುವನ್ನೇ ಆಯುಧವಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಹೊಡೆಯುವುದು — ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ‘ರಸಸಾರಮ್ ಇವ ದ್ರುಮಾಃ’ ಎಂದರೆ ಮರಗಳು ಅಂಟನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಂಟು ಸುರಿಸುತ್ತವೆ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಕ್ಷುರಪ್ರ’, ‘ಭಲ್ಲ’, ‘ಅರ್ಧಚಂದ್ರ’ ಎಂಬುವು ಬಾಣಗಳ ಬಗೆಗಳು. ಈ ಭಾಗ ಸಾಮೂಹಿಕ ಯುದ್ಧದ ಚಿತ್ರ — ಯಾವ ನಾಯಕನ ಹೆಸರೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ‘ವಾನರರು’, ‘ರಾಕ್ಷಸರು’. ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ದೂರದಿಂದ ಪ್ರಹಾರ (ಬಾಣಗಳು, ಬಂಡೆಗಳು), ಅನಂತರ ಹತ್ತಿರದಿಂದ (ಮುಷ್ಟಿಗಳು, ಶೂಲಗಳು), ಅನಂತರ ಆಯುಧವಿಲ್ಲದವರ ಅಂಗಗಳಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳ ದೇಹಗಳಿಂದಲೂ ಆಯುಧಗಳಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧ. ‘ಆಕ್ಷಿಪ್ತಾಃ ಕ್ಷಿಪ್ಯಮಾಣಾಃ ಭಗ್ನಶೈಲಾಃ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಸ್ಥಿತಿ — ಅವರು ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು, ಮತ್ತೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಅವರ ಬಂಡೆಗಳು ಒಡೆದಿವೆ — ಆದರೂ ಅವರು ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರಥದಿಂದ ರಥವನ್ನು, ಆನೆಯಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು, ಕುದುರೆಯಿಂದ ಕುದುರೆಯನ್ನು’ — ವಾನರರು ರಾಕ್ಷಸರ ವಾಹನಗಳನ್ನೇ ಎತ್ತಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ — ಅದ್ಭುತವಾದ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯ ಚಿತ್ರ. ‘ದುರ್ಗಮಾ ವಸುಧಾ’ ಎಂದರೆ ರಣಭೂಮಿ ಶವಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಎಷ್ಟು ತುಂಬಿತ್ತೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವುದೂ ಕಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಓಡಾಡುವುದೂ ಕಷ್ಟವಾಯಿತು’ ಎಂದಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ — ಯುದ್ಧದ ದಿವ್ಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು, ವಾನರರ ವಿಜಯದಿಂದ ಹರ್ಷಿಸುವವರು. ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು, ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಅರವತ್ತೈದನೆಯವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ‘ಛಿನ್ನವರ್ಮತನುತ್ರಾಣಾಃ’ ಎಂದರೆ ಕವಚಗಳೂ ದೇಹರಕ್ಷೆಗಳೂ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು; ‘ತನುತ್ರಾಣ’ ಎಂದರೆ ದೇಹವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಉಡುಪು. ‘ಪರಸ್ಪರಜಯೈಷಿಣಃ’ ಎಂದರೆ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ವಿಜಯೇಚ್ಛೆ ಸಮಾನ. ‘ರಿಪುಶೋಣಿತದಿಗ್ಧಾಂಗಾಃ’ ಎಂದರೆ ಶತ್ರುಗಳ ರಕ್ತದಿಂದ ಲೇಪಿತರಾದವರು — ತಮ್ಮ ರಕ್ತವೂ ಬೆರೆತಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ಯುದ್ಧಮದಾನ್ವಿತೈಃ’ ಎಂದರೆ ಯುದ್ಧಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾದವರು — ಮದ್ಯದಿಂದಂತೆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಮತ್ತರಾದವರು. ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಭೀಷಣ, ಆದರೆ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ವೀರತ್ವವೂ ಹಾನಿಯೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ‘ರಾಕ್ಷಸಾನ್ ರಾಕ್ಷಸೈಃ ಏವ’ ಎಂದರೆ ವಾನರರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹಿಡಿದು ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ — ಶತ್ರುವಿನ ದೇಹವೇ ಆಯುಧ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದರು’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಪುನಃ ಅಂಗೈಃ’ ಎಂದರೆ ಬಂಡೆಗಳು ಒಡೆದುಹೋದ ವಾನರರು ಕೈಕಾಲುಗಳಿಂದಲೇ ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ — ಆಯುಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಯುದ್ಧ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕವಚಾಭರಣಾವೃತಾನ್’ ಎಂದರೆ ಕವಚಗಳಿಂದಲೂ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಆವೃತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಪುಡಿಯಾದರು — ಕವಚ ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ನರಾಂತಕನು ವಾಯುವೇಗದ ಕುದುರೆಯನ್ನೇರಿ, ಹರಿತವಾದ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಮೀನು ಹೊಕ್ಕಂತೆ ಉಗ್ರವಾದ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ಆ ವೀರನು ಹೊಳೆಯುವ ಪ್ರಾಸದಿಂದ ಏಳುನೂರು ವಾನರರನ್ನು ಸೀಳಿದನು; ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಕುದುರೆಯ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ವಿದ್ಯಾಧರರೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಕಂಡರು. ಅವನು ಸಾಗಿದ ದಾರಿ ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳ ಕೆಸರಾಗಿ, ಬಿದ್ದ ಪರ್ವತಾಕಾರದ ವಾನರರಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡುವಷ್ಟರಲ್ಲೇ ನರಾಂತಕನು ಅವರನ್ನು ಮೀರಿ ಸೀಳಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಸಂಗ್ರಾಮದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಪ್ರಾಸವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಅವನು, ಬೆಂಕಿ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ, ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ವನವಾಸಿಗಳು ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಕೀಳುವಷ್ಟರಲ್ಲೇ, ಪ್ರಾಸದ ಏಟು ತಿಂದು ವಜ್ರದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಲಶಾಲಿ ನರಾಂತಕನು ಮಳೆಗಾಲದ ಬಿರುಗಾಳಿಯಂತೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಜಜ್ಜುತ್ತ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ವೀರರು ಭಯದಿಂದ ಓಡಲೂ, ನಿಲ್ಲಲೂ, ಅಲುಗಾಡಲೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ; ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ನೆಗೆಯುವವನನ್ನೂ ನಿಂತವನನ್ನೂ ಹೋಗುತ್ತಿರುವವನನ್ನೂ — ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಚುಚ್ಚಿದನು. ಯಮನಂತಹ, ಸೂರ್ಯತೇಜಸ್ಸಿನ ಒಂದೇ ಪ್ರಾಸದಿಂದ ಭಗ್ನವಾದ ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದವು. ವಜ್ರಾಘಾತದಂತಿದ್ದ ಪ್ರಾಸದ ಏಟನ್ನು ವಾನರರು ಸಹಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ಅವರು ಮಹಾಸ್ವರದಿಂದ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿದರು. ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರವೀರರ ರೂಪಗಳು ವಜ್ರದಿಂದ ಶಿಖರಗಳು ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಹಿಂದೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿ ಬಂದರು. ಆ ಸುಗ್ರೀವನು ನೋಡುತ್ತಿರಲು, ನರಾಂತಕನ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿ ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡುತ್ತಿರುವ ವಾನರಸೈನ್ಯ ಕಂಡಿತು; ಓಡುತ್ತಿರುವ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು, ಕುದುರೆಯ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಪ್ರಾಸವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ನರಾಂತಕನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ‘ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಮೀನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಮೀನು ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಈಜುವಂತೆ ಅವನು ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛಂದವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಾವತ್… ತಾವತ್’ (ಅಷ್ಟರಲ್ಲೇ) ಎಂಬ ರಚನೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅವನ ವೇಗ ವಾನರರ ಆಲೋಚನೆಗಿಂತಲೂ ಶೀಘ್ರ. ‘ನೆಗೆಯುವವನು, ನಿಂತವನು, ಹೋಗುತ್ತಿರುವವನು’ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಸ್ಥಿತಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟರು. ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು ‘ಸ್ವಸ್ಥರು’ — ಆದ್ದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದವರೆಲ್ಲ ಸತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಕೆಲವರು ಮೂರ್ಛಿತರಾಗಿದ್ದರಷ್ಟೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ನರಾಂತಕನ ಹೆಸರೇ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ನರರ ಅಂತಕ. ಅವನು ಅಶ್ವಾರೂಢ, ಪ್ರಾಸಧಾರಿ — ಆದ್ದರಿಂದ ವೇಗವೇ ಅವನ ಮುಖ್ಯ ಬಲ. ಕವಿ ವೇಗದ ಅನೇಕ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮೀನು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ, ಮಳೆಗಾಲದ ಗಾಳಿ, ಪರ್ವತಗಳ ಮೇಲೆ ವಜ್ರ. ‘ಒಬ್ಬನೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಏಳುನೂರು ವಾನರರನ್ನು’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಅವನ ಶೀಘ್ರತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿದ್ಯಾಧರರೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ — ಮತ್ತೆ ದಿವ್ಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು. ‘ಮಾರ್ಗಃ ಮಾಂಸಶೋಣಿತಕರ್ದಮಃ’ — ಇದು ಅವನ ಗಮನದ ಗುರುತು — ಅವನು ಹೋದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಕೆಸರು. ವಾನರರ ಭಯ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಅವರು ಓಡಲೂ, ನಿಲ್ಲಲೂ, ಅಲುಗಾಡಲೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ — ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಬಡಿದಂತೆ. ಈ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರರು ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿ ಬರುತ್ತಾರೆ — ಸೈನ್ಯದ ಪುನರುತ್ಥಾನ, ಮುಂದಿನ ಪ್ರತಿಕಾರಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ. ‘ವಜ್ರಭಿನ್ನಾಗ್ರಕೂಟಾನಾಂ ಶೈಲಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ವಾನರರು ವಜ್ರದಿಂದ ಶಿಖರಗಳು ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ; ವಾನರರ ಪರ್ವತಾಕಾರವನ್ನು ಹಿಂದೆಯೂ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಾವೃಟ್ಕಾಲೇ ಯಥಾ ಅನಿಲಃ’ ಎಂದರೆ ಮಳೆಗಾಲದ ಬಿರುಗಾಳಿ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವಂತೆ ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಉತ್ಪತಂತಂ ಸ್ಥಿತಂ ಯಾಂತಮ್’ — ಮೂರು ಕೃದಂತಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸಮಾವೇಶ, ಯಾರೂ ಪಾರಾಗಲಿಲ್ಲ. ‘ಅಂತಕಕಲ್ಪೇನ ಆದಿತ್ಯತೇಜಸಾ ಪ್ರಾಸೇನ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಯುಧಕ್ಕೆ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು — ಮೃತ್ಯು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ, ವಿನಾಶಕ ಮತ್ತು ದೀಪ್ತಿಮಂತ. ‘ಯಾವತ್… ತಾವತ್’ ಎಂಬ ರಚನೆಯಿಂದ ನರಾಂತಕನ ವೇಗ ವಾನರರ ಆಲೋಚನೆಯ ವೇಗಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವರು ಮರಗಳನ್ನು ಕೀಳುವಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪರಾಕ್ರಮದಂತೆ ಇವನ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ವಾನರರ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ. ‘ವಿದ್ಯಾಧರಮಹರ್ಷಯಃ’ ಎಂಬುದು ಸಮಾಸ — ವಿದ್ಯಾಧರರು ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳು; ಅವರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ.

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಾನರಾಧಿಪ ಸುಗ್ರೀವನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವೀರ ಕುಮಾರ ಅಂಗದನನ್ನು ಕಂಡು ಹೀಗೆಂದನು — ‘ಕುದುರೆಯನ್ನೇರಿ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಲಕುತ್ತಿರುವ ಆ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು, ಬೇಗನೆ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಅಗಲಿಸು.’ ಒಡೆಯನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅಂಗದನು ಮೋಡದಂತಿದ್ದ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊರಬಂದನು. ಬಂಡೆಗಳ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳನ್ನು (ಅಂಗದಗಳನ್ನು) ಧರಿಸಿ, ಧಾತುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ನಿರಾಯುಧನಾಗಿ, ಕೇವಲ ಉಗುರು-ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳನ್ನೇ ಹೊಂದಿದ್ದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ನರಾಂತಕನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೀಗೆಂದನು — ‘ನಿಲ್ಲು; ಈ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾನರರೊಡನೆ ನೀನೇನು ಮಾಡುವೆ? ವಜ್ರದಂತಹ ಸ್ಪರ್ಶವುಳ್ಳ ಈ ಪ್ರಾಸವನ್ನು ನನ್ನ ಈ ಎದೆಗೆ ಎಸೆ.’ ಅಂಗದನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನರಾಂತಕನು ಅತಿಯಾಗಿ ಕೋಪಿಸಿದನು; ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ತುಟಿಯನ್ನು ಕಚ್ಚಿ, ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತ, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತನು. ‘ಅಂಗದಸಂನದ್ಧಃ’ ಎಂಬುದು ಶ್ಲೇಷ — ಅಂಗದ (ಹೆಸರು) ಅಂಗದಗಳಿಂದ (ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳಿಂದ) ಅಲಂಕೃತ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ತೋಳುಗಳಲ್ಲಿ ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಸಧಾತುಃ ಪರ್ವತಃ ಇವ’ ಎಂದರೆ ಚಿನ್ನ ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತ. ‘ನಿರಾಯುಧಃ’ ಎಂಬುದು ಅಂಗದನ ಸಾಹಸದ ಪ್ರಮಾಣ — ಅವನು ಆಯುಧವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾದ, ಅಶ್ವಾರೂಢನಾದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಸವಾಲಿಗೆ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಾಮಾನ್ಯರೊಡನೆ ನೀನೇನು ಮಾಡುವೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ — ಮಗನು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ರೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಂಬತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು, ಅದರ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವನು ತಾನೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಂಗದನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಯುವರಾಜನ ಯೋಗ್ಯತೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಸೋತ ಅವನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಪಡೆಯುವ ಅವಕಾಶವೂ ಹೌದು. ‘ಮೋಡದಂತಿದ್ದ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ವಾನರಸೈನ್ಯದ ನಡುವಿನಿಂದ ಚಿನ್ನದ ತೋಳ್ಬಂದಿ ಧರಿಸಿದ ಅಂಗದನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊರಬರುತ್ತಾನೆ. ‘ನಖದಂಷ್ಟ್ರವಾನ್’ ಎಂದರೆ ವಾನರನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಆಯುಧಗಳು — ಉಗುರುಗಳು ಮತ್ತು ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳು. ಅಂಗದನ ಸವಾಲು ‘ನನ್ನ ಈ ಎದೆಗೆ ಪ್ರಾಸವನ್ನು ಎಸೆ’ — ತನ್ನ ಎದೆಯನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ — ಸಾಹಸದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ನರಾಂತಕನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಮೂರು ಲಕ್ಷಣಗಳು — ತುಟಿ ಕಚ್ಚುವುದು, ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುವುದು, ಎದುರಿಗೆ ಬರುವುದು. ‘ಬೇಗನೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಅಗಲಿಸು’ ಎಂಬ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ನಿರ್ಣಾಯಕವೂ — ರಾಜನ ವಾಣಿ. ‘ಶೈಲಸಂಘಾತಸಂಕಾಶಃ’ ಎಂದರೆ ಬಂಡೆಗಳ ರಾಶಿಯಂತೆ ವಿಶಾಲವೂ ದೃಢವೂ ಆದವನು.

ಅವನು ಉಜ್ವಲವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಾಸವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ಆಗ ತಟ್ಟನೆ ಅಂಗದನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು; ಅದು ವಾಲಿಪುತ್ರನ ವಜ್ರದಂತಹ ಎದೆಗೆ ತಾಗಿ ಮುರಿದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು. ಗರುಡನಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪದೇಹದಂತೆ ಮುರಿದುಬಿದ್ದ ಆ ಪ್ರಾಸವನ್ನು ಕಂಡು ವಾಲಿಪುತ್ರನು ಅಂಗೈಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಕುದುರೆಯ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆ ಅಂಗೈಯ ಏಟಿನಿಂದ ಕಾಲುಗಳು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿ, ಕಣ್ಣುಗುಡ್ಡೆಗಳು ಒಡೆದು, ನಾಲಗೆ ಹೊರಬಂದು, ತಲೆ ಛಿದ್ರವಾಗಿ, ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಅವನ ಕುದುರೆ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿತು. ಕುದುರೆ ಸತ್ತು ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ನರಾಂತಕನು ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾದನು; ಮಹಾಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆಗ ಮುಷ್ಟಿಯ ಏಟಿನಿಂದ ತಲೆ ಒಡೆದ ಅಂಗದನು ಅತ್ಯಂತ ಬಿಸಿಯಾದ ರಕ್ತವನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಸುರಿಸಿದನು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಉರಿಯುವಂತಾದನು, ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿದಾಗ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು. ಅನಂತರ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನು ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಸಮಾನ ವೇಗವುಳ್ಳ, ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದು ನರಾಂತಕನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಎದೆ ಒಳಕ್ಕೆ ಕುಸಿದು, ಜ್ವಾಲೆಗಳನ್ನು ಕಾರುತ್ತ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ದೇಹದಿಂದ ನರಾಂತಕನು, ವಜ್ರಾಘಾತದಿಂದ ಒಡೆದ ಪರ್ವತದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಆ ನರಾಂತಕನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನಿಂದ ಹತನಾಗಲು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ವನವಾಸಿಗಳ ಮಹಾಘೋಷವುಂಟಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಅಂಗದನು ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹರ್ಷ ನೀಡುವ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ಆ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮಾಡಿದನು; ಭಯಂಕರ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿದ ಅವನೂ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು, ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹರ್ಷಿತನಾದನು. ಎಂಬತ್ತೆಂಟನೆಯದರಿಂದ ತೊಂಬತ್ತಾರನೆಯವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಉಪಜಾತಿ ಮತ್ತು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಅದರ ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ‘ಅದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೂ ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು’ ಎಂದು ‘ವಿಸಿಸ್ಮಿಯೇ ಸಃ’ ಎಂಬುದರ ಕರ್ತೃವನ್ನು ರಾಮನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ; ಮೂಲದಲ್ಲಿ ‘ಸೋಽಪ್ಯಥ ಭೀಮಕರ್ಮಾ’ ಎಂದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂಗದನೇ ಕರ್ತೃ ಎಂಬ ಅನ್ವಯವೂ ಸಾಧ್ಯ. ಯುದ್ಧದ ಕ್ರಮ ಸುಂದರವಾದುದು — ಪ್ರಾಸ ಮುರಿಯಿತು, ಕುದುರೆ ಹತವಾಯಿತು, ಅಂಗದನು ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನರಾಂತಕನು ಹತನಾದನು — ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಹಾರಗಳು, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನದೂ ಎರಡು. ನಿರಾಯುಧನಾದ ಅಂಗದನಿಂದ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನ ವಧೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಅಪಮಾನಿತನಾದ ಅಂಗದನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ. ನರಾಂತಕನ ಪ್ರಾಸ ಅಂಗದನ ಎದೆಗೆ ತಾಗಿ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ — ‘ವಜ್ರಕಲ್ಪೇ’ ಎಂದರೆ ಅಂಗದನ ಎದೆ ವಜ್ರದಂತೆ ಕಠಿಣ. ‘ಸುಪರ್ಣಕೃತ್ತೋರಗಭೋಗಕಲ್ಪಮ್’ ಎಂದರೆ ಮುರಿದ ಪ್ರಾಸ ಗರುಡನಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಕುದುರೆಯ ಮರಣ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ — ಕಾಲುಗಳು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿದವು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಒಡೆದವು, ನಾಲಗೆ ಹೊರಬಂತು, ತಲೆ ಛಿದ್ರವಾಯಿತು — ಇದು ಅಂಗದನ ಅಂಗೈಯ ಏಟಿನ ಬಲ. ನರಾಂತಕನ ಮುಷ್ಟಿಯ ಏಟಿನಿಂದ ಅಂಗದನೂ ಗಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ, ಅವನು ‘ವಿಜಜ್ವಾಲ’ — ನೋವಿನಿಂದ ಸುಡುತ್ತಿರುವವನಂತೆ — ಮೂರ್ಛಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಅವನು ‘ವಿಸಿಸ್ಮಿಯೇ’ — ಶತ್ರುವಿನ ಬಲದಿಂದ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು. ಅನಂತರ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಮುಷ್ಟಿ ‘ಮೃತ್ಯುಸಮಾನವೇಗಃ ಗಿರಿಶೃಂಗಕಲ್ಪಃ’. ನರಾಂತಕನ ಪತನ ‘ವಜ್ರಾಘಾತದಿಂದ ಒಡೆದ ಪರ್ವತದಂತೆ’ — ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಜ್ರದ ಉಪಮೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ವಾನರರ ಹರ್ಷನಾದ — ಎರಡೂ ಲೋಕಗಳ ಆನಂದ. ತೊಂಬತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಪರಾಕ್ರಮ ‘ರಾಮಮನಃಪ್ರಹರ್ಷಣಃ’ — ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹರ್ಷ ನೀಡುವಂಥದು; ಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೂ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣ ರಾಮನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯೇ. ರಾವಣಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಹತನಾದವನು ನರಾಂತಕ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉಳಿದವರ ಸರದಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ