॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 69ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ — 69ನೇ ಸರ್ಗ

ರಾವಣಪುತ್ರರ ನಿರ್ಗಮನ ಮತ್ತು ನರಾಂತಕನ ವಧೆ

ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಸಾಂತ್ವನ, ಆರು ವೀರರ ನಿರ್ಗಮನ, ಅವರ ವಾಹನ-ಆಯುಧಗಳ ವರ್ಣನೆ, ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳ ಸಂಗ್ರಾಮ, ನರಾಂತಕನ ಪರಾಕ್ರಮ, ಅಂಗದನಿಂದ ನರಾಂತಕನ ವಧೆ

विलपन्तं रावणं त्रिशिराः आश्वासयति — ‘सत्पुरुषाः एवं न विलपन्ति; तव ब्रह्मदत्ता शक्तिः, कवचं, धनुः, सहस्रखरयुक्तः रथः च सन्ति; अथवा अहं स्वयं गत्वा रामं निपातयिष्यामि।’ तत् श्रुत्वा देवान्तकनरान्तकातिकायाः अपि युद्धाय उत्सहन्ते। रावणः तान् परिष्वज्य भूषयित्वा आशीर्भिः प्रेषयति, रक्षणार्थं महोदरमहापार्श्वौ च। षट् वीराः — महोदरः सुदर्शनगजे, त्रिशिराः अतिकायः च रथयोः, नरान्तकः उच्चैःश्रवःसदृशे अश्वे, देवान्तकः परिघधरः, महापार्श्वः गदापाणिः — निर्गच्छन्ति। सेनयोः घोरः संग्रामः भवति; भूमिः शोणितोक्षिता दुर्गमा च जायते। नरान्तकः प्रासेन सप्त शतानि वानराणां विनिर्भिनत्ति। सुग्रीवस्य आज्ञया निरायुधः अङ्गदः तम् आह्वयति; नरान्तकस्य प्रासः अङ्गदस्य वक्षसि भग्नः, अङ्गदः तलेन अश्वं हन्ति, नरान्तकस्य मुष्टिना मूर्च्छितः अपि पुनः मुष्टिना तस्य वक्षः भित्त्वा तं पातयति। देवाः वानराः च हृष्यन्ति, रामस्य मनः प्रहृष्यति, अङ्गदः स्वयम् अपि विस्मितः पुनः युद्धाय हर्षितः भवति।

ಪುಸ್ತಕವಾಗಿ ಓದಿ

१त्रिशिरसः आश्वासनं प्रतिज्ञा च

१एवं विलपमानस्य रावणस्य दुरात्मनः।
श्रुत्वा शोकाभिभूतस्य त्रिशिरा वाक्यमब्रवीत्॥

२एवमेव महावीर्यो हतो नस्तातमध्यमः।
न तु सत्पुरुषा राजन्विलपन्ति यथा भवान्॥

३नूनं त्रिभुवनस्यापि पर्याप्तस्त्वमसि प्रभो।
स कस्मात्प्राकृत इव शोचस्यात्मानमीदृशम्॥

४ब्रह्मदत्तास्ति ते शक्तिः कवचं सायको धनुः।
सहस्रखरसंयुक्तो रथो मेघसमस्वनः॥

५त्वयासकृद्धि शस्त्रेण विशस्ता देवदानवाः।
स सर्वायुधसम्पन्नो राघवं शास्तुमर्हसि॥

६कामं तिष्ठ महाराज निर्गमिष्याम्यहं रणे।
उद्धरिष्यामि ते शत्रून्गरुडः पन्नगानिव॥

७शम्बरो देवराजेन नरको विष्णुना यथा।
तथाद्य शयिता रामो मया युधि निपातितः॥

८श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः।
पुनर्जातमिवात्मानं मन्यते कालचोदितः॥

ಹೀಗೆ ಶೋಕಾಭಿಭೂತನಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಹೀಗೆಂದನು — ‘ರಾಜನೇ, ನಮ್ಮ ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತನಾದ ನಡುವಿನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನು ಹೀಗೆ ಹತನಾದುದು ನಿಜ, ಆದರೆ ಸತ್ಪುರುಷರು ನೀನು ವಿಲಾಪಿಸುವಂತೆ ವಿಲಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲೈ ಪ್ರಭುವೇ, ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಸಾಕಾಗುವವನು; ಅಂತಹ ನೀನು ಸಾಮಾನ್ಯನಂತೆ ಏಕೆ ಹೀಗೆ ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಬ್ರಹ್ಮನು ಕೊಟ್ಟ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧ, ಕವಚ, ಬಾಣ, ಧನುಸ್ಸು, ಸಾವಿರ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಸದ್ದಿನ ರಥ — ಇವೆಲ್ಲ ನಿನಗಿವೆ. ನೀನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ದೇವ-ದಾನವರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿರುವೆ; ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೀನು ರಾಘವನನ್ನು ದಂಡಿಸಲು ಸಮರ್ಥನು. ಅಥವಾ ಮಹಾರಾಜನೇ, ನೀನು ಇಲ್ಲೇ ಇರು; ನಾನು ರಣಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತೇನೆ, ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕುವಂತೆ ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕುತ್ತೇನೆ. ದೇವರಾಜನಿಂದ ಶಂಬರನೂ ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ನರಕನೂ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ, ಇಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವನು.’ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕಾಲನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ತಾನು ಮರುಹುಟ್ಟು ಪಡೆದವನಂತೆ ಭಾವಿಸಿದನು. ‘ತಾತಮಧ್ಯಮಃ’ ಎಂದರೆ ತಂದೆಯ ನಡುವಿನ ತಮ್ಮ — ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾವಣ-ವಿಭೀಷಣರ ನಡುವೆ ಹುಟ್ಟಿದವನು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ನಡುವಿನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ’ ಎಂದಿದೆ. ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು — ಆಕ್ಷೇಪ (ಸತ್ಪುರುಷರು ವಿಲಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ), ನೆನಪಿಸುವಿಕೆ (ನಿನ್ನ ಆಯುಧಗಳು, ಪರಾಕ್ರಮ), ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ (ನಾನೇ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ). ‘ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತಾ ಶಕ್ತಿಃ’ ಎಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ಪಡೆದ ದಿವ್ಯಾಯುಧ. ‘ಸಹಸ್ರಖರಸಂಯುಕ್ತಃ ರಥಃ’ ಎಂದರೆ ಸಾವಿರ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ರಥ — ರಾಕ್ಷಸರ ರಥಗಳಿಗೆ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಪಾದಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ, ಇಲ್ಲಿನ ನರಕನು ವಿಪ್ರಚಿತ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಿಂಹಿಕೆಯರ ಮಗ, ದ್ವಾಪರದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನಿಂದ ಹತನಾದ ಭೂದೇವಿಯ ಮಗನಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಕಾಲಚೋದಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದು — ರಾವಣನ ಉತ್ಸಾಹ ವಿವೇಕದಿಂದಲ್ಲ, ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ. ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ರಾವಣನ ಮಗ, ಮೂರು ತಲೆಗಳುಳ್ಳವನು — ಮುಂದೆ ಅವನ ಮೂರು ಕಿರೀಟಗಳ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನು ‘ಸಾಮಾನ್ಯನಂತೆ’ ಎಂದು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ವಾನರರನ್ನು ‘ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಪಿಗಳಂತೆ’ ಎಂದು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದಂತೆ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ನಾಯಕರು ಒಂದೇ ತರ್ಕದಿಂದ ತಮ್ಮವರನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ತಾನು ಮರುಹುಟ್ಟು ಪಡೆದವನಂತೆ ಭಾವಿಸಿದನು’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮನಃಪರಿವರ್ತನೆ ಎಷ್ಟು ಶೀಘ್ರ — ಕ್ಷಣದ ಹಿಂದೆ ‘ಈಗ ನಾನು ಇಲ್ಲವಾದೆ’ ಎಂದಿದ್ದವನು, ಈಗ ಮಗನ ಮಾತಿನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಜೀವ ಬಂದವನಂತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಅದನ್ನೇ ತನಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತುಂಬಲು ಬಯಸುವವನಂತೆ. ‘ಶಾಸ್ತುಮ್ ಅರ್ಹಸಿ’ ಎಂದರೆ ದಂಡಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ — ತಂದೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ನೆನಪು.

As the wicked Rāvaṇa lamented, overcome with grief, his son Triśiras heard him and said: "King, our mighty uncle, the middle one of our father's brothers, has indeed been killed" — for Kumbhakarṇa was born between Rāvaṇa and Vibhīṣaṇa — "but good men do not lament as you are lamenting. Surely, my lord, you alone are a match for the three worlds; why then do you grieve over yourself like a common man? You have the spear given by Brahmā, your armour, your arrows and bow, and your chariot yoked to a thousand donkeys that rumbles like a cloud. Again and again you have cut down gods and dānavas with your weapon; armed with every weapon, you are well able to punish Rāghava. Or, if you wish, great king, stay here, and I will go out to battle and pluck out your enemies as Garuḍa plucks up serpents. As Śambara was felled by the king of the gods and Naraka by Viṣṇu, so today Rāma, felled by me in battle, will lie on the ground." His speech had three parts: a reproach — good men do not lament; a reminder — of his father's weapons and prowess; and a pledge — to go himself. He chided his father for grieving "like a common man", just as Aṅgada had chided the monkeys for fleeing "like common monkeys"; the leaders on both sides spurred on their own people with the same argument. And he took for himself the image of Garuḍa and the serpents that had been used for Kumbhakarṇa, as if to step into his uncle's place. Hearing Triśiras, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, driven by Time, felt as if he had been born again. A moment before he had said "now I am nothing"; now his son's words brought him back to life. But the poet's "driven by Time" shows that his new spirit came not from good judgement but from the pull of death. Triśiras, "three-headed", was Rāvaṇa's son, and his three crowns will soon be described.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

२कुमाराणाम् उत्साहः, तेषां गुणाः

९श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं देवान्तकनरान्तकौ।
अतिकायश्च तेजस्वी बभूवुर्युद्धहर्षिताः॥

१०ततोऽहमहमित्येवं गर्जन्तो नैर्ऋतर्षभाः।
रावणस्य सुता वीराः शक्रतुल्यपराक्रमाः॥

११अन्तरिक्षगताः सर्वे सर्वे मायाविशारदाः।
सर्वे त्रिदशदर्पघ्नाः सर्वे समरदुर्मदाः॥

१२सर्वे सुबलसम्पन्नाः सर्वे विस्तीर्णकीर्तयः।
सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते स्म निर्जिताः॥

१३देवैरपि सगन्धर्वैः सकिंनरमहोरगैः।
सर्वेऽस्त्रविदुषो वीराः सर्वे युद्धविशारदाः।
सर्वे प्रवरविज्ञानाः सर्वे लब्धवरास्तथा॥

१४स तैस्तथा भास्करतुल्यवर्चसैः सुतैर्वृतः शत्रुबलश्रियार्दनैः।
रराज राजा मघवान्यथामरैर्वृतो महादानवदर्पनाशनैः॥

ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅತಿಕಾಯ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಹರ್ಷಿತರಾದರು. ಅನಂತರ ‘ನಾನು, ನಾನು’ ಎಂದು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಆದ ರಾವಣನ ವೀರಪುತ್ರರು ಸಜ್ಜಾದರು. ಎಲ್ಲರೂ ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ಮಾಯಾವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು, ಎಲ್ಲರೂ ದೇವತೆಗಳ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿದವರು, ಎಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮದೋನ್ಮತ್ತರು; ಎಲ್ಲರೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕೀರ್ತಿಯುಳ್ಳವರು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವ-ಕಿನ್ನರ-ಮಹೋರಗರ ಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಸೋತಿದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆ ಬಲ್ಲ ವೀರರು, ಎಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧವಿಶಾರದರು, ಎಲ್ಲರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳವರು, ಎಲ್ಲರೂ ವರ ಪಡೆದವರು. ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಶತ್ರುಗಳ ಬಲವನ್ನೂ ಸಿರಿಯನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವ ಆ ಪುತ್ರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾಜ ರಾವಣನು, ಮಹಾದಾನವರ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿಯುವ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ‘ಎಲ್ಲರೂ’ (ಸರ್ವೇ) ಎಂಬ ಪದದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆವೃತ್ತಿ — ಈ ಅನುಪ್ರಾಸ ಕುಮಾರರೆಲ್ಲರ ಸಮಾನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲರ ಗುಣಗಳೂ ಸಮಾನವೆಂಬಂತೆ. ‘ನಾನು, ನಾನು’ ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ಮೊದಲು ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಅದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ‘ದೇವೈರಪಿ ಸಗಂಧರ್ವೈಃ…’ ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದೊಡನೆ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಅರ್ಧ ಇಲ್ಲ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಪುತ್ರರಿಂದ ರಾವಣನ ಶೋಭೆ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಶೋಭೆಯಂತೆ — ಆದರೆ ‘ಮಹಾದಾನವದರ್ಪನಾಶನೈಃ’ ಎಂಬ ದೇವತೆಗಳ ವಿಶೇಷಣ ವಿಡಂಬನೆಯಿಂದ ರಾವಣನದೇ ದರ್ಪನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವಂತಿದೆ. ಈ ನಾಲ್ವರು ಕುಮಾರರಲ್ಲಿ ಅತಿಕಾಯನು ಧಾನ್ಯಮಾಲಿನಿಯ ಮಗ, ಉಳಿದ ಮೂವರು ಮಂಡೋದರಿಯ ಮಕ್ಕಳು ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ವಧೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಂತರಿಕ್ಷಗತಾಃ’, ‘ಮಾಯಾವಿಶಾರದಾಃ’ ಎಂಬುವು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಸಹಜವಾದ ಅವರ ಎರಡು ಶಕ್ತಿಗಳು. ‘ನ ಶ್ರೂಯಂತೇ ಸ್ಮ ನಿರ್ಜಿತಾಃ’ ಎಂಬುದು ಹಿಂದಿನ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಸೋಲದಿದ್ದ ಖ್ಯಾತಿ; ‘ಲಬ್ಧವರಾಃ’ ಎಂದರೆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ವರ ಪಡೆದವರು — ಈ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ಮುಂದೆ ಅವರ ವಧೆಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಶಕ್ರತುಲ್ಯಪರಾಕ್ರಮಾಃ’ — ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನರು ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಇದೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅಂಗದನಿಗೂ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ (81), ಇದರಿಂದ ಎದುರಾಳಿಗಳ ಸಮಾನತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಮರದುರ್ಮದಾಃ’ ಎಂದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದಮ್ಯ ಮದವುಳ್ಳವರು.

Hearing Triśiras's words, Devāntaka and Narāntaka and the brilliant Atikāya were thrilled at the prospect of battle. Then Rāvaṇa's heroic sons, bulls among the rākṣasas and equal to Indra in prowess, roared "I will go! I will go!", each vying to be first. All of them could range the sky and all were masters of illusion, the powers that belong to rākṣasas; all had humbled the pride of the gods and all were wild for battle. All were endowed with great strength and all were widely famed; none of them, on any battlefield, had ever been heard of as beaten, even by the gods with the gandharvas, kinnaras and great serpents. All were heroes learned in weapons, all skilled in war, all of the highest knowledge, and all had won boons by penance. The repeated "all" gives each prince equal weight, and all these merits will make their deaths the greater. By tradition Atikāya was the son of Dhānyamālinī and the other three were Mandodarī's; their deaths are told one by one in the sargas that follow. Surrounded by those sons, bright as the sun, destroyers of the might and fortune of their enemies, the king shone like Indra surrounded by the gods who destroy the pride of the great dānavas — though that very epithet seems, ironically, to foretell the humbling of Rāvaṇa's own pride.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

३रावणस्य आशीर्वादः, षण्णां वीराणां प्रस्थानम्

१५स पुत्रान्सम्परिष्वज्य भूषयित्वा च भूषणैः।
आशीर्भिश्च प्रशस्ताभिः प्रेषयामास वै रणे॥

१६युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ चापि रावणः।
रक्षणार्थं कुमाराणां प्रेषयामास संयुगे॥

१७तेऽभिवाद्य महात्मानं रावणं लोकरावणम्।
कृत्वा प्रदक्षिणं चैव महाकायाः प्रतस्थिरे॥

१८सर्वौषधीभिर्गन्धैश्च समालभ्य महाबलाः।
निर्जग्मुर्नैर्ऋतश्रेष्ठाः षडेते युद्धकाङ्क्षिणः॥

१९त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ।
महोदरमहापार्श्वौ निर्जग्मुः कालचोदिताः॥

ಅವನು ಪುತ್ರರನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳೊಡನೆ ರಣಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಕುಮಾರರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ ಮತ್ತು ಮತ್ತ ಎಂಬ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರನ್ನೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಆ ಮಹಾಕಾಯರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ಮಹಾತ್ಮ ರಾವಣನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಹೊರಟರು. ಎಲ್ಲ ಔಷಧಿಗಳನ್ನೂ ಗಂಧಗಳನ್ನೂ ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡು ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಾದ ಮಹಾಬಲರಾದ ಆರು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ಹೊರಟರು — ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು, ಅತಿಕಾಯ, ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕ, ಮಹೋದರ ಮತ್ತು ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ ಕಾಲನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಹೊರಟರು. ‘ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ’ ಮತ್ತು ‘ಮತ್ತ’ ಎಂಬುವು ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ ಮತ್ತು ಮಹೋದರರ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರುಗಳು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ (ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ) ಮತ್ತು ಮತ್ತ (ಮಹೋದರ)’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಹೋದರಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವೌ’ ಎಂದು ನೇರವಾಗಿ ಹೆಸರುಗಳೇ ಇವೆ. ‘ಸರ್ವೌಷಧೀಭಿಃ ಸಮಾಲಭ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಮಂಗಳಕ್ಕಾಗಿ ಔಷಧಿಗಳನ್ನೂ ಗಂಧಗಳನ್ನೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು, ಇದೊಂದು ರಕ್ಷಾವಿಧಿ. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ನಮಸ್ಕಾರ, ಆಶೀರ್ವಾದ — ಇವೆಲ್ಲ ಮಂಗಳಾಚಾರಗಳು, ಆದರೆ ಕವಿ ‘ಕಾಲಚೋದಿತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (ಆರು ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದು ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಷಡೇತೇ’ ಎಂಬ ಪದದ ವಿವರಣೆಯಂತಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪಿತೃಸ್ನೇಹ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ತಾನೇ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರತಿಫಲ ಶೋಕವೇ. ‘ಲೋಕರಾವಣಮ್’ ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನ — ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವವನು, ಗೋಳಿಡಿಸುವವನು. ‘ರಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಕುಮಾರಾಣಾಮ್’ — ಇಬ್ಬರು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರು ಕುಮಾರರ ಪಾಲಕರು — ರಾವಣನ ಚಿಂತೆ ಮಕ್ಕಳ ಸುರಕ್ಷೆಗಾಗಿ, ಇದು ಅವನ ಪಿತೃಹೃದಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಷಡೇತೇ’ ಎಂದರೆ ಈ ಆರು ಮಂದಿ — ಎಣಿಕೆಯನ್ನು ಕವಿಯೇ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

He embraced his sons, adorned them with ornaments with his own hands, and sent them to battle with auspicious blessings; a father's love is plain here, and its return in the sargas to come will be only grief. To protect the young princes, Rāvaṇa also sent out his two brothers, Yuddhonmatta and Matta — "mad for battle" and "the mad one", Mahāpārśva and Mahodara — as their guardians. The huge warriors saluted the great Rāvaṇa, who makes the worlds wail — the very meaning of his name — walked round him in reverence, and set out. Anointed with all the healing herbs and with perfumes, as a charm before battle, the six best of the rākṣasas, mighty and eager to fight — Triśiras and Atikāya, Devāntaka and Narāntaka, Mahodara and Mahāpārśva — went out, driven by Time. Salutation, circling, blessing: all the auspicious rites were done, yet the poet's "driven by Time" tells their fate in advance.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

४वाहनानाम् आयुधानां च वर्णनम्, सेनायाः निर्गमः

२०ततः सुदर्शनं नागं नीलजीमूतसंनिभम्।
ऐरावतकुले जातमारुरोह महोदरः॥

२१सर्वायुधसमायुक्तस्तूणीभिश्चाप्यलंकृतः।
रराज गजमास्थाय सवितेवास्तमूर्धनि॥

२२हयोत्तमसमायुक्तं सर्वायुधसमाकुलम्।
आरुरोह रथश्रेष्ठं त्रिशिरा रावणात्मजः॥

२३त्रिशिरा रथमास्थाय विरराज धनुर्धरः।
सविद्युदुल्कः सज्वालः सेन्द्रचाप इवाम्बुदः॥

२४त्रिभिः किरीटैस्त्रिशिराः शुशुभे स रथोत्तमे।
हिमवानिव शैलेन्द्रस्त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः॥

२५अतिकायोऽतितेजस्वी राक्षसेन्द्रसुतस्तदा।
आरुरोह रथश्रेष्ठं श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्॥

२६सुचक्राक्षं सुसंयुक्तं स्वनुकर्षं सुकूबरम्।
तूणीबाणासनैर्दीप्तं प्रासासिपरिघाकुलम्॥

२७स काञ्चनविचित्रेण किरीटेन विराजता।
भूषणैश्च बभौ मेरुः प्रभाभिरिव भासयन्॥

२८स रराज रथे तस्मिन्राजसूनुर्महाबलः।
वृतो नैर्ऋतशार्दूलैर्वज्रपाणिरिवामरैः॥

२९हयमुच्चैःश्रवःप्रख्यं श्वेतं कनकभूषणम्।
मनोजवं महाकायमारुरोह नरान्तकः॥

३०गृहीत्वा प्रासमुल्काभं विरराज नरान्तकः।
शक्तिमादाय तेजस्वी गुहः शिखिगतो यथा॥

३१देवान्तकः समादाय परिघं हेमभूषणम्।
परिगृह्य गिरिं दोर्भ्यां वपुर्विष्णोर्विडम्बयन्॥

३२महापार्श्वो महातेजा गदामादाय वीर्यवान्।
विरराज गदापाणिः कुबेर इव संयुगे॥

३३ते प्रतस्थुर्महात्मानोऽमरावत्याः सुरा इव।
तान्गजैश्च तुरङ्गैश्च रथैश्चाम्बुदनिःस्वनैः॥

३४अनूत्पेतुर्महात्मानो राक्षसाः प्रवरायुधाः।
ते विरेजुर्महात्मानः कुमाराः सूर्यवर्चसः॥

३५किरीटिनः श्रिया जुष्टा ग्रहा दीप्ता इवाम्बरे।
प्रगृहीता बभौ तेषां शस्त्राणामवलिः सिता॥

३६शरदभ्रप्रतीकाशा हंसावलिरिवाम्बरे।
मरणं वापि निश्चित्य शत्रूणां वा पराजयम्॥

ಅನಂತರ ಮಹೋದರನು ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಿದ್ದ, ಐರಾವತದ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಸುದರ್ಶನವೆಂಬ ಆನೆಯನ್ನೇರಿದನು; ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾದ ಅವನು ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು, ಅಸ್ತಗಿರಿಯ ಶಿಖರದಲ್ಲಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ರಾವಣನ ಮಗ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ, ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನೇರಿದನು; ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಆ ಧನುರ್ಧಾರಿ ಮಿಂಚು, ಉಲ್ಕೆ, ಜ್ವಾಲೆ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು; ಮೂರು ಕಿರೀಟಗಳಿಂದ ಅವನು ಮೂರು ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತರಾಜ ಹಿಮಾಲಯದಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸಿದನು. ಅತಿತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಗ ಅತಿಕಾಯನು, ಸುಂದರವಾದ ಚಕ್ರ-ಅಚ್ಚುಗಳುಳ್ಳ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದ, ಉತ್ತಮ ಅನುಕರ್ಷ ಮತ್ತು ಕೂಬರಗಳುಳ್ಳ, ಬತ್ತಳಿಕೆ-ಬಾಣ-ಬಿಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ, ಪ್ರಾಸ-ಖಡ್ಗ-ಪರಿಘಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನೇರಿದನು; ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕಿರೀಟದಿಂದಲೂ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಅವನು ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತ ಮೇರುವಿನಂತೆ ಕಂಡನು; ರಾಕ್ಷಸಶಾರ್ದೂಲರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಅವನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ವಜ್ರಪಾಣಿ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ನರಾಂತಕನು ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಸ್ಸಿನಂತಿದ್ದ, ಬಿಳುಪಾದ, ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರವುಳ್ಳ, ಮನೋವೇಗದ, ಮಹಾಕಾಯವಾದ ಕುದುರೆಯನ್ನೇರಿದನು; ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಪ್ರಾಸವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನು ನವಿಲನ್ನೇರಿದ ಸ್ಕಂದನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ದೇವಾಂತಕನು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಮಂದರಪರ್ವತವನ್ನು ಹಿಡಿದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ರೂಪವನ್ನು ಅನುಕರಿಸುವವನಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ಅಮರಾವತಿಯಿಂದ ಹೊರಡುವ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಹೊರಟರು; ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಸದ್ದುಮಾಡುವ ರಥಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಕಿರೀಟಧಾರಿಗಳೂ ಸಿರಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದವರೂ ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವರೂ ಆದ ಆ ಕುಮಾರರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಗ್ರಹಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು. ಅವರು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಸಾಲು ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡದಂತೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಂಸಪಂಕ್ತಿಯಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಆರು ವೀರರಿಗೆ ಏಳು ಉಪಮೆಗಳು — ಅಸ್ತಗಿರಿಯ ಶಿಖರದ ಸೂರ್ಯ, ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡ, ಮೂರು ಶಿಖರಗಳ ಹಿಮಾಲಯ, ಮೇರು, ನವಿಲನ್ನೇರಿದ ಸ್ಕಂದ, ಮಂದರಧಾರಿ ವಿಷ್ಣು, ಮತ್ತು ಕುಬೇರ. ‘ಅನುಕರ್ಷ’, ‘ಕೂಬರ’ ಎಂಬ ರಥದ ಎರಡು ಭಾಗಗಳ ವಿವರಣೆ ಪಾದಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿದೆ — ಅನುಕರ್ಷ ಎಂದರೆ ರಥದ ಅಡಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ ಮರದ ತುಂಡು, ಕೂಬರ ಎಂದರೆ ನೊಗವನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಕಂಬ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಬಂಡಿಯ ಮೂಕಿಗಳು’ ಎಂದಿದೆ. ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳು (32ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ‘ತೇ ಪ್ರತಸ್ಥುರ್ಮಹಾತ್ಮಾನೋ ಬಲೈರಪ್ರತಿಮೈರ್ವೃತಾಃ’, ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಸುರಾ ಇವಾಮರಾವತ್ಯಾಂ…’) ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿವೆ — ‘ತೇ ಪ್ರತಸ್ಥುರ್ಮಹಾತ್ಮಾನೋಽಮರಾವತ್ಯಾಃ ಸುರಾ ಇವ’. ಈ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವೀರನನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾಹನ, ಆಯುಧ, ಅಲಂಕಾರ, ಉಪಮೆ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ವರ್ಣನೆ. ಮಹೋದರನ ಆನೆ ಸುದರ್ಶನ ಐರಾವತದ ವಂಶದ್ದು — ಇಂದ್ರನ ಆನೆಯ ವಂಶಜ; ಅವನ ಉಪಮೆ ಅಸ್ತಗಿರಿಯ ಶಿಖರದ ಸೂರ್ಯ — ಅಸ್ತಾಚಲದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯ — ಇಲ್ಲಿ ವಿಡಂಬನೆಯಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ‘ಅಸ್ತ’ ಪತನದ ಸೂಚಕ. ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸಿನ ಉಪಮೆ ಮಿಂಚು-ಉಲ್ಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡ; ಅವನ ಮೂರು ಕಿರೀಟಗಳು ಹಿಮಾಲಯದ ಮೂರು ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರಗಳಂತೆ. ಅತಿಕಾಯನು ‘ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ’ — ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಅವನ ದೀರ್ಘ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಲಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ರಥದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವರ್ಣನೆ — ಚಕ್ರ, ಅಚ್ಚು, ಅನುಕರ್ಷ, ಕೂಬರ — ಅವನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ನರಾಂತಕನ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಸ್ಸಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸಮುದ್ರಮಥನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಇಂದ್ರನ ಬಿಳಿಯ ಕುದುರೆ. ದೇವಾಂತಕನು ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ, ಸಮುದ್ರಮಥನದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಮಂದರವನ್ನು ಹೊತ್ತಂತೆ — ‘ವಿಡಂಬಯನ್’ ಎಂದರೆ ಅನುಕರಿಸುತ್ತ. ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಗದೆ ಹಿಡಿದ ಕುಬೇರನಂತೆ. ಹೀಗೆ ಆರು ವೀರರನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇಂದ್ರ, ಸ್ಕಂದ, ವಿಷ್ಣು, ಕುಬೇರ — ಯಾರಿಗೆ ಅವರು ಶತ್ರುಗಳೋ ಅವರಿಗೇ; ಇದು ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಡಂಬನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಹಂಸಪಂಕ್ತಿಯಂತೆ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಸಾಲು’ ಎಂಬ ಶರತ್ಕಾಲದ ಉಪಮೆ — ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಂಸಗಳ ಸಾಲಿನಂತೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಭೀಷಣತೆಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಅಮರಾವತಿಯಿಂದ ಹೊರಡುವ ದೇವತೆಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಲಂಕೆ ದೇವತೆಗಳ ಅಮರಾವತಿಯಂತೆ ವೈಭವಪೂರ್ಣ, ಅವರ ನಿರ್ಗಮನ ದೇವತೆಗಳ ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಯಂತೆ. ‘ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಗ್ರಹಗಳಂತೆ’ — ಕಿರೀಟಧಾರಿ ಕುಮಾರರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಗ್ರಹಗಳಂತೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ವೈಭವವನ್ನೂ ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮಾಯಣದ ಶತ್ರುವರ್ಣನೆ ಏಕಪಕ್ಷೀಯವಲ್ಲ. ‘ಸುಚಕ್ರಾಕ್ಷಂ ಸುಸಂಯುಕ್ತಂ ಸ್ವನುಕರ್ಷಂ ಸುಕೂಬರಮ್’ ಎಂದು ‘ಸು’ ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ನಾಲ್ಕು ಪದಗಳಿಂದ ರಥದ ಸರ್ವಾಂಗಸೌಷ್ಠವ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಅನುಪ್ರಾಸದ ಸುಂದರ ಉದಾಹರಣೆ. ‘ಪ್ರಾಸಾಸಿಪರಿಘಾಕುಲಮ್’ ಎಂದರೆ ರಥವು ಆಯುಧಾಗಾರದಂತೆ ತುಂಬಿತ್ತು. ‘ಸವಿತೇವಾಸ್ತಮೂರ್ಧನಿ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಸವಿತಾ + ಇವ’ ಗುಣಸಂಧಿ, ‘ಇವ + ಅಸ್ತ’ ಸವರ್ಣದೀರ್ಘಸಂಧಿ. ‘ನೈರ್ಋತಶಾರ್ದೂಲೈಃ ವೃತಃ ವಜ್ರಪಾಣಿಃ ಇವ ಅಮರೈಃ’ — ಅತಿಕಾಯನು ಅನುಚರರೊಡನೆ ಇಂದ್ರನಂತೆ.

Then Mahodara mounted the elephant Sudarśana, dark as a rain cloud, born in the line of Airāvata, Indra's own elephant. Armed with every weapon and hung with quivers, seated on the elephant, he shone like the sun on the peak of the western mountain — the sun at its setting, an irony, for setting means falling. Triśiras, son of Rāvaṇa, mounted a splendid chariot yoked to the finest horses and filled with every kind of weapon; standing in it, bow in hand, he shone like a storm cloud with lightning, meteors, flames and a rainbow, and with his three crowns he looked like Himavat, king of mountains, with three golden peaks. Atikāya, the most brilliant son of the lord of the rākṣasas and the best of all bowmen — who will later fight Lakṣmaṇa at length — mounted a splendid chariot with fine wheels and axle, well yoked, with a fine pole-frame and yoke-beam, blazing with quivers, arrows and bows and crowded with darts, swords and iron bars, a whole armoury on wheels. With his wonderful golden crown and his ornaments he shone like Meru lighting up everything with its radiance, and surrounded by tigers among the rākṣasas he looked like Indra with the thunderbolt among the gods. Narāntaka mounted a horse like Uccaiḥśravas, Indra's white horse born of the churning of the ocean — white, adorned with gold, swift as thought and huge of body — and taking up a dart bright as a meteor he shone like Skanda seated on his peacock, spear in hand. Devāntaka took up an iron bar adorned with gold and looked as if he were mimicking Viṣṇu holding Mount Mandara in his arms at the churning. Mighty and valiant Mahāpārśva, mace in hand, shone on the battlefield like Kubera. Each hero is painted separately — mount, weapon, ornaments and image — and six heroes are given six images: the setting sun, a cloud with a rainbow, three-peaked Himavat, Meru, Skanda on his peacock, Viṣṇu holding Mandara, and Kubera. Nearly all of them are gods — Indra, Skanda, Viṣṇu, Kubera — the very enemies of the rākṣasas, a subtle irony of the poet's. Those great warriors set out as the gods set out from Amarāvatī — Laṅkā as splendid as the city of the gods — and behind them followed the great rākṣasas with the finest weapons, on elephants and horses and in chariots rumbling like clouds. The crowned princes, glorious and bright as the sun, shone like blazing planets in the sky, and the row of white weapons in their hands shone like a line of swans across the sky, like autumn clouds. The poet describes the beauty and the terror of the march together; the Rāmāyaṇa's picture of its enemies is never one-sided.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

५सेनयोः परस्परदर्शनं नादश्च

३७इति कृत्वा मतिं वीराः संजग्मुः संयुगार्थिनः।
जगर्जुश्च प्रणेदुश्च चिक्षिपुश्चापि सायकान्॥

३८जगृहुश्च महात्मानो निर्यान्तो युद्धदुर्मदाः।
क्ष्वेडितास्फोटितानां वै संचचालेव मेदिनी॥

३९रक्षसां सिंहनादैश्च संस्फोटितमिवाम्बरम्।
तेऽभिनिष्क्रम्य मुदिता राक्षसेन्द्रा महाबलाः॥

४०ददृशुर्वानरानीकं समुद्यतशिलानगम्।
हरयोऽपि महात्मानो ददृशू राक्षसं बलम्॥

४१हस्त्यश्वरथसम्बाधं किङ्किणीशतनादितम्।
नीलजीमूतसंकाशं समुद्यतमहायुधम्॥

४२दीप्तानलरविप्रख्यैर्नैर्ऋतैः सर्वतो वृतम्।
तद्दृष्ट्वा बलमायातं लब्धलक्षाः प्लवङ्गमाः॥

४३समुद्यतमहाशैलाः सम्प्रणेदुर्मुहुर्मुहुः।
अमृष्यमाणा रक्षांसि प्रतिनर्दन्त वानराः॥

४४ततः समुत्कृष्टरवं निशम्य रक्षोगणा वानरयूथपानाम्।
अमृष्यमाणाः परहर्षमुग्रं महाबला भीमतरं प्रणेदुः॥

४५ते राक्षसबलं घोरं प्रविश्य हरियूथपाः।
विचेरुरुद्यतैः शैलैर्नगाः शिखरिणो यथा॥

४६केचिदाकाशमाविश्य केचिदुर्व्यां प्लवङ्गमाः।
रक्षःसैन्येषु संक्रुद्धाः केचिद्द्रुमशिलायुधाः॥

४७द्रुमांश्च विपुलस्कन्धान्गृह्य वानरपुङ्गवाः।
तद्युद्धमभवद्घोरं रक्षोवानरसंकुलम्॥

‘ಶತ್ರುಗಳ ಪರಾಜಯ ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ಮರಣ’ ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಯುದ್ಧಾರ್ಥಿಗಳಾದ ಆ ವೀರರು ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದರು; ಅವರು ಗರ್ಜಿಸಿದರು, ಘೋಷಿಸಿದರು, ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎಸೆದರು, ಹಿಡಿದರು. ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತರ ಸಿಂಹನಾದಗಳಿಂದಲೂ ತೋಳು ತಟ್ಟುವ ಸದ್ದಿನಿಂದಲೂ ಭೂಮಿ ನಡುಗಿದಂತಾಯಿತು, ರಾಕ್ಷಸರ ಸಿಂಹನಾದಗಳಿಂದ ಆಕಾಶ ಸೀಳಿದಂತಾಯಿತು. ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡರು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರರೂ, ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ರಥಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ನೂರಾರು ಕಿರುಗಂಟೆಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ, ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಿದ್ದ, ಮಹಾಯುಧಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದ್ದ, ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆಯೂ ಸೂರ್ಯನಂತೆಯೂ ಹೊಳೆಯುವ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡರು. ಆ ಸೈನ್ಯ ಬರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ದೊರೆತ ವಾನರರು ಮಹಾಶೈಲಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದರು; ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಹಿಸದ ವಾನರರು ಪ್ರತಿಗರ್ಜನೆ ಮಾಡಿದರು. ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳ ಆ ಉಚ್ಚ ಘೋಷವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಶತ್ರುಗಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸಹಿಸದ ಮಹಾಬಲ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳು ಇನ್ನೂ ಉಗ್ರವಾಗಿ, ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದವು. ಆ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಘೋರವಾದ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು, ಎತ್ತಿಹಿಡಿದ ಬಂಡೆಗಳೊಡನೆ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಕೆಲವು ವಾನರರು ಆಕಾಶವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು, ಕೆಲವರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ, ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದರು, ಕೆಲವರು ಮರ-ಬಂಡೆಗಳನ್ನೇ ಆಯುಧಗಳನ್ನಾಗಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ದಪ್ಪ ಕಾಂಡಗಳುಳ್ಳ ಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು; ರಾಕ್ಷಸ-ವಾನರರಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಆ ಯುದ್ಧ ಘೋರವಾಯಿತು. ‘ಕ್ಷ್ವೇಡಿತ’ ಎಂದರೆ ಸಿಂಹನಾದ, ‘ಆಸ್ಫೋಟಿತ’ ಎಂದರೆ ತೋಳುಗಳನ್ನು ತಟ್ಟುವುದು — ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ತೊಡೆ-ತೋಳು ತಟ್ಟುವುದು’ ಎಂದಿದೆ. ನಾದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿನಾದ — ರಾಕ್ಷಸರು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ವಾನರರು ಪ್ರತಿಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಇನ್ನೂ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾರೆ — ಈ ಶಬ್ದಯುದ್ಧವೇ ಶಸ್ತ್ರಯುದ್ಧದ ಪೂರ್ವರಂಗ. ‘ಲಬ್ಧಲಕ್ಷಾಃ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಪಡೆದವರು. ‘ನಗಾಃ ಶಿಖರಿಣಃ ಇವ’ ಎಂದರೆ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ವಾನರರು ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ. ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳು ಪರಸ್ಪರ ನೋಡುತ್ತವೆ — ಮೊದಲು ರಾಕ್ಷಸರು ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ವಾನರರು ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು. ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯದ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದುದು — ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ರಥಗಳು, ನೂರಾರು ಕಿರುಗಂಟೆಗಳು, ಕಪ್ಪುಮೋಡದ ಬಣ್ಣ, ಎತ್ತಿಹಿಡಿದ ಆಯುಧಗಳು; ವಾನರಸೈನ್ಯದ್ದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ‘ಸಮುದ್ಯತಶಿಲಾನಗಮ್’ — ಬಂಡೆಗಳೂ ಮರಗಳೂ ಮಾತ್ರ ಅವರ ಆಯುಧಗಳು. ಇದರಿಂದ ಸೈನ್ಯಗಳ ವೈಷಮ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಒಂದೆಡೆ ವೈಭವ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಪ್ರಕೃತಿಸಿದ್ಧ ಬಲ. ‘ಮರಣಂ ವಾಪಿ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಶತ್ರೂಣಾಂ ವಾ ಪರಾಜಯಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ವಾನರರಂತೆಯೇ ದೃಢನಿಷ್ಠೆಯ ಬುದ್ಧಿ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ಮರಣಕ್ಕೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದವರು’ ಆಗಿದ್ದರು; ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ವೀರತ್ವ ಸಮಾನ. ‘ಪ್ರತಿನರ್ದಂತ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ರೂಪ — ಆತ್ಮನೇಪದದ ಲಙ್ ರೂಪ, ‘ಪ್ರತಿನದಂತ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥ. ‘ಪರಹರ್ಷಮ್ ಅಮೃಷ್ಯಮಾಣಾಃ’ ಎಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಶತ್ರುಗಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಈ ಅಸೂಯೆಯೂ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರೇರಣೆ. ‘ಕೆಲವರು ಆಕಾಶವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು, ಕೆಲವರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ’ ಎಂಬುದು ವಾನರರ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಗತಿ — ಆಕಾಶಗಾಮಿಗಳು ಮತ್ತು ಭೂಚರರು. ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ಸಮುದ್ಯತಮಹಾಶೈಲಾಃ’ ಎಂದರೆ ವಾನರರು ಮಹಾಶೈಲಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು ನಿಂತಿದ್ದರು — ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಲಬ್ಧಲಕ್ಷಾಃ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ‘ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವ ಅವಕಾಶ ಪಡೆದು’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವಿದೆ. ಮೊದಲು ಶಬ್ದಗಳ ಯುದ್ಧ, ಅನಂತರ ಶಸ್ತ್ರಗಳದು. ‘ಕಿಂಕಿಣೀಶತನಾದಿತಮ್’ ಎಂದರೆ ರಥಗಳಿಗೂ ಆನೆಗಳಿಗೂ ಕಟ್ಟಿದ ಕಿರುಗಂಟೆಗಳ ಧ್ವನಿ.

Resolved either to die or to defeat their enemies — the same fixed resolve the monkeys had shown before, so that both sides were equally brave — the heroes went out eager for battle. They roared and shouted, loosed arrows and took them up again, those great warriors mad for battle, and with their war-cries and the slapping of their arms the earth seemed to shake, and with the lion-roars of the rākṣasas the sky seemed to split. Going out in high spirits, the mighty rākṣasa lords saw the monkey army with rocks and trees raised; and the great monkeys in turn saw the rākṣasa army, crowded with elephants, horses and chariots, jingling with hundreds of little bells, dark as a rain cloud, its great weapons raised, surrounded on every side by rākṣasas blazing like fire and the sun. The rākṣasa army is described at length, the monkey army in a phrase — rocks and trees were all their weapons — so the contrast is between splendour on one side and nature's own strength on the other. Seeing that army coming on, the monkeys, their chance to strike at hand, lifted great rocks and roared again and again; unable to bear the rākṣasas, they roared back at them. Hearing the loud cries of the monkey leaders and unable to bear their enemies' joy, the mighty rākṣasa hosts roared more terribly still. So the battle of voices came first, before the battle of weapons. The monkey leaders plunged into the terrible rākṣasa army and ranged through it with their rocks raised, like mountains with their peaks. Some monkeys took to the sky and some kept to the ground, and in their fury, armed with trees and rocks, they ranged among the rākṣasa ranks. The monkey champions seized trees with broad trunks and fought, and the battle, thronged with rākṣasas and monkeys, grew terrible.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

६तुमुलः संग्रामः, रणभूमेः वर्णनम्

४८ते पादपशिलाशैलैश्चक्रुर्वृष्टिमनूपमाम्।
बाणौघैर्वार्यमाणाश्च हरयो भीमविक्रमाः॥

४९सिंहनादान्विनेदुश्च रणे राक्षसवानराः।
शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान्प्लवङ्गमाः॥

५०निर्जघ्नुः संयुगे क्रुद्धाः कवचाभरणावृतान्।
केचिद्रथगतान्वीरान्गजवाजिगतानपि॥

५१निर्जघ्नुः सहसाऽऽप्लुत्य यातुधानान्प्लवङ्गमाः।
शैलशृङ्गान्विताङ्गास्ते मुष्टिभिर्वान्तलोचनाः॥

५२चेलुः पेतुश्च नेदुश्च तत्र राक्षसपुङ्गवाः।
राक्षसाश्च शरैस्तीक्ष्णैर्बिभिदुः कपिकुञ्जरान्॥

५३शूलमुद्गरखड्गैश्च जघ्नुः प्रासैश्च शक्तिभिः।
अन्योन्यं पातयामासुः परस्परजयैषिणः॥

५४रिपुशोणितदिग्धाङ्गास्तत्र वानरराक्षसाः।
ततः शैलैश्च खड्गैश्च विसृष्टैर्हरिराक्षसैः॥

५५मुहूर्तेनावृता भूमिरभवच्छोणितोक्षिता।
विकीर्णैः पर्वताकारै रक्षोभिरभिमर्दितैः।
आसीद्वसुमती पूर्णा तदा युद्धमदान्वितैः॥

५६आक्षिप्ताः क्षिप्यमाणाश्च भग्नशैलाश्च वानराः।
पुनरङ्गैस्तदा चक्रुरासन्ना युद्धमद्भुतम्॥

५७वानरान्वानरैरेव जघ्नुस्ते नैर्ऋतर्षभाः।
राक्षसान्राक्षसैरेव जघ्नुस्ते वानरा अपि॥

५८आक्षिप्य च शिलाः शैलाञ्जघ्नुस्ते राक्षसास्तदा।
तेषां चाच्छिद्य शस्त्राणि जघ्नू रक्षांसि वानराः॥

५९निर्जघ्नुः शैलशृङ्गैश्च बिभिदुश्च परस्परम्।
सिंहनादान्विनेदुश्च रणे राक्षसवानराः॥

६०छिन्नवर्मतनुत्राणा राक्षसा वानरैर्हताः।
रुधिरं प्रसृतास्तत्र रससारमिव द्रुमाः॥

६१रथेन च रथं चापि वारणेनापि वारणम्।
हयेन च हयं केचिन्निर्जघ्नुर्वानरा रणे॥

६२क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्च भल्लैश्च निशितैः शरैः।
राक्षसा वानरेन्द्राणां बिभिदुः पादपाञ्छिलाः॥

६३विकीर्णाः पर्वतास्तैश्च द्रुमच्छिन्नैश्च संयुगे।
हतैश्च कपिरक्षोभिर्दुर्गमा वसुधाभवत्॥

६४ते वानरा गर्वितहृष्टचेष्टाः संग्राममासाद्य भयं विमुच्य।
युद्धं स्म सर्वे सह राक्षसैस्ते नानायुधाश्चक्रुरदीनसत्त्वाः॥

६५तस्मिन्प्रवृत्ते तुमुले विमर्दे प्रहृष्यमाणेषु वलीमुखेषु।
निपात्यमानेषु च राक्षसेषु महर्षयो देवगणाश्च नेदुः॥

ರಾಕ್ಷಸರ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಮರ, ಬಂಡೆ, ಪರ್ವತಗಳ ಅನುಪಮ ಮಳೆಗರೆದರು. ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಾನರರೂ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದರು; ವಾನರರು ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಯಾತುಧಾನರನ್ನು ಪುಡಿಗಟ್ಟಿದರು, ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಕವಚ-ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಆವೃತರಾದವರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಿದರು. ಕೆಲವರು ತಟ್ಟನೆ ನೆಗೆದು ರಥಗಳಲ್ಲಿ, ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಇದ್ದ ವೀರ ಯಾತುಧಾನರನ್ನೂ ಕೊಂದರು. ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳ ಏಟು ತಿಂದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಮುಷ್ಟಿಗಳ ಏಟಿನಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಿತ್ತುಬಂದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ತತ್ತರಿಸಿದರು, ಬಿದ್ದರು, ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿದರು. ರಾಕ್ಷಸರೂ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಭೇದಿಸಿದರು, ಶೂಲ, ಮುದ್ಗರ, ಖಡ್ಗ, ಪ್ರಾಸ, ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದರು. ಪರಸ್ಪರ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತ, ಶತ್ರುಗಳ ರಕ್ತದಿಂದ ಮೈ ತೊಯ್ದ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಉರುಳಿಸಿದರು. ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರು ಎಸೆದ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದಿತು; ಯುದ್ಧಮದದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟು, ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದ ಪರ್ವತಾಕಾರದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಭೂಮಿ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು (ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು). ಎಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಎಸೆಯಲ್ಪಡುತ್ತ, ಬಂಡೆಗಳು ಒಡೆದುಹೋದ ವಾನರರು ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಕೇವಲ ಅಂಗಗಳಿಂದಲೇ ಅದ್ಭುತವಾದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು. ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ವಾನರರನ್ನು ವಾನರರಿಂದಲೇ ಕೊಂದರು, ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೇ ಕೊಂದರು. ರಾಕ್ಷಸರು ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಹೊಡೆದರು, ವಾನರರು ಅವರ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದರು. ಪರಸ್ಪರ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದರು, ಭೇದಿಸಿದರು, ಸಿಂಹನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಕವಚಗಳೂ ದೇಹರಕ್ಷೆಗಳೂ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ವಾನರರಿಂದ ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು, ಮರಗಳು ರಸವನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಕೆಲವು ವಾನರರು ರಥದಿಂದ ರಥವನ್ನು, ಆನೆಯಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು, ಕುದುರೆಯಿಂದ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹೊಡೆದುರುಳಿಸಿದರು. ರಾಕ್ಷಸರು ಕ್ಷುರಪ್ರ, ಅರ್ಧಚಂದ್ರ, ಭಲ್ಲ ಮೊದಲಾದ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರೇಂದ್ರರ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಸೀಳಿದರು. ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದ ಪರ್ವತಗಳಿಂದಲೂ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಹತರಾದ ಕಪಿ-ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ಭೂಮಿ ಸಂಚರಿಸಲಾಗದಂತಾಯಿತು. ಗರ್ವದಿಂದಲೂ ಹರ್ಷದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಚೇಷ್ಟೆಗಳುಳ್ಳ, ಕುಗ್ಗದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಆ ವಾನರರು ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು, ಸಂಗ್ರಾಮವನ್ನು ಸೇರಿ, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳೊಡನೆ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು (ಈ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ). ಆ ತುಮುಲವಾದ ಹೋರಾಟ ನಡೆಯುತ್ತಿರಲು, ವಾನರರು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಿರಲು, ರಾಕ್ಷಸರು ಉರುಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರಲು, ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ದೇವಗಣಗಳೂ ಘೋಷಿಸಿದರು. ‘ವಾನರರನ್ನು ವಾನರರಿಂದಲೇ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೇ’ — ಶತ್ರುವನ್ನೇ ಆಯುಧವಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಹೊಡೆಯುವುದು — ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ‘ರಸಸಾರಮ್ ಇವ ದ್ರುಮಾಃ’ ಎಂದರೆ ಮರಗಳು ಅಂಟನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಂಟು ಸುರಿಸುತ್ತವೆ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಕ್ಷುರಪ್ರ’, ‘ಭಲ್ಲ’, ‘ಅರ್ಧಚಂದ್ರ’ ಎಂಬುವು ಬಾಣಗಳ ಬಗೆಗಳು. ಈ ಭಾಗ ಸಾಮೂಹಿಕ ಯುದ್ಧದ ಚಿತ್ರ — ಯಾವ ನಾಯಕನ ಹೆಸರೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ‘ವಾನರರು’, ‘ರಾಕ್ಷಸರು’. ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ದೂರದಿಂದ ಪ್ರಹಾರ (ಬಾಣಗಳು, ಬಂಡೆಗಳು), ಅನಂತರ ಹತ್ತಿರದಿಂದ (ಮುಷ್ಟಿಗಳು, ಶೂಲಗಳು), ಅನಂತರ ಆಯುಧವಿಲ್ಲದವರ ಅಂಗಗಳಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳ ದೇಹಗಳಿಂದಲೂ ಆಯುಧಗಳಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧ. ‘ಆಕ್ಷಿಪ್ತಾಃ ಕ್ಷಿಪ್ಯಮಾಣಾಃ ಭಗ್ನಶೈಲಾಃ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಸ್ಥಿತಿ — ಅವರು ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು, ಮತ್ತೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಅವರ ಬಂಡೆಗಳು ಒಡೆದಿವೆ — ಆದರೂ ಅವರು ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರಥದಿಂದ ರಥವನ್ನು, ಆನೆಯಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು, ಕುದುರೆಯಿಂದ ಕುದುರೆಯನ್ನು’ — ವಾನರರು ರಾಕ್ಷಸರ ವಾಹನಗಳನ್ನೇ ಎತ್ತಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ — ಅದ್ಭುತವಾದ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯ ಚಿತ್ರ. ‘ದುರ್ಗಮಾ ವಸುಧಾ’ ಎಂದರೆ ರಣಭೂಮಿ ಶವಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಎಷ್ಟು ತುಂಬಿತ್ತೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವುದೂ ಕಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಓಡಾಡುವುದೂ ಕಷ್ಟವಾಯಿತು’ ಎಂದಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ — ಯುದ್ಧದ ದಿವ್ಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು, ವಾನರರ ವಿಜಯದಿಂದ ಹರ್ಷಿಸುವವರು. ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು, ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಅರವತ್ತೈದನೆಯವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ‘ಛಿನ್ನವರ್ಮತನುತ್ರಾಣಾಃ’ ಎಂದರೆ ಕವಚಗಳೂ ದೇಹರಕ್ಷೆಗಳೂ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು; ‘ತನುತ್ರಾಣ’ ಎಂದರೆ ದೇಹವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಉಡುಪು. ‘ಪರಸ್ಪರಜಯೈಷಿಣಃ’ ಎಂದರೆ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ವಿಜಯೇಚ್ಛೆ ಸಮಾನ. ‘ರಿಪುಶೋಣಿತದಿಗ್ಧಾಂಗಾಃ’ ಎಂದರೆ ಶತ್ರುಗಳ ರಕ್ತದಿಂದ ಲೇಪಿತರಾದವರು — ತಮ್ಮ ರಕ್ತವೂ ಬೆರೆತಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ಯುದ್ಧಮದಾನ್ವಿತೈಃ’ ಎಂದರೆ ಯುದ್ಧಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾದವರು — ಮದ್ಯದಿಂದಂತೆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಮತ್ತರಾದವರು. ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಭೀಷಣ, ಆದರೆ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ವೀರತ್ವವೂ ಹಾನಿಯೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ‘ರಾಕ್ಷಸಾನ್ ರಾಕ್ಷಸೈಃ ಏವ’ ಎಂದರೆ ವಾನರರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹಿಡಿದು ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ — ಶತ್ರುವಿನ ದೇಹವೇ ಆಯುಧ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದರು’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಪುನಃ ಅಂಗೈಃ’ ಎಂದರೆ ಬಂಡೆಗಳು ಒಡೆದುಹೋದ ವಾನರರು ಕೈಕಾಲುಗಳಿಂದಲೇ ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ — ಆಯುಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಯುದ್ಧ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕವಚಾಭರಣಾವೃತಾನ್’ ಎಂದರೆ ಕವಚಗಳಿಂದಲೂ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಆವೃತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಪುಡಿಯಾದರು — ಕವಚ ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

Held back by floods of the rākṣasas' arrows, the monkeys of terrible valour poured down a matchless rain of trees, rocks and mountains. Rākṣasas and monkeys roared lion-roars on the field. The monkeys crushed the rākṣasas with rocks; in their fury they killed warriors clad in armour and ornaments — armour did not save them — and some leapt suddenly on rākṣasa heroes mounted on chariots, elephants and horses and killed them. Their limbs buried under mountain peaks, their eyes forced out by fists, the rākṣasa champions reeled, fell and cried out. The rākṣasas in turn pierced the elephant-like monkeys with sharp arrows and struck them with spears, clubs and swords, darts and lances. Eager each to conquer the other, monkeys and rākṣasas felled one another, their limbs smeared with their enemies' blood. With the rocks and swords hurled by monkeys and rākṣasas, the earth was covered in a moment and drenched in blood, and filled with the scattered bodies of mountain-like rākṣasas crushed while drunk with battle. Flung aside and flung again, their rocks broken, the monkeys closed in and fought a wondrous battle with their bare limbs. The rākṣasa champions killed monkeys with monkeys, and the monkeys killed rākṣasas with rākṣasas, seizing one enemy to strike down another — the height of the battle's savagery. The rākṣasas snatched up rocks and boulders and struck with them, while the monkeys wrenched away their weapons and killed them with those. They struck each other down and pierced each other with mountain peaks, and roared their lion-roars. Their armour and body-guards cut away, the rākṣasas killed by the monkeys streamed blood as trees stream sap. Some monkeys struck chariot with chariot, elephant with elephant and horse with horse, lifting the enemy's own mounts as weapons. The rākṣasas split the monkey chiefs' trees and rocks with sharp razor-headed, crescent-headed and broad-headed arrows. With scattered mountains, broken trees and the bodies of monkeys and rākṣasas, the field became impassable. Yet the monkeys, proud and glad in their bearing, cast off fear and, undaunted in spirit, fought the rākṣasas with every kind of weapon. As the tumultuous clash went on, the monkeys rejoicing and the rākṣasas being cut down, the great sages and the hosts of gods, watching from above, cried out. No single hero is named in this passage; it is the battle as a whole, moving from blows at a distance with arrows and rocks, to close fighting with fists and spears, to bare limbs, and finally to enemies used as weapons. The poet is fair: both sides were brave, both suffered alike.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

७नरान्तकस्य पराक्रमः

६६ततो हयं मारुततुल्यवेगमारुह्य शक्तिं निशितां प्रगृह्य।
नरान्तको वानरसैन्यमुग्रं महार्णवं मीन इवाविवेश॥

६७स वानरान्सप्त शतानि वीरः प्रासेन दीप्तेन विनिर्बिभेद।
एकः क्षणेनेन्द्ररिपुर्महात्मा जघान सैन्यं हरिपुङ्गवानाम्॥

६८ददृशुश्च महात्मानं हयपृष्ठप्रतिष्ठितम्।
चरन्तं हरिसैन्येषु विद्याधरमहर्षयः॥

६९स तस्य ददृशे मार्गो मांसशोणितकर्दमः।
पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृतः॥

७०यावद्विक्रमितुं बुद्धिं चक्रुः प्लवगपुङ्गवाः।
तावदेतानतिक्रम्य निर्बिभेद नरान्तकः॥

७१ज्वलन्तं प्रासमुद्यम्य संग्रामाग्रे नरान्तकः।
ददाह हरिसैन्यानि वनानीव विभावसुः॥

७२यावदुत्पाटयामासुर्वृक्षाञ्छैलान्वनौकसः।
तावत्प्रासहताः पेतुर्वज्रकृत्ता इवाचलाः॥

७३दिक्षु सर्वासु बलवान्विचचार नरान्तकः।
प्रमृद्नन्सर्वतो युद्धे प्रावृट्काले यथानिलः॥

७४न शेकुर्धावितुं वीरा न स्थातुं स्पन्दितुं भयात्।
उत्पतन्तं स्थितं यान्तं सर्वान्विव्याध वीर्यवान्॥

७५एकेनान्तककल्पेन प्रासेनादित्यतेजसा।
भग्नानि हरिसैन्यानि निपेतुर्धरणीतले॥

७६वज्रनिष्पेषसदृशं प्रासस्याभिनिपातनम्।
न शेकुर्वानराः सोढुं ते विनेदुर्महास्वनम्॥

७७पततां हरिवीराणां रूपाणि प्रचकाशिरे।
वज्रभिन्नाग्रकूटानां शैलानां पततामिव॥

७८ये तु पूर्वं महात्मानः कुम्भकर्णेन पातिताः।
ते स्वस्था वानरश्रेष्ठाः सुग्रीवमुपतस्थिरे॥

७९प्रेक्षमाणः स सुग्रीवो ददृशे हरिवाहिनीम्।
नरान्तकभयत्रस्तां विद्रवन्तीं यतस्ततः॥

८०विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा स ददर्श नरान्तकम्।
गृहीतप्रासमायान्तं हयपृष्ठप्रतिष्ठितम्॥

ಅನಂತರ ನರಾಂತಕನು ವಾಯುವೇಗದ ಕುದುರೆಯನ್ನೇರಿ, ಹರಿತವಾದ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಮೀನು ಹೊಕ್ಕಂತೆ ಉಗ್ರವಾದ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ಆ ವೀರನು ಹೊಳೆಯುವ ಪ್ರಾಸದಿಂದ ಏಳುನೂರು ವಾನರರನ್ನು ಸೀಳಿದನು; ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಕುದುರೆಯ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ವಿದ್ಯಾಧರರೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಕಂಡರು. ಅವನು ಸಾಗಿದ ದಾರಿ ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳ ಕೆಸರಾಗಿ, ಬಿದ್ದ ಪರ್ವತಾಕಾರದ ವಾನರರಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡುವಷ್ಟರಲ್ಲೇ ನರಾಂತಕನು ಅವರನ್ನು ಮೀರಿ ಸೀಳಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಸಂಗ್ರಾಮದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಪ್ರಾಸವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಅವನು, ಬೆಂಕಿ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ, ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ವನವಾಸಿಗಳು ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಕೀಳುವಷ್ಟರಲ್ಲೇ, ಪ್ರಾಸದ ಏಟು ತಿಂದು ವಜ್ರದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಲಶಾಲಿ ನರಾಂತಕನು ಮಳೆಗಾಲದ ಬಿರುಗಾಳಿಯಂತೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಜಜ್ಜುತ್ತ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ವೀರರು ಭಯದಿಂದ ಓಡಲೂ, ನಿಲ್ಲಲೂ, ಅಲುಗಾಡಲೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ; ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ನೆಗೆಯುವವನನ್ನೂ ನಿಂತವನನ್ನೂ ಹೋಗುತ್ತಿರುವವನನ್ನೂ — ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಚುಚ್ಚಿದನು. ಯಮನಂತಹ, ಸೂರ್ಯತೇಜಸ್ಸಿನ ಒಂದೇ ಪ್ರಾಸದಿಂದ ಭಗ್ನವಾದ ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದವು. ವಜ್ರಾಘಾತದಂತಿದ್ದ ಪ್ರಾಸದ ಏಟನ್ನು ವಾನರರು ಸಹಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ಅವರು ಮಹಾಸ್ವರದಿಂದ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿದರು. ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರವೀರರ ರೂಪಗಳು ವಜ್ರದಿಂದ ಶಿಖರಗಳು ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಹಿಂದೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿ ಬಂದರು. ಆ ಸುಗ್ರೀವನು ನೋಡುತ್ತಿರಲು, ನರಾಂತಕನ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿ ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡುತ್ತಿರುವ ವಾನರಸೈನ್ಯ ಕಂಡಿತು; ಓಡುತ್ತಿರುವ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು, ಕುದುರೆಯ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಪ್ರಾಸವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ನರಾಂತಕನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ‘ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಮೀನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಮೀನು ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಈಜುವಂತೆ ಅವನು ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛಂದವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಾವತ್… ತಾವತ್’ (ಅಷ್ಟರಲ್ಲೇ) ಎಂಬ ರಚನೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅವನ ವೇಗ ವಾನರರ ಆಲೋಚನೆಗಿಂತಲೂ ಶೀಘ್ರ. ‘ನೆಗೆಯುವವನು, ನಿಂತವನು, ಹೋಗುತ್ತಿರುವವನು’ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಸ್ಥಿತಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟರು. ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು ‘ಸ್ವಸ್ಥರು’ — ಆದ್ದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದವರೆಲ್ಲ ಸತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಕೆಲವರು ಮೂರ್ಛಿತರಾಗಿದ್ದರಷ್ಟೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ನರಾಂತಕನ ಹೆಸರೇ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ನರರ ಅಂತಕ. ಅವನು ಅಶ್ವಾರೂಢ, ಪ್ರಾಸಧಾರಿ — ಆದ್ದರಿಂದ ವೇಗವೇ ಅವನ ಮುಖ್ಯ ಬಲ. ಕವಿ ವೇಗದ ಅನೇಕ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮೀನು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ, ಮಳೆಗಾಲದ ಗಾಳಿ, ಪರ್ವತಗಳ ಮೇಲೆ ವಜ್ರ. ‘ಒಬ್ಬನೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಏಳುನೂರು ವಾನರರನ್ನು’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಅವನ ಶೀಘ್ರತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿದ್ಯಾಧರರೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ — ಮತ್ತೆ ದಿವ್ಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು. ‘ಮಾರ್ಗಃ ಮಾಂಸಶೋಣಿತಕರ್ದಮಃ’ — ಇದು ಅವನ ಗಮನದ ಗುರುತು — ಅವನು ಹೋದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಕೆಸರು. ವಾನರರ ಭಯ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಅವರು ಓಡಲೂ, ನಿಲ್ಲಲೂ, ಅಲುಗಾಡಲೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ — ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಬಡಿದಂತೆ. ಈ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರರು ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿ ಬರುತ್ತಾರೆ — ಸೈನ್ಯದ ಪುನರುತ್ಥಾನ, ಮುಂದಿನ ಪ್ರತಿಕಾರಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ. ‘ವಜ್ರಭಿನ್ನಾಗ್ರಕೂಟಾನಾಂ ಶೈಲಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ವಾನರರು ವಜ್ರದಿಂದ ಶಿಖರಗಳು ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ; ವಾನರರ ಪರ್ವತಾಕಾರವನ್ನು ಹಿಂದೆಯೂ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಾವೃಟ್ಕಾಲೇ ಯಥಾ ಅನಿಲಃ’ ಎಂದರೆ ಮಳೆಗಾಲದ ಬಿರುಗಾಳಿ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವಂತೆ ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಉತ್ಪತಂತಂ ಸ್ಥಿತಂ ಯಾಂತಮ್’ — ಮೂರು ಕೃದಂತಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸಮಾವೇಶ, ಯಾರೂ ಪಾರಾಗಲಿಲ್ಲ. ‘ಅಂತಕಕಲ್ಪೇನ ಆದಿತ್ಯತೇಜಸಾ ಪ್ರಾಸೇನ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಯುಧಕ್ಕೆ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು — ಮೃತ್ಯು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ, ವಿನಾಶಕ ಮತ್ತು ದೀಪ್ತಿಮಂತ. ‘ಯಾವತ್… ತಾವತ್’ ಎಂಬ ರಚನೆಯಿಂದ ನರಾಂತಕನ ವೇಗ ವಾನರರ ಆಲೋಚನೆಯ ವೇಗಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವರು ಮರಗಳನ್ನು ಕೀಳುವಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪರಾಕ್ರಮದಂತೆ ಇವನ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ವಾನರರ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ. ‘ವಿದ್ಯಾಧರಮಹರ್ಷಯಃ’ ಎಂಬುದು ಸಮಾಸ — ವಿದ್ಯಾಧರರು ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳು; ಅವರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ.

Then Narāntaka, "the destroyer of men", as his name declares, mounted his horse, swift as the wind, and, taking up a sharp lance, plunged into the fierce monkey army like a fish into the great ocean, moving through it as freely as a fish through the sea. With his blazing dart the hero pierced seven hundred monkeys; single-handed, in a moment, the great enemy of Indra cut down the army of monkey champions. The vidyādharas and great sages, looking on from the sky, saw that great warrior on horseback ranging through the monkey ranks. His path could be traced as a mire of flesh and blood, strewn with fallen monkeys as big as mountains. Before the monkey champions could make up their minds to act, Narāntaka was already past them, piercing them; his speed was quicker than their thoughts. Raising his blazing dart at the front of the battle, he burned up the monkey armies as fire burns forests. Even as the forest-dwellers were tearing up trees and rocks, they fell, struck by the dart, like mountains shattered by the thunderbolt. Mighty Narāntaka ranged through every quarter, crushing everything in the battle like the storm wind of the rains that breaks the trees. The monkeys could neither run nor stand nor stir for fear, as if paralysed, and the valiant rākṣasa pierced them all, whether leaping, standing or moving — none escaped. Broken by that single dart, like Death and bright as the sun, the monkey armies fell to the ground. They could not bear the fall of that dart, like the crushing blow of the thunderbolt, and they cried out loudly. The falling monkey heroes looked like mountains falling with their peaks split by the thunderbolt. As with Kumbhakarṇa before, his prowess broke the monkeys' courage. But the great monkeys who had earlier been felled by Kumbhakarṇa — not all of them had died; some had only fainted — now recovered and came to Sugrīva, and the army began to rise again. Looking about him, Sugrīva saw the monkey army running this way and that in terror of Narāntaka, and seeing it in flight he saw Narāntaka coming on, dart in hand, on his horse.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

८सुग्रीवस्य आज्ञा, अङ्गदनरान्तकयोः सम्मुखीकरणम्

८१दृष्ट्वोवाच महातेजाः सुग्रीवो वानराधिपः।
कुमारमङ्गदं वीरं शक्रतुल्यपराक्रमम्॥

८२गच्छैनं राक्षसं वीरं योऽसौ तुरगमास्थितः।
क्षोभयन्तं हरिबलं क्षिप्रं प्राणैर्वियोजय॥

८३स भर्तुर्वचनं श्रुत्वा निष्पपाताङ्गदस्तदा।
अनीकान्मेघसंकाशादंशुमानिव वीर्यवान्॥

८४शैलसंघातसंकाशो हरीणामुत्तमोऽङ्गदः।
रराजाङ्गदसंनद्धः सधातुरिव पर्वतः॥

८५निरायुधो महातेजाः केवलं नखदंष्ट्रवान्।
नरान्तकमभिक्रम्य वालिपुत्रोऽब्रवीद्वचः॥

८६तिष्ठ किं प्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वं करिष्यसि।
अस्मिन्वज्रसमस्पर्शं प्रासं क्षिप्र ममोरसि॥

८७अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा प्रचुक्रोध नरान्तकः।
संदश्य दशनैरोष्ठं निःश्वस्य च भुजंगवत्।
अभिगम्याङ्गदं क्रुद्धो वालिपुत्रं नरान्तकः॥

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಾನರಾಧಿಪ ಸುಗ್ರೀವನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವೀರ ಕುಮಾರ ಅಂಗದನನ್ನು ಕಂಡು ಹೀಗೆಂದನು — ‘ಕುದುರೆಯನ್ನೇರಿ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಲಕುತ್ತಿರುವ ಆ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು, ಬೇಗನೆ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಅಗಲಿಸು.’ ಒಡೆಯನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅಂಗದನು ಮೋಡದಂತಿದ್ದ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊರಬಂದನು. ಬಂಡೆಗಳ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳನ್ನು (ಅಂಗದಗಳನ್ನು) ಧರಿಸಿ, ಧಾತುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ನಿರಾಯುಧನಾಗಿ, ಕೇವಲ ಉಗುರು-ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳನ್ನೇ ಹೊಂದಿದ್ದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ನರಾಂತಕನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೀಗೆಂದನು — ‘ನಿಲ್ಲು; ಈ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾನರರೊಡನೆ ನೀನೇನು ಮಾಡುವೆ? ವಜ್ರದಂತಹ ಸ್ಪರ್ಶವುಳ್ಳ ಈ ಪ್ರಾಸವನ್ನು ನನ್ನ ಈ ಎದೆಗೆ ಎಸೆ.’ ಅಂಗದನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನರಾಂತಕನು ಅತಿಯಾಗಿ ಕೋಪಿಸಿದನು; ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ತುಟಿಯನ್ನು ಕಚ್ಚಿ, ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತ, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತನು. ‘ಅಂಗದಸಂನದ್ಧಃ’ ಎಂಬುದು ಶ್ಲೇಷ — ಅಂಗದ (ಹೆಸರು) ಅಂಗದಗಳಿಂದ (ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳಿಂದ) ಅಲಂಕೃತ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ತೋಳುಗಳಲ್ಲಿ ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಸಧಾತುಃ ಪರ್ವತಃ ಇವ’ ಎಂದರೆ ಚಿನ್ನ ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತ. ‘ನಿರಾಯುಧಃ’ ಎಂಬುದು ಅಂಗದನ ಸಾಹಸದ ಪ್ರಮಾಣ — ಅವನು ಆಯುಧವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾದ, ಅಶ್ವಾರೂಢನಾದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಸವಾಲಿಗೆ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಾಮಾನ್ಯರೊಡನೆ ನೀನೇನು ಮಾಡುವೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ — ಮಗನು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ರೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಂಬತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು, ಅದರ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವನು ತಾನೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಂಗದನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಯುವರಾಜನ ಯೋಗ್ಯತೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಸೋತ ಅವನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಪಡೆಯುವ ಅವಕಾಶವೂ ಹೌದು. ‘ಮೋಡದಂತಿದ್ದ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ವಾನರಸೈನ್ಯದ ನಡುವಿನಿಂದ ಚಿನ್ನದ ತೋಳ್ಬಂದಿ ಧರಿಸಿದ ಅಂಗದನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊರಬರುತ್ತಾನೆ. ‘ನಖದಂಷ್ಟ್ರವಾನ್’ ಎಂದರೆ ವಾನರನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಆಯುಧಗಳು — ಉಗುರುಗಳು ಮತ್ತು ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳು. ಅಂಗದನ ಸವಾಲು ‘ನನ್ನ ಈ ಎದೆಗೆ ಪ್ರಾಸವನ್ನು ಎಸೆ’ — ತನ್ನ ಎದೆಯನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ — ಸಾಹಸದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ನರಾಂತಕನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಮೂರು ಲಕ್ಷಣಗಳು — ತುಟಿ ಕಚ್ಚುವುದು, ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುವುದು, ಎದುರಿಗೆ ಬರುವುದು. ‘ಬೇಗನೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಅಗಲಿಸು’ ಎಂಬ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ನಿರ್ಣಾಯಕವೂ — ರಾಜನ ವಾಣಿ. ‘ಶೈಲಸಂಘಾತಸಂಕಾಶಃ’ ಎಂದರೆ ಬಂಡೆಗಳ ರಾಶಿಯಂತೆ ವಿಶಾಲವೂ ದೃಢವೂ ಆದವನು.

Seeing him, the glorious Sugrīva, lord of the monkeys, spoke to the heroic Prince Aṅgada, equal to Indra in prowess — the same epithet given to Rāvaṇa's sons, marking the rivals as equals: "Go after that heroic rākṣasa on the horse who is throwing the monkey army into turmoil, and part him from his life at once." His order was brief and decisive, a king's voice. Sugrīva did not go himself; he sent Aṅgada, a test of the prince and a chance for him to restore his name after Kumbhakarṇa had beaten him. Hearing his master's words, valiant Aṅgada sprang out of that dark, cloud-like host like the rayed sun, golden among the dark monkeys. Like a mass of rocks, Aṅgada, best of monkeys, shone with his armlets on — the poet plays on his name, for aṅgada means "armlet" — like a mountain veined with gold and ores. Without any weapon, armed only with the nails and teeth nature gives a monkey, the glorious son of Vāli went up to Narāntaka — unarmed, challenging an armed rider — and said: "Stop! What will you do with these common monkeys? Hurl that dart, hard as the thunderbolt, at this chest of mine." His challenge echoed Sugrīva's words to Kumbhakarṇa: the nephew followed his uncle's way. To offer his own chest as the target was the height of daring. Hearing Aṅgada, Narāntaka flew into a rage; biting his lip with his teeth and hissing like a serpent, the angry rākṣasa went up to Aṅgada and stood before him.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

९अङ्गदेन नरान्तकवधः

८८स प्रासमाविध्य तदाङ्गदाय समुज्ज्वलन्तं सहसोत्ससर्ज।
स वालिपुत्रोरसि वज्रकल्पे बभूव भग्नो न्यपतच्च भूमौ॥

८९तं प्रासमालोक्य तदा विभग्नं सुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम्।
तलं समुद्यम्य स वालिपुत्रस्तुरंगमस्याभिजघान मूर्ध्नि॥

९०निमग्नपादः स्फुटिताक्षितारो निष्क्रान्तजिह्वोऽचलसंनिकाशः।
स तस्य वाजी निपपात भूमौ तलप्रहारेण विकीर्णमूर्धा॥

९१नरान्तकः क्रोधवशं जगाम हतं तुरंगं पतितं समीक्ष्य।
स मुष्टिमुद्यम्य महाप्रभावो जघान शीर्षे युधि वालिपुत्रम्॥

९२अथाङ्गदो मुष्टिविशीर्णमूर्धा सुस्राव तीव्रं रुधिरं भृशोष्णम्।
मुहुर्विजज्वाल मुमोह चापि संज्ञां समासाद्य विसिस्मिये च॥

९३अथाङ्गदो मृत्युसमानवेगं संवर्त्य मुष्टिं गिरिशृङ्गकल्पम्।
निपातयामास तदा महात्मा नरान्तकस्योरसि वालिपुत्रः॥

९४स मुष्टिनिर्भिन्ननिमग्नवक्षा ज्वाला वमञ्छोणितदिग्धगात्रः।
नरान्तको भूमितले पपात यथाचलो वज्रनिपातभग्नः॥

९५तदान्तरिक्षे त्रिदशोत्तमानां वनौकसां चैव महाप्रणादः।
बभूव तस्मिन्निहतेऽग्र्यवीर्ये नरान्तके वालिसुतेन संख्ये॥

९६अथाङ्गदो राममनःप्रहर्षणं सुदुष्करं तं कृतवान्हि विक्रमम्।
विसिस्मिये सोऽप्यथ भीमकर्मा पुनश्च युद्धे स बभूव हर्षितः॥

ಅವನು ಉಜ್ವಲವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಾಸವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ಆಗ ತಟ್ಟನೆ ಅಂಗದನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು; ಅದು ವಾಲಿಪುತ್ರನ ವಜ್ರದಂತಹ ಎದೆಗೆ ತಾಗಿ ಮುರಿದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು. ಗರುಡನಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪದೇಹದಂತೆ ಮುರಿದುಬಿದ್ದ ಆ ಪ್ರಾಸವನ್ನು ಕಂಡು ವಾಲಿಪುತ್ರನು ಅಂಗೈಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಕುದುರೆಯ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆ ಅಂಗೈಯ ಏಟಿನಿಂದ ಕಾಲುಗಳು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿ, ಕಣ್ಣುಗುಡ್ಡೆಗಳು ಒಡೆದು, ನಾಲಗೆ ಹೊರಬಂದು, ತಲೆ ಛಿದ್ರವಾಗಿ, ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಅವನ ಕುದುರೆ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿತು. ಕುದುರೆ ಸತ್ತು ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ನರಾಂತಕನು ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾದನು; ಮಹಾಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆಗ ಮುಷ್ಟಿಯ ಏಟಿನಿಂದ ತಲೆ ಒಡೆದ ಅಂಗದನು ಅತ್ಯಂತ ಬಿಸಿಯಾದ ರಕ್ತವನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಸುರಿಸಿದನು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಉರಿಯುವಂತಾದನು, ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿದಾಗ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು. ಅನಂತರ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನು ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಸಮಾನ ವೇಗವುಳ್ಳ, ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದು ನರಾಂತಕನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಎದೆ ಒಳಕ್ಕೆ ಕುಸಿದು, ಜ್ವಾಲೆಗಳನ್ನು ಕಾರುತ್ತ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ದೇಹದಿಂದ ನರಾಂತಕನು, ವಜ್ರಾಘಾತದಿಂದ ಒಡೆದ ಪರ್ವತದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಆ ನರಾಂತಕನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನಿಂದ ಹತನಾಗಲು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ವನವಾಸಿಗಳ ಮಹಾಘೋಷವುಂಟಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಅಂಗದನು ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹರ್ಷ ನೀಡುವ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ಆ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮಾಡಿದನು; ಭಯಂಕರ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿದ ಅವನೂ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು, ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹರ್ಷಿತನಾದನು. ಎಂಬತ್ತೆಂಟನೆಯದರಿಂದ ತೊಂಬತ್ತಾರನೆಯವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಉಪಜಾತಿ ಮತ್ತು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಅದರ ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ‘ಅದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೂ ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು’ ಎಂದು ‘ವಿಸಿಸ್ಮಿಯೇ ಸಃ’ ಎಂಬುದರ ಕರ್ತೃವನ್ನು ರಾಮನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ; ಮೂಲದಲ್ಲಿ ‘ಸೋಽಪ್ಯಥ ಭೀಮಕರ್ಮಾ’ ಎಂದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂಗದನೇ ಕರ್ತೃ ಎಂಬ ಅನ್ವಯವೂ ಸಾಧ್ಯ. ಯುದ್ಧದ ಕ್ರಮ ಸುಂದರವಾದುದು — ಪ್ರಾಸ ಮುರಿಯಿತು, ಕುದುರೆ ಹತವಾಯಿತು, ಅಂಗದನು ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನರಾಂತಕನು ಹತನಾದನು — ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಹಾರಗಳು, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನದೂ ಎರಡು. ನಿರಾಯುಧನಾದ ಅಂಗದನಿಂದ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನ ವಧೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಅಪಮಾನಿತನಾದ ಅಂಗದನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ. ನರಾಂತಕನ ಪ್ರಾಸ ಅಂಗದನ ಎದೆಗೆ ತಾಗಿ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ — ‘ವಜ್ರಕಲ್ಪೇ’ ಎಂದರೆ ಅಂಗದನ ಎದೆ ವಜ್ರದಂತೆ ಕಠಿಣ. ‘ಸುಪರ್ಣಕೃತ್ತೋರಗಭೋಗಕಲ್ಪಮ್’ ಎಂದರೆ ಮುರಿದ ಪ್ರಾಸ ಗರುಡನಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಕುದುರೆಯ ಮರಣ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ — ಕಾಲುಗಳು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿದವು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಒಡೆದವು, ನಾಲಗೆ ಹೊರಬಂತು, ತಲೆ ಛಿದ್ರವಾಯಿತು — ಇದು ಅಂಗದನ ಅಂಗೈಯ ಏಟಿನ ಬಲ. ನರಾಂತಕನ ಮುಷ್ಟಿಯ ಏಟಿನಿಂದ ಅಂಗದನೂ ಗಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ, ಅವನು ‘ವಿಜಜ್ವಾಲ’ — ನೋವಿನಿಂದ ಸುಡುತ್ತಿರುವವನಂತೆ — ಮೂರ್ಛಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಅವನು ‘ವಿಸಿಸ್ಮಿಯೇ’ — ಶತ್ರುವಿನ ಬಲದಿಂದ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು. ಅನಂತರ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಮುಷ್ಟಿ ‘ಮೃತ್ಯುಸಮಾನವೇಗಃ ಗಿರಿಶೃಂಗಕಲ್ಪಃ’. ನರಾಂತಕನ ಪತನ ‘ವಜ್ರಾಘಾತದಿಂದ ಒಡೆದ ಪರ್ವತದಂತೆ’ — ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಜ್ರದ ಉಪಮೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ವಾನರರ ಹರ್ಷನಾದ — ಎರಡೂ ಲೋಕಗಳ ಆನಂದ. ತೊಂಬತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಪರಾಕ್ರಮ ‘ರಾಮಮನಃಪ್ರಹರ್ಷಣಃ’ — ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹರ್ಷ ನೀಡುವಂಥದು; ಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೂ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣ ರಾಮನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯೇ. ರಾವಣಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಹತನಾದವನು ನರಾಂತಕ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉಳಿದವರ ಸರದಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

Whirling his blazing dart, he suddenly hurled it at Aṅgada; but it broke against the son of Vāli's chest, hard as the thunderbolt, and fell to the ground. Seeing that dart lying broken, like a serpent's body cut through by Garuḍa, the son of Vāli raised his palm and struck the horse on the head. Under that slap the horse's feet sank into the ground, its eyeballs burst, its tongue hung out, its head was shattered, and that mountain of a horse fell to the earth. Seeing his horse killed and fallen, Narāntaka was overcome with rage; raising his fist, the mighty rākṣasa struck the son of Vāli on the head. His head split by the blow, Aṅgada poured out hot, fierce blood; again and again he burned with pain and swooned, and when he came to himself he was astonished at his enemy's strength. Then the great-hearted Aṅgada, son of Vāli, clenched a fist like a mountain peak, swift as death, and brought it down on Narāntaka's chest. His chest split open and caved in by the fist, spewing flames, his body smeared with blood, Narāntaka fell to the ground like a mountain shattered by a thunderbolt — the thunderbolt image that runs all through this sarga. The fight had a fine shape: four blows, two for each — the dart broken, the horse killed, Aṅgada stunned, Narāntaka slain. An unarmed Aṅgada had killed an armed son of Rāvaṇa, and the prince humbled by Kumbhakarṇa had won back his honour. When Narāntaka of foremost valour was killed in battle by Vāli's son, a great shout went up from the best of the gods in the sky and from the forest-dwellers on the earth, joy in both worlds. Aṅgada had done a deed of valour very hard to do, one that gladdened Rāma's heart — and Rāma's pleasure is the final measure of every deed in this war. The doer of terrible deeds was himself astonished at what he had done, and was eager once more for battle. Narāntaka was the first of Rāvaṇa's sons to fall; in the next sarga the turn of the others begins.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥

ಪದವಿವರಣೆ

ಕಠಿಣ ಪದಗಳ ಸಂಧಿ, ಸಮಾಸ, ವಿಭಕ್ತಿ, ಅರ್ಥ.

३० पदानि
तातमध्यम ६९.२ पितुः मध्यमः भ्राता, कुम्भकर्णः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘नस्तातमध्यमः’ इति विसर्गस्य सकारः
समासः
तातस्य (पितुः भ्रातृषु) मध्यमः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘तातमध्यमः’)
पर्याप्त ६९.३ समर्थः, अलम्
सन्धिः
परि + आप्त → पर्याप्त — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘परि + आप्’ धातोः क्त
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘पर्याप्तः’)
सहस्रखरसंयुक्त ६९.४ गर्दभसहस्रयुक्तः (रथः)
सन्धिः
सम् + युक्त → संयुक्त — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
सहस्रेण खरैः संयुक्तः — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्विगुगर्भम्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
विशस्त ६९.५ छिन्नाः, हताः
सन्धिः
वि + शस्त — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + शस्’ धातोः क्त
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘विशस्ताः’)
उद्धरिष्यामि ६९.६ समूलं नाशयिष्यामि
सन्धिः
उत् + हरिष्यामि → उद्धरिष्यामि — जश्त्वं पूर्वसवर्णश्च (त् + ह → द्ध)
समासः
समासः नास्ति — ‘उत् + हृ’ धातोः लृट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
कालचोदित ६९.८ मृत्युना प्रेरितः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कालेन चोदितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कालचोदितः’)
त्रिदशदर्पघ्न ६९.११ देवानां गर्वनाशकाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
त्रिदशानां दर्पं घ्नन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘त्रिदशदर्पघ्नाः’)
लब्धवर ६९.१३ प्राप्तवराः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘लब्धवरास्तथा’
समासः
लब्धाः वराः यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘लब्धवराः’)
शत्रुबलश्रियार्दन ६९.१४ शत्रुसेनायाः सम्पदः च नाशकैः
सन्धिः
श्रिया + अर्दन → श्रियार्दन — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
शत्रूणां बलं श्रियं च अर्दयन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘शत्रुबलश्रियार्दनैः’)
युद्धोन्मत्त ६९.१६ महापार्श्वस्य नामान्तरम्
सन्धिः
युद्ध + उन्मत्त → युद्धोन्मत्त — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
युद्धे उन्मत्तः — सप्तमीतत्पुरुषः; अत्र संज्ञा (महापार्श्वः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘युद्धोन्मत्तम्’)
लोकरावण ६९.१७ लोकानां रोदयितारम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लोकान् रावयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘लोकरावणम्’)
समालभ्य ६९.१८ अनुलिप्य, स्पृष्ट्वा
सन्धिः
सम् + आलभ्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + आ + लभ्’ धातोः ल्यप्
विभक्तिः
अव्ययम् — ल्यबन्तम्
अस्तमूर्धन् ६९.२१ अस्ताचलस्य शिखरे
सन्धिः
पदे ‘सविता + इव + अस्तमूर्धनि’ → ‘सवितेवास्तमूर्धनि’ इति गुणसवर्णदीर्घसन्धी
समासः
अस्तस्य (पर्वतस्य) मूर्धा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘अस्तमूर्धनि’)
सविद्युदुल्क ६९.२३ विद्युदुल्कायुक्तः (मेघः)
सन्धिः
सविद्युत् + उल्क → सविद्युदुल्क — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
विद्युता उल्काभिः च सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सविद्युदुल्कः’)
स्वनुकर्ष ६९.२६ सुदृढेन अधोदारुणा युक्तम् (रथम्)
सन्धिः
सु + अनुकर्ष → स्वनुकर्ष — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः
शोभनः अनुकर्षः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘स्वनुकर्षम्’)
उच्चैःश्रवःप्रख्य ६९.२९ इन्द्राश्वसदृशम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
उच्चैःश्रवसा प्रख्या यस्य तम् — बहुव्रीहिः (उपमानगर्भः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘उच्चैःश्रवःप्रख्यम्’)
शिखिगत ६९.३० मयूरारूढः (स्कन्दः)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शिखिनं गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘शिखिगतः’)
विडम्बयन् ६९.३१ अनुकुर्वन्
सन्धिः
वि + डम्बयन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + डम्ब्’ धातोः णिजन्तात् शतृ
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
हंसावलि ६९.३६ हंसपङ्क्तिः
सन्धिः
हंस + आवलि → हंसावलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
हंसानाम् आवलिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘हंसावलिः’)
क्ष्वेडितास्फोटित ६९.३८ सिंहनादानां भुजास्फालनानां च
सन्धिः
क्ष्वेडित + आस्फोटित → क्ष्वेडितास्फोटित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
क्ष्वेडितानि आस्फोटितानि च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘क्ष्वेडितास्फोटितानाम्’)
किङ्किणीशतनादित ६९.४१ शतशः क्षुद्रघण्टिकानां ध्वनिना मुखरितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
किङ्किणीनां शतैः नादितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘किङ्किणीशतनादितम्’)
वान्तलोचन ६९.५१ येषां नेत्रे बहिः निर्गते
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वान्ते (निर्गते) लोचने येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘वान्तलोचनाः’)
रससार ६९.६० वृक्षस्य निर्यासम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रसस्य सारः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रससारम्’)
क्षुरप्र ६९.६२ क्षुराग्रैः बाणैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्षुरः इव प्रकृष्टः — उपमानपूर्वपदकर्मधारयः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘क्षुरप्रैः’)
गर्वितहृष्टचेष्ट ६९.६४ येषां चेष्टाः गर्वहर्षयुक्ताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गर्विताः हृष्टाः च चेष्टाः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘गर्वितहृष्टचेष्टाः’)
मांसशोणितकर्दम ६९.६९ मांसरक्तपङ्किलः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मांसशोणितयोः कर्दमः यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘मांसशोणितकर्दमः’, ‘मार्गः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अङ्गदसंनद्ध ६९.८४ केयूरैः अलंकृतः (नाम्नि श्लेषः)
सन्धिः
पदे ‘रराज + अङ्गद’ → ‘रराजाङ्गद’ इति सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ) — बाह्यसन्धिः एव पदस्य दुर्बोधताम् आवहति
समासः
अङ्गदैः (केयूरैः) संनद्धः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अङ्गदसंनद्धः’)
सुपर्णकृत्तोरगभोगकल्प ६९.८९ गरुडेन छिन्नस्य सर्पस्य देहसदृशम्
सन्धिः
कृत्त + उरग → कृत्तोरग — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सुपर्णेन कृत्तस्य उरगस्य भोगः इव — तत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘सुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम्’)
स्फुटिताक्षितार ६९.९० यस्य नेत्रगोलकौ विदीर्णौ
सन्धिः
स्फुटित + अक्षि → स्फुटिताक्षि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
स्फुटिते अक्षितारे यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘स्फुटिताक्षितारः’)
राममनःप्रहर्षण ६९.९६ रामस्य मनसः आनन्दकरम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रामस्य मनः प्रहर्षयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘राममनःप्रहर्षणम्’, ‘विक्रमम्’ इत्यस्य विशेषणम्)