॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 68ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನ ವಿಲಾಪ

ರಾಕ್ಷಸರ ನಿವೇದನೆ, ರಾವಣನ ಮೂರ್ಛೆ, ಮಕ್ಕಳ ಮತ್ತು ಸಹೋದರರ ಶೋಕ, ರಾವಣನ ವಿಲಾಪ, ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತಿನ ಸ್ಮರಣೆ, ಮತ್ತೆ ಮೂರ್ಛೆ

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದರು — ‘ರಾಜನೇ, ಕಾಲನಂತಿದ್ದ, ಕಾಲನ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಆ ತಮ್ಮನು ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಓಡಿಸಿ, ವಾನರರನ್ನು ತಿಂದು, ಕ್ಷಣಕಾಲ ಸುಡುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರತಾಪ ತೋರಿ, ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಾಂತನಾದನು. ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ದೇಹದ ಅರ್ಧಭಾಗ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿದೆ; ಮೂಗು-ಕಿವಿಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ರಕ್ತ ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪರ್ವತದಂತಹ ಅವನು ತನ್ನ ದೇಹದಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕೈಕಾಲುಗಳಿಲ್ಲದ ಮುಂಡವಾಗಿ, ಬೆತ್ತಲೆಯಾಗಿ, ಕಾಳ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಮರದಂತೆ ನಾಶವಾದನು.’ ‘ಅಗಂಡಭೂತಃ’ ಎಂದರೆ ಕೈಕಾಲುಗಳಿಲ್ಲದ, ಕೇವಲ ಮುಂಡದ ರೂಪ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಕೈ, ಕಾಲು ಮತ್ತು ತಲೆಯಿಲ್ಲದ ಬೆತ್ತಲೆ ಮುಂಡದ ರೂಪದಲ್ಲಿ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ವಿವೃತಃ’ ಎಂದರೆ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳಿಲ್ಲದ, ಬೆತ್ತಲೆಯಾದ. ‘ಪ್ರತಪಿತ್ವಾ ಮುಹೂರ್ತಮ್’ ಎಂಬುದು ಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆ — ಸೂರ್ಯನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಸುಟ್ಟು ಅಸ್ತಮಿಸುವಂತೆ, ಅವನೂ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಪ್ರತಾಪ ತೋರಿ ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಾಂತನಾದನು. ದೂತರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ದೇಹದ ಎರಡು ಭಾಗಗಳು, ಒಂದು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ, ಇನ್ನೊಂದು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ — ಇದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯದರಿಂದ ಐದನೆಯವರೆಗಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದ ನಂತರ ನೇರವಾಗಿ ರಾವಣನ ಮೂರ್ಛೆಯೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ನಿವೇದನೆಯ ವಿಸ್ತಾರ ಹೆಚ್ಚು; ದೂತರು ಘಟನೆಯ ಭೀಷಣ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಾವಣನ ಮುಂದೆ ಇಡುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಶೋಕ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಳ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಮರ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ, ಒಮ್ಮೆ ವಿಶಾಲವೂ ಹಸಿರೂ ಆಗಿದ್ದ ಮರ ಈಗ ಕೊಂಬೆಗಳಿಲ್ಲದ ಕಪ್ಪು ಬೊಡ್ಡೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಚಿತ್ರ ಮೂಡುತ್ತದೆ.

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ ರಾವಣನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಬಿದ್ದನು. ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕ, ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು, ಅತಿಕಾಯ ಇವರು ಶೋಕಪೀಡಿತರಾಗಿ ಅತ್ತರು. ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ರಾಮನಿಂದ ತಮ್ಮ ಸಹೋದರನು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ ಮಹೋದರ ಮತ್ತು ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವರು ಶೋಕಾಕ್ರಾಂತರಾದರು. ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದು, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಧೆಯಿಂದ ದೀನನಾಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳೆಲ್ಲ ಕಲಕಿಹೋಗಿ ವಿಲಾಪಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಮೂರು ಸ್ತರಗಳು — ಅಣ್ಣನಾದ ರಾವಣ, ಸೋದರನ ಮಕ್ಕಳಾದ ನಾಲ್ವರು ಪುತ್ರರು, ಸಹೋದರರಾದ ಮಹೋದರ-ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವರು (ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಮಲಸಹೋದರರು’ ಎಂದಿದೆ). ‘ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಣಾ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ — ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಶ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುವವನು — ಶೋಕಾರ್ತರ ಬಾಯಲ್ಲೂ ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಸ್ವೀಕಾರ. ‘ಮುಮೋಹ ಚ ಪಪಾತ ಚ’ ಎಂಬಲ್ಲಿನ ಎರಡು ‘ಚ’ಕಾರಗಳು ಮೂರ್ಛೆಯ ಆಕಸ್ಮಿಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ನಾಲ್ವರು ಪುತ್ರರು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಅವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಮೊದಲೇ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿಲಲಾಪಾಕುಲೇಂದ್ರಿಯಃ’ ಎಂಬುದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವಿಲಲಾಪ ಸ ರಾವಣಃ’. ‘ಆಕುಲೇಂದ್ರಿಯಃ’ ಎಂದರೆ ಶೋಕದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಲಕಿಹೋದವನು — ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೆಲ್ಲ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡಿದ್ದವು’ ಎಂದಿದೆ. ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ಎದ್ದ ಕೂಡಲೇ ಅವನು ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ದೇಹದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ, ಅನಂತರ ಮಾತಿನದು.

‘ಹಾ ವೀರನೇ, ಶತ್ರುಗಳ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿಯುವವನೇ, ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನೇ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದೈವವಶದಿಂದ ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿರುವೆ. ಎಲೈ ಮಹಾಬಲನೇ, ಬಂಧುಗಳ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಎದೆಯ ಮುಳ್ಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕದೆ, ಒಬ್ಬನೇ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುಟ್ಟು, ನನ್ನನ್ನು ತೊರೆದು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ? ಈಗ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಾನು ಇಲ್ಲವಾದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ಬಲಗೈ ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು — ಯಾರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅಸುರರಿಗೂ ಹೆದರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೋ ಅವನು. ದೇವ-ದಾನವರ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ ಇಂತಹ ವೀರನು ಇಂದು ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಘವನಿಂದ ಹೇಗೆ ಹತನಾದನು? ವಜ್ರಾಯುಧದ ಏಟೂ ಎಂದೂ ಯಾರಿಗೆ ವ್ಯಥೆ ಉಂಟುಮಾಡಲಾರದಿತ್ತೋ, ಅಂತಹ ನೀನು ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಈ ದೇವಗಣಗಳು ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷದಿಂದ ಘೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವಕಾಶ ದೊರೆತು ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ವಾನರರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇಂದೇ ಲಂಕೆಯ ಕೋಟೆಗಳನ್ನೂ ದ್ವಾರಗಳನ್ನೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಏರುವರು.’ ‘ಶಲ್ಯಮ್’ ಎಂದರೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನಾಟಿದ ಮುಳ್ಳು — ಶತ್ರುರೂಪದ ದುಃಖ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಮುಳ್ಳನ್ನು ತೆಗೆಯದೆಯೇ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಬಲಗೈ’ ಎಂಬ ರೂಪಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು — ಸಹೋದರನೇ ತೋಳು, ಅವನ ನಾಶದಿಂದ ರಾಜನು ಅಂಗವಿಕಲ. ‘ಈಗ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಾನು ಇಲ್ಲವಾದೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ರಾವಣನ ಗರ್ವದ ಮೊದಲ ಭಂಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದಿದ್ದವನು ಈಗ ತನ್ನನ್ನು ಶೂನ್ಯನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಸುಪ್ತೋಽಸಿ’ — ಮಲಗಿರುವೆ — ಎಂದು ಮರಣವನ್ನು ನಿದ್ರೆಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ನಿದ್ರಾಪ್ರಿಯನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪಾಲಿಗೆ ಈ ಶಬ್ದ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ; ಈಗ ದೀರ್ಘನಿದ್ರೆಯೇ ಶಾಶ್ವತ. ದೇವತೆಗಳ ಹರ್ಷ, ವಾನರರು ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಏರುವುದು — ಇದು ಭವಿಷ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ರಾವಣನ ಭಯ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವೂ ಹನ್ನೊಂದನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ಕಾಲಾಗ್ನಿಪ್ರತಿಮಃ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತಹವನು — ರಾವಣನ ಬಾಯಿಂದಲೂ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರಳಯಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಜ್ರನಿಷ್ಪೇಷಃ’ — ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಪ್ರಹಾರವೂ ಯಾರನ್ನು ವ್ಯಥೆಪಡಿಸಲಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬಿದ್ದನು — ಇದೇ ರಾವಣನ ವಿಸ್ಮಯದ ಮೂಲ.

‘ನನಗೆ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಆಗಬೇಕಾದುದೇನೂ ಇಲ್ಲ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಲ್ಲದ ನನಗೆ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮನನ್ನು ಕೊಂದ ರಾಘವನನ್ನು ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ನನಗೆ ಮರಣವೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ, ಈ ವ್ಯರ್ಥ ಜೀವನವಲ್ಲ. ನನ್ನ ತಮ್ಮನಿರುವ ಆ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಇಂದೇ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ಸಹೋದರರನ್ನು ತೊರೆದು ಕ್ಷಣಕಾಲವೂ ಬದುಕಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ದೇವತೆಗಳು ನಗುತ್ತಾರೆ; ಎಲೈ ಕುಂಭಕರ್ಣ, ನೀನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಹೇಗೆ ಗೆಲ್ಲಲಿ?’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಶೋಕ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ತುಚ್ಛವೆನ್ನುತ್ತದೆ — ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಏನು ಮಾಡಲಿ’ — ಯಾರಿಗಾಗಿ ಈ ಯುದ್ಧವೆಲ್ಲ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೋ ಅವಳನ್ನೇ. ಆದರೂ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ವೈರಾಗ್ಯ ಕ್ಷಣಿಕ, ಪ್ರತೀಕಾರವೇ ಅವನ ಗುರಿ — ‘ತಮ್ಮನನ್ನು ಕೊಂದವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮರಣವೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ’. ‘ಭ್ರಾತೄನ್’ ಎಂಬ ಬಹುವಚನ — ಪ್ರಹಸ್ತ ಮೊದಲಾದವರೂ ಹಿಂದೆಯೇ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅನೇಕ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪೂರ್ವಾಪಕಾರಿಣಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ತಾನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆಂದು ರಾವಣನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಈಗ ಅವರ ನಗು ಅವನಿಗೆ ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ದುಃಸಹ. ಇಂದ್ರವಿಜಯ ಅವನ ಗರ್ವದ ಆಧಾರವಾಗಿತ್ತು; ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಲ್ಲದೆ ಅದೂ ಅಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದು ಅವನ ಚಿಂತೆ.

‘ವಿಭೀಷಣನ ಆ ಶುಭವಾದ ಮಾತು ಈಗ ನನಗೆ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ — ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಮಾತನ್ನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಕುಂಭಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಹಸ್ತರ ಈ ದಾರುಣ ವಿನಾಶ ಸಂಭವಿಸಿದಾಗಿನಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತು ನನ್ನನ್ನು ನಾಚಿಸುತ್ತಿದೆ. ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ನಾನು ಹೊರಗಟ್ಟಿದೆನಲ್ಲ, ಆ ಕರ್ಮದ ಶೋಕದಾಯಕ ಫಲ ಇದೀಗ ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಒಳಮನಸ್ಸು ಕಲಕಿಹೋದ ದಶಾನನನು ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗಾಗಿ ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಅತಿ ದೀನವಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸಿ, ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಾದ ಆ ತಮ್ಮನು ಹತನಾದನೆಂದು ಅರಿತು ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ತನಾಗಿ ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಆತ್ಮನಿರೀಕ್ಷಣೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ವಿಭೀಷಣನ ಉಪದೇಶದ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಜ್ಞಾನಾತ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಮೋಹವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ‘ವ್ರೀಡಯತಿ’ ಎಂದರೆ ನಾಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅಪರಾಧಪ್ರಜ್ಞೆ. ‘ವಿಪಾಕಃ’ ಎಂದರೆ ಕರ್ಮದ ಫಲ, ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತದ ಸ್ಮರಣೆ. ಆದರೂ ಈ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಕಾರ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಭೇದ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನಿಗೆ ಸತ್ಯ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಗರ್ವದಿಂದ ಅದನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸರ್ಗ ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಶೋಕದ ಚಕ್ರ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टषष्टितमः सर्गः॥ ६८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ