॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 67ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಧೆ

ವಾನರರ ಮರುಯುದ್ಧ, ಹನುಮಂತ-ಅಂಗದ-ನೀಲ ಮೊದಲಾದವರ ಪರಾಭವ, ಸುಗ್ರೀವನ ಸೆರೆ ಮತ್ತು ಬಿಡುಗಡೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ, ರಾಮನಿಂದ ತೋಳು-ಕಾಲು-ತಲೆಗಳ ಛೇದನ, ದೇವತೆಗಳ ಹರ್ಷ

ಅಂಗದನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಆ ಮಹಾಕಾಯ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಕೊನೆಯವರೆಗಿನ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತಾಳಿ ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಾದರು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅಂಗದನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯ ಉಕ್ಕಿತು, ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತೆ ಹೆದೆಯೇರಿತು. ಮರಣಕ್ಕೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅವರು ಹೊರಟರು; ಜೀವದ ಆಸೆ ತೊರೆದು ಅತಿತುಮುಲವಾದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಕಾಯರು ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತತಪ್ಪಲುಗಳನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಕುಂಭಕರ್ಣನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು. ‘ನೈಷ್ಠಿಕೀ ಬುದ್ಧಿ’ ಎಂದರೆ ಅಂತಿಮವಾದ, ಮರಣದವರೆಗಿನ ನಿಷ್ಠೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇದನ್ನು ‘ಸಾಯುವ ನಿಶ್ಚಯವೇ’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರು ಎರಡು ಬಾರಿ ಓಡಿಹೋಗಿದ್ದರು; ಈಗ ಜೀವದ ಆಸೆಯನ್ನು ತೊರೆದೇ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರ ಹರ್ಷ, ಏಕೆಂದರೆ ಭಯದ ಮೂಲ ಜೀವದ ಆಸೆಯೇ. ‘ಸಮಾರೋಪಿತವಿಕ್ರಮಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೂಪಕವಿದೆ — ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೆದೆಯನ್ನು ಏರಿಸುವಂತೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತೆ ಏರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ‘ಸಾನು’ಗಳು ಎಂದರೆ ಪರ್ವತಗಳ ಸಮತಟ್ಟಾದ ಶಿಖರಭಾಗಗಳು; ವಾನರರು ಮರಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಪರ್ವತದ ಭಾಗಗಳನ್ನೂ ಕಿತ್ತು ಆಯುಧಗಳಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂಗದನ ಮಾತುಗಳ ಫಲ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ಓಡಿಹೋದವರೇ ಈಗ ‘ಮರಣಕ್ಕೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದವರು’. ‘ತ್ಯಕ್ತಜೀವಿತಾಃ’ — ಜೀವವನ್ನು ತೊರೆದವರು — ಎಂಬ ಪದ ಅವರ ಮಾನಸಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಸೂಚಕ; ಜೀವಕ್ಕಾಗಿ ಓಡಿದವರು ಈಗ ಜೀವವನ್ನು ತೊರೆದೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ‘ಸಮುದೀರಿತವೀರ್ಯಾಃ’ ಎಂದರೆ ವೀರ್ಯ ಉದ್ದೀಪಿತವಾದವರು, ಪ್ರೇರಿತರಾದವರು; ‘ಪರ್ಯವಸ್ಥಾಪಿತಾಃ’ ಎಂದರೆ ಮತ್ತೆ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು — ಎರಡು ಪದಗಳೂ ಅಂಗದನ ಮಾತಿನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ, ಮಹಾಕಾಯನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಗದೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಅಭಿಭವಿಸುತ್ತ, ಸುತ್ತಲೂ ಅವರನ್ನು ಎಸೆದಾಡಿದನು. ಅವನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಎಂಟು ಸಾವಿರದ ಏಳುನೂರು ವಾನರರು ಚದುರಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು. ಅವನು ಹದಿನಾರು, ಎಂಟು, ಹತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತು, ಮೂವತ್ತು ವಾನರರನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಬಾಚಿಹಿಡಿದು ತಿನ್ನುತ್ತ ಓಡಾಡಿದನು — ಅತಿಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವಂತೆ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಅನಂತರ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡ ವಾನರರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಂದ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ, ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಬಹುತೇಕ ಪುನರಾವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ… ಸಂಗಮ್ಯ ಚ ತತಸ್ತತಃ’ — ಹೀಗೆ ಪಲಾಯನ ಮತ್ತು ಮರುಸಂಘಟನೆಯ ಚಕ್ರ ಈ ಯುದ್ಧದ ಲಕ್ಷಣ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾವಿರಗಟ್ಟಲೆ ಬಿದ್ದವರು, ಹತ್ತುಗಟ್ಟಲೆ ಭಕ್ಷಿತರಾದವರು — ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನ ಭೀಷಣತೆ ಮೂರ್ತರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಗರುಡನಿಗೆ ಸರ್ಪಭಕ್ಷಣೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಹಾಗೆಯೇ ಇವನಿಗೆ ವಾನರಭಕ್ಷಣೆಯೂ ಆಯಾಸರಹಿತ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ಕೈಕಾಲುಗಳಿಂದ ಹೊಸಕಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಗದೆ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಪರಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ಬಾಹುಭ್ಯಾಮ್’ ಎಂದರೆ ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುಬಳಸಿ, ಆಲಿಂಗಿಸುವಂತೆ ಹಿಡಿದು ಅವನು ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ‘ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿಕೊಂಡು’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ‘ಧರ್ಷಯನ್’ ಎಂದರೆ ಅಭಿಭವಿಸುತ್ತ, ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತ; ‘ವ್ಯಕ್ಷಿಪತ್’ ಎಂದರೆ ಅತ್ತಿತ್ತ ಎಸೆದನು — ಗದಾಪ್ರಹಾರದಿಂದ ವಾನರರು ದೂರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು. ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರ ಪತನವನ್ನು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಸಂಹಾರದ ವೇಗ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದ್ವಿವಿದನು ಒಂದು ಪರ್ವತವನ್ನು ಕಿತ್ತು, ಗಿರಿಶಿಖರದಂತಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನತ್ತ ತಗ್ಗಿನಲ್ಲಿ ತೂಗುವ ಮಳೆಮೋಡದಂತೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಅವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನತ್ತ ಎಸೆದನು; ಆದರೆ ಅದು ಆ ಮಹಾಕಾಯನನ್ನು ತಲುಪದೆ ಅವನ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಬಿತ್ತು. ಆ ಗಿರಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಆನೆಗಳನ್ನೂ ರಥಗಳನ್ನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಜಗಳನ್ನೂ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಜಜ್ಜಿಹಾಕಿತು. ಆ ಬಂಡೆಯ ವೇಗದಿಂದ ಅಪ್ಪಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಕುದುರೆಗಳು ಹತವಾಗಿ, ಸಾರಥಿಗಳು ಹತರಾಗಿ, ರಾಕ್ಷಸರ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಆ ಮಹಾ ರಣಭೂಮಿ ಕಂಡಿತು. ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸರ ರಥಿಕರು ಕಾಲಾಂತಕನಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರೇಂದ್ರರ ತಲೆಗಳನ್ನು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದರು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರರೂ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ರಥಗಳನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಆನೆಗಳನ್ನೂ ಒಂಟೆಗಳನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸಿದರು. ಹನುಮಂತನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳನ್ನೂ ಸುರಿಸಿದನು. ಮಹಾಬಲನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಆ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನು ಶೂಲದಿಂದ ಸೀಳಿದನು, ಮರಗಳ ಮಳೆಯನ್ನೂ ಮುರಿದುಹಾಕಿದನು. ಒಂಬತ್ತರಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕರವರೆಗಿನ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳು (ದ್ವಿವಿದನ ಪ್ರಹಾರ ಮತ್ತು ರಥಿಕರ ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಅವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ‘ವಿಲಂಬಃ ತೋಯದಃ’ ಎಂದರೆ ಕೆಳಗೆ ತೂಗುತ್ತಿರುವ ಮಳೆಮೋಡ — ದ್ವಿವಿದನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಪರ್ವತ ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ವಾನರರ ಪ್ರಹಾರ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ, ಗುರಿಯಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಮುಟ್ಟದಿದ್ದರೂ. ದ್ವಿವಿದನು ಮೈಂದನ ಸಹೋದರ, ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳ ಮಗ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅವನ ಪ್ರಹಾರ ಗುರಿ ತಲುಪದಿದ್ದರೂ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾವಿನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ — ಕುದುರೆಗಳು, ಆನೆಗಳು, ರಥಗಳು, ಸಾರಥಿಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ವಾನರರ ಪರಾಕ್ರಮ ನಿಷ್ಫಲವಲ್ಲ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದೇಹ ಮಾತ್ರ ಅಭೇದ್ಯ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಥಿಕರ ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರವೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಅವರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರಯೂಥಪರ ತಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ, ವಾನರರು ಮರಗಳಿಂದ ಒಂಟೆಗಳನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಎರಡು ಕಡೆಯದು, ಕೇವಲ ಏಕಪಕ್ಷೀಯ ಸಂಹಾರವಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಆಕಾಶಗಮನಶಕ್ತಿ ಸುಂದರಕಾಂಡದಿಂದಲೇ ಪರಿಚಿತ. ಕುಂಭಕರ್ಣನಾದರೋ ಶೂಲದಿಂದಲೇ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಅವರಿಬ್ಬರ ಮುಖಾಮುಖಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಗಿರೇಃ ಶಿರಃ’ ಎಂದರೆ ಪರ್ವತಶಿಖರ; ಅಲ್ಲಿನ ವಾಕ್ಯರಚನೆ ಕ್ಲಿಷ್ಟವಾದರೂ ಆಶಯ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಒಂದೇ ಬಂಡೆ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಜಜ್ಜಿತು. ‘ಆಯೋಧನ’ ಎಂದರೆ ರಣಭೂಮಿ; ಅದು ‘ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದಿತು’. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ದೂರ ಸರಿದು ಇಡೀ ರಣಾಂಗಣವನ್ನು ನೋಡುತ್ತದೆ — ರಥಿಕರು, ಸಾರಥಿಗಳು, ಒಂಟೆಗಳು, ಆನೆಗಳು — ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ವಿಸ್ತಾರ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹರಿತವಾದ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕಪಿಗಳ ಆ ಉಗ್ರ ಸೇನೆಯತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಎದುರು ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತಶಿಖರವೊಂದನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತನು. ಕುಪಿತನಾದ ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತದಂತೆ ಭಯಂಕರ ದೇಹವುಳ್ಳ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಆ ಬಂಡೆಯಿಂದ ಹೊಡೆದನು; ಅದರಿಂದ ಅಭಿಭೂತನಾಗಿ, ಮೈಯೆಲ್ಲ ಕೊಬ್ಬಿನಿಂದ ತೊಯ್ದು, ರಕ್ತದಿಂದ ನೆನೆದ ಅವನು ತತ್ತರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಮಿಂಚಿನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯ ಶಿಖರವುಳ್ಳ ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಶೂಲವನ್ನು ಬೀಸಿ, ಗುಹನು — ಸ್ಕಂದನು — ಉಗ್ರವಾದ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧದಿಂದ ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತವನ್ನು ಸೀಳಿದಂತೆ, ಮಾರುತಿಯ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಶೂಲದಿಂದ ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ವಿಹ್ವಲನಾದ ಹನುಮಂತನು ಬಾಯಿಂದ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತ, ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯುಗಾಂತದ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಭಯಂಕರ ನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಅವನು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಗರ್ಜಿಸಿದವು; ವ್ಯಥಿತರಾದ, ಭಯಾರ್ತರಾದ ಕಪಿಗಳಾದರೋ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಓಡಿಹೋದರು. ಈ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ (ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಅಕ್ಷರಗಳ ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ) ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದು ಮಾತ್ರ ವಂಶಸ್ಥದಲ್ಲಿ. ‘ಗುಹೋಽಚಲಂ ಕ್ರೌಂಚಮಿವೋಗ್ರಶಕ್ತ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಸ್ಕಂದನು ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧದಿಂದ ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತವನ್ನು ಸೀಳಿದನು ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಕಥೆ. ಹನುಮಂತನಿಗೂ ವ್ಯಥೆಯಾಯಿತು ಎಂಬುದು ವಾನರರ ಧೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಕೊನೆಯ ಪೆಟ್ಟು. ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತಾಗ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಎದುರು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರಸ್ತಾತ್’ — ಎದುರಿನಲ್ಲಿ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ನಿರ್ಭಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇತರರು ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನೂ ‘ಸಂಚುಕ್ಷುಭೇ’ — ತತ್ತರಿಸಿದನು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅವನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕದಲಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಹಾರ ಇತರರದಕ್ಕಿಂತ ಭಾರವಾದುದು. ಆದರೆ ಅವನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಭೀಷಣ — ಶೂಲ ಹನುಮಂತನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ನಾಟುತ್ತದೆ. ‘ಯುಗಾಂತಮೇಘಸ್ತನಿತಸ್ವನೋಪಮಮ್’ ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ನಾದ — ವೇದನೆಯಲ್ಲೂ ಅವನ ಸ್ವರ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಗಂಭೀರ, ದೀನವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವ್ಯಥೆಯಲ್ಲೂ ಅವನ ವೀರತ್ವ ನಾಶವಾಗಲಿಲ್ಲ. ‘ಮೇದಾರ್ದ್ರಗಾತ್ರಃ ರುಧಿರಾವಸಿಕ್ತಃ’ — ಕೊಬ್ಬಿನಿಂದ ತೊಯ್ದ ದೇಹ, ರಕ್ತದಿಂದ ನೆನೆದವನು — ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಹಾರದ ಫಲ; ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದೇಹದಿಂದ ಕೊಬ್ಬೂ ರಕ್ತವೂ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವಂತೆ ಗಾಯ ಮಾಡಿದ ಮೊದಲಿಗನು ಹನುಮಂತನೇ. ವಾನರರ ಪಲಾಯನವೂ ಮತ್ತೆ — ನಾಯಕನ ವ್ಯಥೆ ಸೈನಿಕರ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ನೀಲನು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತ, ಧೀಮಂತನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನತ್ತ ಒಂದು ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಎಸೆದನು. ಅದು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಗುದ್ದಿದನು; ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಅಪ್ಪಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಶಿಖರ ಚೂರುಚೂರಾಯಿತು, ಕಿಡಿಗಳೊಡನೆ ಜ್ವಾಲೆಗಳೊಡನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಋಷಭ, ಶರಭ, ನೀಲ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗಂಧಮಾದನ ಎಂಬ ಐವರು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಕುಂಭಕರ್ಣನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು. ಆ ಮಹಾಬಲರು ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಅಂಗೈಗಳಿಂದಲೂ ಕಾಲುಗಳಿಂದಲೂ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಹಾಕಾಯನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ಆ ಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಸ್ಪರ್ಶಗಳಂತೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತ ಅವನು ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ; ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಋಷಭನನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಬಿಗಿದಪ್ಪಿದನು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಸುಕಲ್ಪಟ್ಟ ಭಯಂಕರನಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಷಭನು ಬಾಯಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಸುತ್ತ ಬಿದ್ದನು. ಅವನು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶರಭನನ್ನು ಹೊಡೆದು, ಮೊಣಕಾಲಿನಿಂದ ನೀಲನನ್ನು, ಅಂಗೈಯಿಂದ ಗವಾಕ್ಷನನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು; ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಕಾಲಿನಿಂದ ರಭಸವಾಗಿ ಗಂಧಮಾದನನನ್ನು ಒದೆದನು. ಆ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡು, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಅವರು ಮೂರ್ಛೆಹೋದರು; ಕಡಿದ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಂತೆ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದರು. ಆ ವಾನರಮುಖ್ಯರು ಬೀಳಿಸಲ್ಪಡಲು ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಕುಂಭಕರ್ಣನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಮುಷ್ಟಿ, ಮೊಣಕಾಲು, ಅಂಗೈ, ಕಾಲು ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳು ನಾಲ್ವರನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಕೆಡವಲು ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಸ್ಪರ್ಶಾನಿವ’ — ಸ್ಪರ್ಶಗಳಂತೆ — ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ಅವಜ್ಞೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರಹಾರಗಳು ಅವನಿಗೆ ಕೇವಲ ಮುಟ್ಟುವಿಕೆಯಷ್ಟೇ. ‘ಕಿಂಶುಕ’ಗಳು — ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳು — ಕೆಂಪು ಹೂಗಳ ಮರಗಳು; ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ವಾನರರ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ಇದು ಉಪಮೆ. ನೀಲನು ಸೇನಾಪತಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ‘ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತ’ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಸೇನೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಪುಡಿಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಕಿಡಿಗಳೊಡನೆ ಜ್ವಾಲೆಗಳೊಡನೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ — ಮುಷ್ಟಿಯ ಘರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಬೆಂಕಿ ಹುಟ್ಟಿತು ಎಂಬುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಅನಂತರ ಐವರು ಯೂಥಪರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಆಯುಧಗಳೂ ಐದು ಬಗೆಯವು — ಬಂಡೆಗಳು, ಮರಗಳು, ಅಂಗೈಗಳು, ಕಾಲುಗಳು, ಮುಷ್ಟಿಗಳು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಮತ್ತು ನಿರ್ದಯ — ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ವೀರನೂ ಒಂದೇ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಬೀಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಋಷಭನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಸುಕಲ್ಪಟ್ಟು ಬಾಯಿಂದ ರಕ್ತ ಕಾರುತ್ತಾನೆ; ಶರಭನು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ, ನೀಲನು ಮೊಣಕಾಲಿನಿಂದ, ಗವಾಕ್ಷನು ಅಂಗೈಯಿಂದ, ಗಂಧಮಾದನನು ಕಾಲಿನಿಂದ. ನೀಲನ ಹೆಸರು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ — ಮೊದಲು ಒಬ್ಬನೇ, ಅನಂತರ ಐವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾಗಿ — ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಹಾರ ಅವನ ಮರುಪ್ರಯತ್ನ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇವರ ಪತನದ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ‘ದತ್ತಪ್ರಹಾರವ್ಯಥಿತಾಃ’ ಎಂದರೆ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಅಂದರೆ ತಮಗೆ ಬಿದ್ದ, ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ವ್ಯಥಿತರಾದವರು — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೊಳಗಾಗಿ’ ಎಂದಿದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಕುಂಭಕರ್ಣನತ್ತ ಪ್ರದುದ್ರುವುಃ’ ಎಂದಿದೆ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರದುದ್ರುವುಃ’ ಎಂದರೆ ಎದುರಿಗೆ ಧಾವಿಸುವುದು, ಓಡಿಹೋಗುವುದಲ್ಲ; ಹಿಂದೆ ಓಡಿಹೋದವರೇ ಈಗ ನಾಯಕರ ಪತನವನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಧಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಒಂದೇ ಧಾತುವಿನ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಪ್ರಯೋಗ ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ನಿರ್ಣಯಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಬಂಡೆಗಳಂತಿದ್ದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರೆಲ್ಲರೂ ಪರ್ವತವನ್ನು ಹತ್ತುವಂತೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿ, ಕಚ್ಚಿದರು. ಅವರು ಉಗುರುಗಳಿಂದಲೂ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೂ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ತೋಳುಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತಸದೃಶನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸವ್ಯಾಘ್ರನು ತನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ಬೆಳೆದ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗಿರಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಆ ಮಹಾಬಲನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಹಿಡಿದು, ಕ್ರುದ್ಧ ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವಂತೆ ಭಕ್ಷಿಸಿದನು. ಪಾತಾಳದಂತಿದ್ದ ಬಾಯಿಗೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರರು ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಗಳಿಂದಲೂ ಕಿವಿಗಳಿಂದಲೂ ಹೊರಬಂದರು. ಅತಿಕ್ರುದ್ಧನಾದ, ಪರ್ವತಸದೃಶನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೋತ್ತಮನು ಕಪಿಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುತ್ತ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಮುರಿದುಹಾಕಿದನು. ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳಿಂದ ಕೆಸರಾಗಿಸುತ್ತ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಭುಗಿಲೆದ್ದ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಕಪಿಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ವಜ್ರಹಸ್ತನಾದ ಶಕ್ರನಂತೆ, ಪಾಶಹಸ್ತನಾದ ಅಂತಕನಂತೆ, ಶೂಲಹಸ್ತನಾದ ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಂಗೊಳಿಸಿದನು. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಒಣಗಿದ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ವಾನರಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ವಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ಯೂಥಗಳು ನಾಶವಾದ, ಭಯದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟ ವಾನರರು ವಿಕಾರವಾದ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ಅರಚಿದರು. ಅನೇಕ ಬಾರಿ ವಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ, ಧೈರ್ಯಗೆಟ್ಟು, ವ್ಯಥಿತರಾದ ವಾನರರು ರಾಘವನನ್ನು ಶರಣುಹೊಂದಿದರು. ‘ಆತ್ಮರುಹೈಃ’ ಎಂದರೆ ಗಿರಿಯ ತನ್ನ ದೇಹದ ಮೇಲೆಯೇ ಹುಟ್ಟಿದ ಮರಗಳು — ಅವನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿದ ವಾನರರು ಗಿರಿಯ ಮೇಲಿನ ಮರಗಳಂತೆ ಎಂಬುದು ಸುಂದರವಾದ ಉಪಮೆ. ‘ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಗಳಿಂದಲೂ ಕಿವಿಗಳಿಂದಲೂ ಹೊರಬಂದರು’ ಎಂಬುದು ಅದ್ಭುತ ಚಿತ್ರ — ಬಾಯಿಗೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಕೆಲವರು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹೊರಬಂದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ರಾಘವನನ್ನು ಶರಣುಹೊಂದಿದರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಥೆ ರಾಮನತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ; ಅವನೇ ಈ ಯುದ್ಧದ ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಣಾಯಕ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಆಕ್ರಮಣ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಇರುವೆಗಳು ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಹತ್ತುವಂತೆ ಅವರು ಪರ್ವತವನ್ನು ಹತ್ತುವಂತೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೂ ಉಗುರುಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಈ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೂ ವಿಪರೀತ ಫಲ — ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅವರನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಭಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮರಗಳೊಡನೆ ಗಿರಿ, ಸರ್ಪಗಳೊಡನೆ ಗರುಡ, ಲೋಕಗಳೊಡನೆ ಕಾಲಾಗ್ನಿ, ಆಯುಧಗಳೊಡನೆ ಶಕ್ರ ಮತ್ತು ಅಂತಕ. ನಾಲ್ಕರಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ಭಾವ — ಅವನ ಅಪ್ರತಿಹತತ್ವ. ‘ವಜ್ರಹಸ್ತ ಶಕ್ರ, ಪಾಶಹಸ್ತ ಅಂತಕ, ಶೂಲಹಸ್ತ ಕುಂಭಕರ್ಣ’ ಎಂಬ ತ್ರಿಪದಿ ರಚನೆ ಕಿವಿಗೆ ಇಂಪು. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಒಣಕಾಡು ಸುಡುವ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ವನಾನ್ಯಗ್ನಿರಿವೋತ್ಥಿತಃ’ ಎಂಬುದರ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ವಿಕಾರವಾದ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ’ ಅರಚುತ್ತಾರೆ — ಅವರ ಭಯದ ಅಂತಿಮ ಅವಸ್ಥೆ — ಅನಂತರ ಅವರು ರಾಘವನನ್ನು ಶರಣುಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುವ ಈ ಸ್ವರ — ‘ರಾಮನನ್ನೇ ಗತಿಯೆಂದು ಹೊಂದಿದರು’ — ಈ ಸರ್ಗದ ಬೆನ್ನೆಲುಬು; ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನಗಳೂ ವಿಫಲವಾಗಿ ಕೊನೆಗೆ ರಾಮನಲ್ಲೇ ಪರ್ಯವಸಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ‘ನಾಸಾಪುಟಾಭ್ಯಾಂ ಕರ್ಣಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಸಂಜಗ್ಮುಃ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಸಂಜಗ್ಮುಃ’ ಎಂಬುದು ‘ನಿರ್ಜಗ್ಮುಃ’ — ಹೊರಬಂದರು — ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಮೂಗು ಕಿವಿಗಳ ದಾರಿಯಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದರು’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ‘ಭಿನ್ನಚೇತಸಃ’ ಎಂದರೆ ಮನಸ್ಸು ಮುರಿದ, ಧೈರ್ಯ ನಾಶವಾದವರು — ಅಂತಹ ವಾನರರು ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ, ಹಿಂದೆ ವಿಭೀಷಣನು ಶರಣಾದಂತೆ. ಶರಣಾಗತಿ ಈ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುವ ತತ್ತ್ವ; ರಾಮನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗತಿ ಎಂದು ಕವಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಾತಾಳಸಂನಿಭೇ ವಕ್ತ್ರೇ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಬಾಯಿಗೆ ಪಾತಾಳದ ಉಪಮೆ — ಅಗಾಧ, ಅಂಧಕಾರಮಯ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನುಂಗುವಂಥದು.

ವಾನರರು ಚದುರಿ ಓಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ವಜ್ರಹಸ್ತನಾದ ಇಂದ್ರನ ಮಗನ ಮಗನಾದ ಅಂಗದನು ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅವನು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಹಿಂದೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಹೆದರಿಸುತ್ತ, ಆ ಶಿಖರವನ್ನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಆ ಬಂಡೆಯಿಂದ ತಲೆಗೆ ಏಟು ತಿಂದ ಇಂದ್ರಶತ್ರು ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮಹಾಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದೆದ್ದನು; ಅಸಹನೆಯಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಮಹಾನಾದ ಮಾಡುತ್ತ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ನಡುಗಿಸುತ್ತ ಆ ಮಹಾಬಲನು ರೋಷದಿಂದ ಅಂಗದನ ಮೇಲೆ ಶೂಲವನ್ನು ಎಸೆದನು. ಯುದ್ಧಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ಬಲಶಾಲಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ತನ್ನತ್ತ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶೂಲವನ್ನು ಚಾಕಚಕ್ಯದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡನು. ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಅವನು ಅಂಗೈಯಿಂದ ರಭಸವಾಗಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು; ಆ ಏಟಿನಿಂದ ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಅವನು ಕೋಪದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಆ ಅತಿಬಲ ರಾಕ್ಷಸನು ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದು ಕೈಯ ಹಿಂಭಾಗದಿಂದ ಅಂಗದನನ್ನು ತಳ್ಳಿ ಎಸೆದನು; ಅವನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ ಬಿದ್ದನು. ಆ ವಾನರಶಾರ್ದೂಲನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಲು, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಆ ಶೂಲವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಈ ಒಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳು (42–50) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ — ಅಂಗದನ ಈ ಪ್ರಸಂಗ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೇರಿದುದು; ಆದರೆ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ‘ವಜ್ರಹಸ್ತಾತ್ಮಜಾತ್ಮಜಃ’ ಎಂದರೆ ಇಂದ್ರನ ಮಗನಾದ ವಾಲಿಯ ಮಗ, ಅಂದರೆ ಅಂಗದ. ‘ಅಪಹಸ್ತೇನ’ ಎಂದರೆ ಕೈಯ ಹಿಂಭಾಗದಿಂದ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ತಿರುಗಿಸಿದ ಕೈಯಿಂದ’ ಎಂದು ಇದನ್ನೇ ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾತಿನಿಂದ, ಇಲ್ಲಿ ಕೃತಿಯಿಂದಲೂ ತನ್ನ ವೀರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೋತರೂ ಸಹ. ಅಂಗದನ ಈ ಪ್ರಸಂಗ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಅವನ ಮಾತುಗಳ ಪೂರ್ತಿ — ಇತರರಿಗೆ ‘ಹಿಂದಿರುಗಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದವನು ತಾನೇ ಮುಂದೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರ್ವತಶಿಖರ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ‘ಪ್ರಜಜ್ವಾಲ’ — ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಉರಿದೆದ್ದನು. ಶೂಲವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ‘ಲಾಘವ’ — ಚುರುಕುತನ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಕೌಶಲ — ಪ್ರಶಂಸಿತವಾಗಿದೆ; ಅವನು ‘ಯುದ್ಧಮಾರ್ಗವಿಶಾರದ’. ಅಂಗೈಯ ಏಟಿನಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು — ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮೂರ್ಛೆಹೋಗುವ ಮೊದಲ ಸಂದರ್ಭ ಇದು. ಆದರೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಅವನು ಕೈಯ ಹಿಂಭಾಗದಿಂದಲೇ ಅಂಗದನನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಹಾಬಲನಿಗೆ ತಿರಸ್ಕಾರವೂ ಒಂದು ಆಯುಧ. ಅನಂತರ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನನ್ನು ಉರುಳಿಸಿದರೆ ಸೈನ್ಯ ತಾನಾಗಿಯೇ ನಾಶವಾಗುವುದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಎಣಿಕೆ; ಇದು ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ಸೋಲುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಪ್ರಯತ್ನವೇ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನತ್ತ ತಿರುಗಿಸುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಕಥೆಯ ಗತಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ರಮ — ಒಬ್ಬ ವೀರನು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಬರುತ್ತಾನೆ — ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಸಾಮಾನ್ಯ ರೀತಿ. ‘ಪ್ರಮುಮೋಹ ಅಚಲೋಪಮಃ’ — ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು; ಅಂಗದನ ಅಂಗೈಯ ಏಟು ಅಷ್ಟು ಭಾರವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅಂಗದನಿಗೆ ಆ ಮೂರ್ಛೆಯ ಲಾಭ ಪಡೆಯಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಬೇಗನೆ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಕುಂಭಕರ್ಣಪದಾನುಗಾನ್’ ಎಂದರೆ ಅವನ ಬೆನ್ನಹಿಂದೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರು; ಅಂಗದನು ಮೊದಲು ಅವರನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ನಾಯಕನಿಗೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಕ್ರಮ.

ಮಹಾಬಲನಾದ ಆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ತನ್ನತ್ತ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ವೀರನಾದ ವಾನರಾಧಿಪ ಸುಗ್ರೀವನು ಆಗ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದನು. ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ಒಂದು ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಗರಗರನೆ ತಿರುಗಿಸಿ, ವೇಗವಾಗಿ ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಆ ವಾನರನು ತನ್ನತ್ತ ಬರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕುಂಭಕರ್ಣನು ವಾನರೇಂದ್ರನಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಚಾಚಿ ನಿಂತನು. ಕಪಿಗಳ ರಕ್ತದಿಂದ ಮೈಯೆಲ್ಲ ಲೇಪಿತನಾಗಿ ಮಹಾಕಪಿಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತ ನಿಂತಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆಂದನು — ‘ನೀನು ವೀರರನ್ನು ಉರುಳಿಸಿದ್ದೀಯೆ, ಬಹು ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೀಯೆ, ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ತಿಂದಿದ್ದೀಯೆ, ಪರಮ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೀಯೆ. ಈಗ ಆ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬಿಡು; ಸಾಮಾನ್ಯರೊಡನೆ ನೀನೇನು ಮಾಡುವೆ? ಎಲೈ ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಈ ಪರ್ವತದ ನನ್ನ ಒಂದು ಏಟನ್ನು ಸಹಿಸು.’ ಸತ್ತ್ವವೂ ಧೈರ್ಯವೂ ತುಂಬಿದ ಕಪಿರಾಜನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಶಾರ್ದೂಲನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹೀಗೆ ನುಡಿದನು — ‘ನೀನು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮೊಮ್ಮಗ, ಹಾಗೆಯೇ ಋಕ್ಷರಜಸ್ಸನ ಮಗ, ಧೈರ್ಯವೂ ಪೌರುಷವೂ ಉಳ್ಳವನು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಎಲೈ ವಾನರನೇ, ನೀನು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವೆ.’ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ತಟ್ಟನೆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ಎಸೆದನು; ವಜ್ರಾಯುಧದಂತೆ, ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಇದ್ದ ಆ ಬಂಡೆಯಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಎದೆಗೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಆ ಪರ್ವತಶಿಖರವು ಅವನ ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ತಟ್ಟನೆ ಒಡೆದು ಚೂರಾಯಿತು; ಆಗ ವಾನರರು ವಿಷಾದಗೊಂಡರು, ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದವು. ಪರ್ವತಶಿಖರದ ಏಟು ತಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ರೋಷದಿಂದ ಬಾಯಿ ತೆರೆದು ಗರ್ಜಿಸಿದನು; ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಶೂಲವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ಕಪಿ-ಕರಡಿಗಳ ಒಡೆಯನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಎಸೆದನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಆಕ್ಷೇಪವೂ ಬೆರೆತಿವೆ; ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಉತ್ತರದಲ್ಲೂ ಶತ್ರುವಿನ ಕುಲದ ಬಗ್ಗೆ ಗೌರವ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಇದು ವೀರರ ಪರಸ್ಪರ ಮರ್ಯಾದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಆಗಮನ ರಾಜನ ಆಗಮನ — ‘ವಾನರಾಧಿಪಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ‘ವಿವೃತ್ತಸರ್ವಾಂಗಃ’ ಆಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಚಾಚಿ, ಸವಾಲು ಹಾಕುವ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ. ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತು ಎರಡು ಭಾಗ — ಮೊದಲು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಕೃತ್ಯಗಳ ಸ್ತುತಿ (ವೀರರನ್ನು ಉರುಳಿಸಿದ್ದು, ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ತಿಂದದ್ದು, ಯಶಸ್ಸು ಪಡೆದದ್ದು), ಅನಂತರ ಸವಾಲು — ‘ಸಾಮಾನ್ಯರೊಡನೆ ನೀನೇನು ಮಾಡುವೆ, ನನ್ನ ಏಟನ್ನು ಸಹಿಸು’. ಹೀಗೆ ಅವನು ಸೈನಿಕರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ತಾನೇ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜನಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಕಾರ್ಯ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಉತ್ತರವೂ ಮರ್ಯಾದೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನ ವಂಶವನ್ನು ‘ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮೊಮ್ಮಗ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಋಕ್ಷರಜಸ್ಸನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗ ಎಂಬುದು ಕಥೆ. ‘ಆದ್ದರಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಪಹಾಸ್ಯವೂ ಇದೆ — ನೀನು ಕುಲಬಲದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವೆ, ಸ್ವಬಲದಿಂದಲ್ಲ. ಬಂಡೆ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಒಡೆಯುತ್ತದೆ, ವಾನರರು ವಿಷಾದಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ರಾಕ್ಷಸರು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ — ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುವ ಈ ಹರ್ಷ-ವಿಷಾದಗಳ ಅದಲುಬದಲೇ ಈ ಯುದ್ಧದ ಲಯ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶೂಲವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ವಧೆಗಾಗಿ ಎಸೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸತ್ತ್ವಧೈರ್ಯಸಮನ್ವಿತಮ್’ ಎಂದು ಕವಿಯೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ತೋಳ್ಬಲದಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ವಾಗ್ಬಲದಿಂದಲೂ ರಾಜ. ಬಂಡೆ ಒಡೆಯಿತು, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಗಾಯಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ — ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುವ ಈ ಕ್ರಮ ವಾನರರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಮಿತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮನ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳಿಲ್ಲದೆ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗದು ಎಂದು ಓದುಗನು ಕ್ರಮೇಣ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ವ್ಯಾವಿಧ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಸುತ್ತಲೂ ತಿರುಗಿಸಿ — ಬಂಡೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಶೂಲವನ್ನಾಗಲಿ ಎಸೆಯುವ ಮುನ್ನ ವೇಗ ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಗಿರಗಿರನೆ ತಿರುಗಿಸುವುದು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈ ಪದ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ಕುಂಭಕರ್ಣನ ತೋಳಿನಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಚಿನ್ನದ ಹೊಳಪಿನ ದಂಡವುಳ್ಳ ಆ ಹರಿತವಾದ ಶೂಲವನ್ನು ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ತಟ್ಟನೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ರಭಸದಿಂದ ಮುರಿದುಹಾಕಿದನು. ಸಾವಿರ ಭಾರಗಳಷ್ಟು ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಆ ಮಹಾಶೂಲವನ್ನು ಮೊಣಕಾಲಿಗೆ ಒತ್ತಿ ಆ ವಾನರನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಮುರಿದನು. ಹನುಮಂತನಿಂದ ಮುರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಶೂಲವನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರಸೈನ್ಯ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿತು, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿತು. ರಾಕ್ಷಸನು ಭಯಗೊಂಡು ವಿಮುಖನಾದನು; ವನಚರರು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷದಿಂದ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದರು, ಹಾಗಾದ ಶೂಲವನ್ನು ಕಂಡು ಮಾರುತಿಯನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದರು. ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಅದೂ ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೇರಿದವು. ಶೂಲ ಹಾಗೆ ಮುರಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ಕುಪಿತನಾಗಿ, ಲಂಕೆಯ ಬಳಿಯ ಮಲಯಪರ್ವತದಿಂದ ಶಿಖರವೊಂದನ್ನು ಕಿತ್ತು, ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಅದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಪರ್ವತಶಿಖರದ ಏಟು ತಿಂದ ವಾನರೇಂದ್ರನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು; ಅವನು ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ಯಾತುಧಾನರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಅದ್ಭುತವೂ ಘೋರವೂ ಆದ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಆ ವಾನರೇಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹೊತ್ತೊಯ್ದನು, ಪ್ರಚಂಡವಾದ ಗಾಳಿ ಮೋಡವನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವಂತೆ. ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಮೇರುಸದೃಶನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು, ಎತ್ತರವಾದ ಭಯಂಕರ ಶಿಖರವುಳ್ಳ ಮೇರುಪರ್ವತದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಅವನನ್ನು ಹೊತ್ತು ಹೊರಟನು; ಕಪಿರಾಜನ ಸೆರೆಯಿಂದ ವಿಸ್ಮಿತರಾದ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳ ಕೂಗನ್ನು ಕೇಳುತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಾದ ಅವನು ಹೀಗೆ ಭಾವಿಸಿದನು — ‘ಇವನು ಹತನಾದರೆ ರಾಘವನನ್ನೂ ಸೇರಿ ಈ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ಹತವಾದಂತೆಯೇ.’ ‘ಕಾಂಚನಧಾಮಯಷ್ಟಿಮ್’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕಾಂಚನದಾಮಜುಷ್ಟಮ್’ (ಚಿನ್ನದ ಸರಪಳಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ). ‘ಮೇರುವಿನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಹೆಗಲ ಮೇಲಿನ ಸುಗ್ರೀವನು ಶಿಖರದಂತೆ. ರಾಜನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಹನುಮಂತನು ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾವಿರ ಭಾರಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಶೂಲವನ್ನು ಮೊಣಕಾಲಿಗೆ ಒತ್ತಿ ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಭಾರ’ ಎಂಬುದು ಒಂದು ವಿಶೇಷ ತೂಕದ ಅಳತೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶೂಲದ ಭಾರ ಕಲ್ಪನೆಗೂ ಮೀರಿದುದು. ಈ ಕಾರ್ಯದ ಫಲ ವಾನರರ ಹರ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸನ ಭಯ — ‘ವಿಮುಖನಾದನು’; ಆದರೆ ಅದು ಕ್ಷಣಿಕ. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮಲಯಪರ್ವತದ ಶಿಖರವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಲಂಕಾಮಲಯಾತ್’ ಎಂದರೆ ಲಂಕೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಮಲಯ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಲಂಕೆಯ ಮಲಯಪರ್ವತದಿಂದ’ ಎಂದಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದ್ದಾನೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅವನನ್ನು ಮೋಡದಂತೆ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಗಾಳಿ ಮೋಡವನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಹಗುರತನವನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಲವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇರುವು ಶಿಖರದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳು ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ — ‘ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳ ಕೂಗು’ — ಅವರಿಗೂ ಆತಂಕ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಆಲೋಚನೆ ಸೈನ್ಯನೀತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾದುದು — ನಾಯಕನು ಹತನಾದರೆ ಸೈನ್ಯ ಹತವಾದಂತೆ. ‘ಇಂದ್ರವೀರ್ಯಃ… ಇಂದ್ರೋಪಮಮ್… ಇಂದ್ರಶತ್ರುಃ’ ಎಂದು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ‘ಇಂದ್ರ’ ಶಬ್ದ ಬರುತ್ತದೆ — ಇದು ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆ; ಇದರಿಂದ ಇಬ್ಬರು ವೀರರ ಸಮಾನತೆಯೂ ವಿರೋಧವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರುತ್ತವೆ. ‘ಕಾಂಚನಧಾಮಯಷ್ಟಿಮ್’ ಎಂದರೆ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಶೂಲದ ದಂಡ; ‘ಧಾಮ’ ಎಂದರೆ ತೇಜಸ್ಸು ಅಥವಾ ಪ್ರಕಾಶ — ಸುವರ್ಣತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ದಂಡ. ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ‘ದೋರ್ಭ್ಯಾಮ್’ — ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳಿಂದ — ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ.

ವಾನರಸೈನ್ಯ ಅತ್ತಿತ್ತ ಚದುರಿ ಓಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನೂ, ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ಸೆರೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಕಂಡು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆ ಸೆರೆಯಾದಾಗ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ನಾನು ಮಾಡುವುದು ನ್ಯಾಯವಾದುದನ್ನು ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಪರ್ವತದಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವನಾಗಿ ಈ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ದೇಹ ಛಿದ್ರವಾಗಿ ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹತನಾಗಿ, ವಾನರರಾಜನು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದರೆ, ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಹರ್ಷಿಸಲಿ. ಅಥವಾ ಈ ವಾನರನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಬಿಡುಗಡೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಅಸುರರೂ ಸರ್ಪಗಳೂ ಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳೇ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರೂ ಸಹ. ನನಗನ್ನಿಸುತ್ತದೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಬಂಡೆಯ ಏಟು ತಿಂದ ವಾನರಾಧಿಪನಿಗೆ ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಅರಿವಿಲ್ಲ. ಈ ಸುಗ್ರೀವನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದು, ತನಗೂ ವಾನರರಿಗೂ ಯಾವುದು ಹಿತವೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡುವನು. ನಾನು ಬಿಡಿಸಿದರೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಈ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಅಸಮಾಧಾನವೂ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕೀರ್ತಿನಾಶವೂ ಆದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ತಾನಾಗಿಯೇ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಕಾಯುತ್ತೇನೆ; ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಚದುರಿಹೋದ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ವಾನರರ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಅವಮಾನವಾಗದಂತೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದರೂ ಅವನು ತಡೆದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ; ರಾಜನು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೇ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದನೆಂಬ ಯಶಸ್ಸು ಅವನಿಗೇ ಸಲ್ಲಲಿ ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿವೇಕ. ಎಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ, ಉಳಿದವು ಅನುಷ್ಟುಭ್‌ನಲ್ಲಿ. ಹನುಮಂತನ ಈ ಸ್ವಗತವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಬೌದ್ಧಿಕ ಕೇಂದ್ರ. ಅವನು ಮೂರು ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಾನೇ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಬಿಡಿಸುವುದು; ಸುಗ್ರೀವನು ತಾನಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಕಾಯುವುದು; ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವುದು. ಮೊದಲನೆಯ ಆಯ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾದುದೇ — ‘ಪರ್ವತದಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವನಾಗಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ರೂಪ ಬದಲಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಎರಡನೆಯದನ್ನು ಆರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಾಮಿಯ ಮಾನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಿರಿದು. ‘ನಾನು ಬಿಡಿಸಿದರೆ ಅಸಮಾಧಾನವೂ ಕೀರ್ತಿನಾಶವೂ’ — ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಂದ ಬಿಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಸೇವಕಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೃಷ್ಟಿ. ಮೂರನೆಯ ಆಯ್ಕೆಯೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ — ಕಾಯುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯನಲ್ಲ, ಕಾಲವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಕಾಯುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಅಸುರರೂ ಸರ್ಪಗಳೂ ಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳು ಹಿಡಿದಿದ್ದರೂ’ ಎಂಬುದು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಲದ ಪ್ರಶಂಸೆ — ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರು, ಸರ್ಪಗಳು ಹಿಡಿದಿದ್ದರೂ ಅವನು ತಾನಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಬಲ್ಲ, ಇನ್ನು ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಹಿಡಿತದಿಂದ ಹೇಳುವುದೇನು. ಹನುಮಂತನ ಈ ವಿಚಾರ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿನ ಅವನ ಸ್ವಗತಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಅವನು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಸದಾ ಸಕ್ರಿಯ. ‘ಭೂಯಃ ಸಂಸ್ತಂಭಯಾಮಾಸ’ — ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದನು — ಎಂಬ ಕೃತಿಯಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ವಿಚಾರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಥ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಹಿತಕರ, ರೋಗಿಗೆ ಪಥ್ಯದ ಆಹಾರವಿದ್ದಂತೆ.

ಆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಚಡಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ, ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಗೋಪುರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತವರು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಹೂಮಳೆಗರೆದು ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅರಳು ಮತ್ತು ಸುಗಂಧಜಲದ ಮಳೆಯಿಂದ ನಿಧಾನವಾಗಿ ತೋಯುತ್ತ, ರಾಜಬೀದಿಯ ತಂಪಿನಿಂದ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದನು. ಅನಂತರ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದು, ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ತೋಳುಗಳ ನಡುವೆ ಇದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ನಗರದ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ಹೀಗೆ ಸೆರೆಸಿಕ್ಕಿರುವ ನಾನು ಈಗ ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ? ವಾನರರಿಗೆ ಇಷ್ಟವೂ ಹಿತವೂ ಆದ ಕಾರ್ಯ ಆಗುವಂತೆ ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಅನಂತರ ವಾನರರಾಜನು ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ದೇವೇಂದ್ರನ ಶತ್ರುವಿನ ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಬೆರಳತುದಿಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹರಿತವಾದ ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಹರಿದನು, ಮೂಗನ್ನು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಚ್ಚಿದನು, ಪಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಸೀಳಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೂ ಉಗುರುಗಳಿಂದಲೂ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಕಿವಿ-ಮೂಗು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರೋಷಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ದೇಹದಿಂದ, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಜಜ್ಜಿದನು. ಭಯಂಕರ ಬಲದಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ದೇವಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅವನು ನೆಲದಿಂದ ಚೆಂಡಿನಂತೆ ರಭಸದಿಂದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮಿ, ಮತ್ತೆ ರಾಮನನ್ನು ಸೇರಿದನು. ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳಿಲ್ಲದ ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ ರಕ್ತ ಚಿಮ್ಮುತ್ತ ಶೋಭಿಸಿದನು. ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ, ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಆ ಮಹಾಕಾಯ ನಿಶಾಚರನು ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಅಸಹನೆಯಿಂದ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನ ತಮ್ಮನು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಕೆಂಪಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಳೆಮೋಡದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ‘ಖರೈಶ್ಚ ಕರ್ಣೌ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಖೈಶ್ಚ ಕರ್ಣೌ’ (ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಕಿವಿಗಳನ್ನು); ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ಹರಿತವಾದ ಉಗುರುಗಳಿಂದ’ ಎಂದು ‘ಖರ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ವಿಶೇಷಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕಂದುಕವಜ್ಜವೇನ’ ಎಂದರೆ ಚೆಂಡು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಪುಟಿಯುವಂತೆ, ಸುಗ್ರೀವನೂ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮಿ ರಾಮನನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳುವುದು ವಿಚಿತ್ರ ಕಾರಣದಿಂದ — ಲಂಕಾವಾಸಿಗಳು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಿಜಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅರಳನ್ನೂ ಸುಗಂಧಜಲವನ್ನೂ ಸುರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆ ತಂಪಿನಿಂದ ತೋಯ್ದ ಸುಗ್ರೀವನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುಗಳ ಉತ್ಸವವೇ ಅವನ ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಕಾವ್ಯದ ವಿಡಂಬನೆ. ಅವನು ಮೊದಲು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಹನುಮಂತನ ಊಹೆ ನಿಜವಾಯಿತು. ಅವನ ಆಕ್ರಮಣ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವೂ ನಿರ್ದಯವೂ ಆದುದು — ಕಿವಿಗಳನ್ನೂ ಮೂಗನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪಕ್ಕೆಗಳನ್ನೂ ಸೀಳುತ್ತಾನೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅವನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಜಜ್ಜುತ್ತಾನೆ, ರಾಕ್ಷಸರೂ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಚಿಮ್ಮಿ ರಾಮನನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ‘ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ’, ‘ಸಂಧ್ಯೆಯ ಕೆಂಪಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ’ — ರಕ್ತಸ್ರಾವಕ್ಕೆ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು. ‘ಚೆಂಡಿನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಚುರುಕುತನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ನೆಲಕ್ಕೆ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವನು ತಟ್ಟನೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನು ಏನನ್ನು ಊಹಿಸಿದ್ದನೋ ಅದೇ ಆಯಿತು — ರಾಜನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದನು, ಅವನ ಯಶಸ್ಸು ಅಕ್ಷತ. ‘ಬಲೀಯಸಃ ಭುಜಾಂತರಸ್ಥಃ’ — ಬಲಿಷ್ಠನ ತೋಳುಗಳ ನಡುವೆ ಸಿಕ್ಕಿದವನು — ಸ್ಥಿತಿ ಸಂಕಟಮಯ, ಆದರೂ ಅವನು ‘ಪುರರಾಜಮಾರ್ಗಮ್ ಅವೇಕ್ಷಮಾಣಃ’ — ಶತ್ರುನಗರದ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ನೋಡುತ್ತ — ಶಾಂತವಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ರಾಜನ ಧೈರ್ಯ.

ಅವನು ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ದೇವೇಂದ್ರಶತ್ರು ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮತ್ತೆ ರಣಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸಿದನು; ‘ನಾನು ನಿರಾಯುಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಆ ರೌದ್ರನು ಭಯಂಕರವಾದ ಮುದ್ಗರವೊಂದನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ತಟ್ಟನೆ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಬೆಂಕಿ ಉಕ್ಕಿ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ನುಂಗುವಂತೆ, ಆ ಉಗ್ರವಾದ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಿನ್ನತೊಡಗಿದನು. ಹಸಿದು, ರಕ್ತಮಾಂಸಗಳಿಗೆ ಹಪಹಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ಉಗ್ರವಾದ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು, ಮತಿಭ್ರಮೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ವಾನರರನ್ನೂ ಪಿಶಾಚರನ್ನೂ ಕರಡಿಗಳನ್ನೂ ತಿಂದನು; ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವಂತೆ ಅವನು ಮುಖ್ಯರಾದ ವಾನರರನ್ನು ಕಬಳಿಸಿದನು. ತೊಂಬತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳ ಉಪಜಾತಿ. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಒಬ್ಬ, ಇಬ್ಬರು, ಮೂವರು ಅಥವಾ ಅನೇಕ ವಾನರರನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರ ಸಹಿತ ಒಂದೇ ಕೈಯಿಂದ ಬಾಚಿ ಅವಸರದಿಂದ ಬಾಯಿಗೆ ಎಸೆದುಕೊಂಡನು. ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ಮಹಾಬಲನು ಕೊಬ್ಬನ್ನೂ ರಕ್ತವನ್ನೂ ಸುರಿಸುತ್ತ ವಾನರರನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು. ತಿನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರರು ಆಗ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋದರು; ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕಪಿಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತ ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಏಳುನೂರು, ಎಂಟು, ಇಪ್ಪತ್ತು, ಮೂವತ್ತು ಎಂದು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತಿನ್ನುತ್ತ ಅವನು ಸುತ್ತಲೂ ಓಡಾಡಿದನು. ಮೇದಸ್ಸು, ವಸೆ, ರಕ್ತಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ ದೇಹದಿಂದ, ಕಿವಿಗಳಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡು ಹೆಣೆದುಕೊಂಡ ಕರುಳುಗಳ ಮಾಲೆಯಿಂದ, ಅತಿ ಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನು, ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕಿದ ಕಾಲನಂತೆ ಶೂಲಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ‘ಮೋಹಾತ್’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಅವನು ಉನ್ಮತ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ತನ್ನವರು-ಪರರು ಎಂಬ ಭೇದ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯದು, ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇದನ್ನೇ ಗಮನಿಸುತ್ತಾನೆ. ತೊಂಬತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ರೂಪಾಂತರದಂತಿದೆ. ಕಿವಿ-ಮೂಗು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಮಾನ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಉನ್ಮತ್ತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಈಗ ‘ಮೋಹಾತ್’ — ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದೆ — ತನ್ನ ಪಕ್ಷದವರನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಯುಗಾಂತಾಗ್ನಿ, ಯುಗಾಂತಮೃತ್ಯು, ಯುಗಾಂತದ ಕಾಲ — ಹೀಗೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಪ್ರಳಯದ ಉಪಮೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಭೀಷಣತೆ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ರಾಕ್ಷಸತ್ವ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸ್ವಜನರನ್ನೂ ಪಿಶಾಚರನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ. ‘ಏಳುನೂರು, ಎಂಟು, ಇಪ್ಪತ್ತು, ಮೂವತ್ತು’ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು; ಕವಿ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ರೂಪವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ತಿನ್ನುವಿಕೆಯ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಶಬ್ದದಲ್ಲೂ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪೀಡಿಸುವವನೂ ಶತ್ರುನಗರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನೂ ಆದ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಮಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದನು. ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಏಳು ಬಾಣಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟನು, ಇನ್ನೂ ಬಾಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಿಟ್ಟನು. ಅವುಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ‘ವಿಶೇಷ’ ಮಾಡಿದನು (ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ‘ನಿಃಶೇಷ’, ಅಂದರೆ ನಿಷ್ಫಲ); ಆಗ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಬಲಶಾಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕುಪಿತನಾದನು. ಅನಂತರ ಅವನು, ಗಾಳಿ ಸಂಜೆಯ ಮೋಡದಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚುವಂತೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಹೊಳೆಯುವ ಚಿನ್ನದ ಕವಚವನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟನು. ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿದ್ದ ಅವನು ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರವುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಮೋಡಗಳ ನಡುವಿನ ಕಿರಣಶಾಲಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಮೇಘಸಮೂಹದ ಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳ ಭಯಂಕರನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದಲೇ ಸುಮಿತ್ರಾನಂದವರ್ಧನನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು — ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಮನನ್ನೂ ಕಷ್ಟವಿಲ್ಲದೆ ಗೆಲ್ಲುವ ನನ್ನೊಡನೆ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ನೀನು ನಿನ್ನ ವೀರತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದೀಯೆ. ಈ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಆಯುಧ ಹಿಡಿದಿರುವ ನನ್ನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲುವವನೇ ಪೂಜ್ಯನು, ಇನ್ನು ಯುದ್ಧ ಕೊಡುವವನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದೇನು! ಐರಾವತವನ್ನೇರಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಪ್ರಭು ಇಂದ್ರನೂ ಎಂದೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಎದುರು ನಿಂತಿಲ್ಲ. ಎಲೈ ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಬಾಲಕನಾದರೂ ಇಂದು ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನಿನ್ನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ರಾಘವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ರಣದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯ, ಬಲ, ಉತ್ಸಾಹಗಳಿಂದ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಒಬ್ಬ ರಾಮನನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಅವನು ಹತನಾದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಹತವಾದಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾದ ಮೇಲೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉಳಿದು ನಿಲ್ಲುವ ಇತರರೊಡನೆ ನನ್ನ ಧ್ವಂಸಕಾರಿ ಬಲದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ನಗುವವನಂತೆ ಇನ್ನೂ ಘೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೌರುಷವನ್ನು ಪಡೆದ ನೀನು ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅಸಹ್ಯನು ಎಂಬುದು ಸತ್ಯ, ಬೇರೆಯಲ್ಲ; ಎಲೈ ವೀರನೇ, ಇಂದು ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಇಗೋ, ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ.’ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ನಡುಗಿಸುವವನಂತೆ ರಾಮನತ್ತಲೇ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಈ ಭಾಗದ ಬಹುಪಾಲು (102–114) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಶತ್ರುವಿನ ಬಾಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮರ್ಯಾದೆಯುಕ್ತ ಉತ್ತರ — ಈ ಸಂವಾದ ವೀರರಸದ ಉದಾತ್ತ ರೂಪ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರವೇಶ ಈ ಸರ್ಗದ ಹೊಸ ಅಧ್ಯಾಯ. ವಾನರರು ಸೋತಿದ್ದಾರೆ, ಹನುಮಂತನು ವ್ಯಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಸುಗ್ರೀವನು ಅಪಮಾನಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಈಗ ಮಾನವವೀರರ ಸರದಿ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳು ಕವಚವನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತವೆ, ಭೇದಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಮೋಡಗಳ ನಡುವಿನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತು ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿ — ರಾಕ್ಷಸನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಮನನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲುವವನು’, ‘ಇಂದ್ರನೂ ನನ್ನ ಎದುರು ನಿಂತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆ; ಆದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ‘ಬಾಲಕ’ ಎಂದು ಕರೆದರೂ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ವೀರರ ಪರಸ್ಪರ ಸಮ್ಮಾನದ ಆದರ್ಶವಿದೆ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಗುಣಗ್ರಾಹಿತ್ವ. ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ‘ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು’ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಅಪ್ಪಣೆ ಕೇಳುವವನಂತೆ. ಅವನ ಗುರಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ‘ಅವನು ಹತನಾದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಹತ’ — ರಾಮನೇ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತರ ‘ನಗುವವನಂತೆ’ — ಮುಗುಳ್ನಗೆಯೊಡನೆ. ಅವನು ರಾಕ್ಷಸನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ರಾಮನ ಅಚಲತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲ’. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಾನೇ ದಾರಿ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವಂತಿದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ರಾಮನತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನು ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರ’ ಎಂದರೆ ರುದ್ರನು ದೇವತೆಯಾಗಿರುವ ಅಸ್ತ್ರ. ಈ ಸಂವಾದದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಆದರೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಇಲ್ಲಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯ ಸಂಯಮ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ — ಶತ್ರುವಿನಿಂದ ಹೊಗಳಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವನು ಗರ್ವಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೋಪಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಅವನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸೇವಕಧರ್ಮವನ್ನು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ಬರುವ ಹನುಮಂತನ ಸ್ವಗತದೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು — ಇಬ್ಬರೂ ಸ್ವಾಮಿಯ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ತಮ್ಮದಕ್ಕಿಂತ ಹಿರಿದೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಪರಬಲಾರ್ದನಃ ಪರಪುರಂಜಯಃ’ ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಅವನ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತವೆ. ‘ನಿಚಖಾನ’ ಎಂದರೆ ಆಳವಾಗಿ ನೆಟ್ಟನು — ಬಾಣಗಳು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿದವು. ‘ಸಂಧ್ಯಾಭ್ರಮ್ ಇವ ಮಾರುತಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಗಾಳಿ ಮೋಡಗಳನ್ನು ತಂದು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚುವಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕವಚವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದನು. ‘ಮೇಘೌಘನಿಃಸ್ವನಃ’ ಎಂದರೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಧ್ವನಿ ಮೇಘಸಮೂಹದ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ; ‘ಸಾವಜ್ಞಮ್’ ಎಂದರೆ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ, ಆದರೂ ಮಾತಿನ ಆಶಯ ಪ್ರಶಂಸೆ — ಈ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಅವನ ಸ್ವಭಾವದ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಮನಿಂದ ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ತಟ್ಟನೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ಕೆಂಡಗಳು ಬೆರೆತ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಹೊರಬಂದವು. ರಾಮನ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಘೋರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ, ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ರಣದಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ನವಿಲುಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳು ಅವನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿದವು; ಕೈಯಿಂದ ಜಾರಿದ ಗದೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು. ಅವನ ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದವು; ಆ ಮಹಾಬಲನು ತಾನು ನಿರಾಯುಧನೆಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೈಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಂಗಾಂಗಗಳೆಲ್ಲ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಅವನು, ಪರ್ವತವು ಜಲಪಾತವನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ತೀವ್ರವಾದ ಕೋಪದಿಂದಲೂ ರಕ್ತದಿಂದಲೂ ಮತ್ತನಾದ ಅವನು ವಾನರರನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕರಡಿಗಳನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತ ಸುತ್ತಲೂ ಓಡಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಯಮನಂತಹವನೂ ಆದ ಆ ಬಲಶಾಲಿ ಒಂದು ಭಯಂಕರ ಶಿಖರವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ರಾಮನನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಎಸೆದನು. ಅದು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ನಡುವಿನಲ್ಲಿಯೇ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಬಾಣ ಹೂಡಿ, ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಏಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಗಿರಿಶಿಖರವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಭರತನ ಅಣ್ಣ ರಾಮನು ಚಿನ್ನದ ಚಿತ್ರಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಮಹಾಶಿಖರವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ಮೇರುಶಿಖರದಂತಿದ್ದು ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಹೊಳೆಯುವಂತೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಅದು ಇನ್ನೂರು ವಾನರರನ್ನು ಉರುಳಿಸಿತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅನೇಕ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ ರಾಮನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು — ‘ರಾಜನೇ, ಇವನಿಗೆ ವಾನರರೂ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ, ರಾಕ್ಷಸರೂ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ; ರಕ್ತದ ವಾಸನೆಯಿಂದ ಮತ್ತನಾಗಿ ತನ್ನವರನ್ನೂ ಪರರನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಇವನ ಮೇಲೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹತ್ತಲಿ; ಮುಖ್ಯ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಇವನ ಮೇಲೆ ಸುತ್ತಲೂ ನಿಲ್ಲಲಿ. ಆಗ ಈ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಭಾರೀ ಭಾರದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ ಇಂದು ಇತರ ವಾನರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿರಲಿ.’ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ರಾಜಕುಮಾರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ವಾನರರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿದರು. ವಾನರರು ಮೇಲೇರಲು ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು, ದುಷ್ಟ ಆನೆ ಮಾವುತರನ್ನು ಕೊಡವಿ ಹಾಕುವಂತೆ, ಅವರನ್ನು ರಭಸದಿಂದ ಕೊಡವಿ ಹಾಕಿದನು. ಅವರು ಕೊಡವಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು ‘ಇವನು ರೊಚ್ಚಿಗೆದ್ದಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ರಾಮನು ವೇಗವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸನತ್ತ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು, ಉತ್ತಮವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಪಾಯ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು, ಆದರೆ ಅದರ ಉದ್ದೇಶ — ವಾನರರ ರಕ್ಷಣೆ — ಸ್ಪಷ್ಟ; ಈಗ ರಾಮನೇ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಮೊದಲ ಬಾಣಗಳೇ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ವ್ಯಥೆಪಡಿಸುತ್ತವೆ — ಬಾಯಿಂದ ಕೆಂಡ ಬೆರೆತ ಜ್ವಾಲೆಗಳು, ಕೈಯಿಂದ ಗದೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳೂ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅವನು ನಿರಾಯುಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ, ರಕ್ತದಿಂದ ಮತ್ತನಾಗಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ. ‘ರುಧಿರೇಣ ಚ ಮೂರ್ಛಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವ — ರಕ್ತದ ವಾಸನೆ ಮದ್ಯದಂತೆ ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೇರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದನ್ನೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಎಸೆದ ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ರಾಮನು ನಡುವಿನಲ್ಲೇ ಏಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಆ ಶಿಖರ ಇನ್ನೂರು ವಾನರರನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ರಕ್ಷಣೆಯೂ ಪೂರ್ಣವಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುವಿನ ಬಲ ಅತಿಮಹತ್ತು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಪಾಯ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ — ವಾನರರು ಅವನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ಭಾರ ಹೆಚ್ಚಿಸಲಿ, ಇದರಿಂದ ಅವನು ಚಲಿಸಲಾಗದಿರಲಿ. ಈ ಉಪಾಯವನ್ನು ‘ಯೋಗಾನ್ ಪರಿಮೃಶನ್’ — ಅನೇಕ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ — ಆರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ‘ದುಷ್ಟ ಆನೆ ಮಾವುತರನ್ನು’ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಅವರನ್ನು ಕೊಡವುತ್ತಾನೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಸಾರ್ಥಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಾವುತರೂ ಆನೆಯ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಏರಿ ಕುಳಿತಿರುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬುದ್ಧಿ, ವಾನರರ ಧೈರ್ಯ ಎಲ್ಲವೂ ನಿಷ್ಫಲ; ‘ಇವನು ರೊಚ್ಚಿಗೆದ್ದಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಅರಿತು ರಾಮನು ತಾನೇ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದ ಕೆಲವು ಶ್ಲೋಕಗಳು (123–126) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ — ಶಿಖರವನ್ನು ಎಸೆಯುವ ಪ್ರಸಂಗ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೇರಿದುದು. ‘ಅಜಿಹ್ಮಗೈಃ’ ಎಂದರೆ ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ‘ಕಾಂಚನಚಿತ್ರಾಂಗೈಃ’ ಎಂದರೆ ಚಿನ್ನದ ಚಿತ್ರಗಳುಳ್ಳ — ರಾಮನ ಬಾಣಗಳ ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅವುಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಹಸ್ತಿಪಾಃ’ ಎಂದರೆ ಮಾವುತರು, ಆನೆಯ ಬೆನ್ನೇರಿ ಅದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವರು. ‘ಬರ್ಹಿಣವಾಸಸಃ’ ಎಂದರೆ ನವಿಲುಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳು; ‘ನಿಮಗ್ನಾಃ’ ಎಂದರೆ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಹೊಕ್ಕವು. ‘ಗಿರಿಃ ಪ್ರಸ್ರವಣಂ ಯಥಾ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಕಿವಿ-ಮೂಗು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗಲೂ ‘ಗಿರಿಃ ಪ್ರಸ್ರವಣೈಃ ಇವ’ ಎಂದಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ರಕ್ತಸ್ರಾವವನ್ನು ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಗುರುಭಾರಪ್ರಪೀಡಿತಃ’ ಎಂಬುದೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಪಾಯದ ಮೂಲ — ಅನೇಕ ವಾನರರ ಭಾರದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಅವನ ಗತಿ ಮಂದವಾಗಲಿ.

ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಸುಡುವಂತಿದ್ದ ಧೀರನಾದ ರಾಘವನು, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಬಲದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಎಲ್ಲ ಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನೂ ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತ, ರಭಸದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು (ನೂರ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು). ಸರ್ಪದಂತಿರುವ, ಬಲವಾದ ಹೆದೆಯುಳ್ಳ, ಉಗ್ರವಾದ, ಪುಟವಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಉತ್ತಮವಾದ ಬತ್ತಳಿಕೆ-ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ರಾಮನು ವಾನರರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ಗೆಲ್ಲಲು ಅತಿ ಕಷ್ಟಕರರಾದ ವಾನರಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರಲು, ಮಹಾಬಲನಾದ ಆ ವೀರನು ಹೊರಟನು. ಅವನು ಕಿರೀಟಧಾರಿಯೂ ಶತ್ರುದಮನನೂ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಮಹಾಕಾಯ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಕಂಡನು — ರೊಚ್ಚಿಗೆದ್ದ ದಿಗ್ಗಜದಂತೆ ಎಲ್ಲರತ್ತಲೂ ಧಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ವಾನರರನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ವಿಂಧ್ಯ-ಮಂದರಗಳಂತಿದ್ದ, ಚಿನ್ನದ ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾದ, ಮಳೆಮೋಡ ಮಳೆ ಸುರಿಸುವಂತೆ ಬಾಯಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಬಾಯಂಚುಗಳನ್ನು ನಾಲಗೆಯಿಂದ ನೆಕ್ಕುತ್ತಿದ್ದ, ಕಾಲಾಂತಕ ಯಮನಂತೆ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಜಜ್ಜುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು. ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕಂಡು ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ಆ ಬಿಲ್ಲಿನ ಟಂಕಾರದಿಂದ ಕುಪಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಸಹಿಸದೆ ರಾಘವನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಸರ್ಪರಾಜನ ಉತ್ತಮ ದೇಹದಂತಹ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳ ರಾಮನು, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೋಡದಂತಿದ್ದ, ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ, ತನ್ನತ್ತ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆಂದನು — ‘ಬಾ, ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ; ನಾನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸವಂಶವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನೆಂದು ತಿಳಿ; ನೀನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪುವೆ.’ ‘ಇವನೇ ರಾಮ’ ಎಂದು ಅರಿತು ಅವನು ವಿಕಾರವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ನಕ್ಕನು, ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ವಾನರರನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ಎಲ್ಲ ವನವಾಸಿಗಳ ಹೃದಯಗಳನ್ನು ಸೀಳುವಂತೆ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಭಯಂಕರವಾದ ವಿಕಾರ ನಗೆ ನಕ್ಕು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು — ‘ನನ್ನನ್ನು ವಿರಾಧನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಡ, ಕಬಂಧನೆಂದೂ ಅಲ್ಲ, ಖರನೆಂದೂ ಅಲ್ಲ, ವಾಲಿಯೆಂದೂ ಅಲ್ಲ, ಮಾರೀಚನೆಂದೂ ಅಲ್ಲ; ಬಂದಿರುವವನು ಈ ಕುಂಭಕರ್ಣ. ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಪ್ಪುಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಮಾಡಿದ ನನ್ನ ಭಯಂಕರವಾದ ಮಹಾ ಮುದ್ಗರವನ್ನು ನೋಡು; ಇದರಿಂದ ನಾನು ಹಿಂದೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ದಾನವರನ್ನೂ ಗೆದ್ದಿದ್ದೇನೆ. ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳಿಲ್ಲದವನೆಂದು ನನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಬೇಡ; ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳ ನಾಶದಿಂದ ನನಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ನೋವಿಲ್ಲ. ಎಲೈ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನನ್ನ ಅಂಗಗಳ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸು; ಅನಂತರ ನಿನ್ನ ಪೌರುಷ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ.’ ನೂರ ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಮತ್ತು ನೂರ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಇದೆ — ‘ಈ ಶ್ಲೋಕದ ನಂತರ ಕೆಲವು ಪ್ರತಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ’ ಎಂದು; ಹೀಗೆ ನೂರ ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ನಂತರ ಹತ್ತೂವರೆ ಶ್ಲೋಕಗಳು (ಕುಂಭಕರ್ಣನೊಡನೆ ವಿಭೀಷಣನ ಸಂವಾದ) ಮುದ್ರಿತವಾಗಿವೆ; ಮೂಲಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳಿಗೆ ಸಂಖ್ಯೆ ನೀಡಿಲ್ಲ, ಇಲ್ಲಿಯೂ ಅವುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ಆಗಮನವನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಸರ್ಪದಂತಹ ಧನುಸ್ಸು, ಚಿನ್ನದ ಚಿತ್ರಗಳು, ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಬತ್ತಳಿಕೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ರೂಪವೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ — ಕಿರೀಟಧಾರಿ, ಕೆಂಗಣ್ಣು, ದಿಗ್ಗಜದಂತೆ, ವಿಂಧ್ಯ-ಮಂದರಗಳಂತೆ, ರಕ್ತ ಕಾರುತ್ತ, ನಾಲಗೆಯಿಂದ ತುಟಿ ನೆಕ್ಕುತ್ತ. ಇದು ಇಬ್ಬರು ಮಹಾವೀರರು ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗುವ ಕ್ಷಣ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕವಿ ಗತಿಯನ್ನು ನಿಧಾನಗೊಳಿಸಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಮಾತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ನಿಶ್ಚಿತ — ‘ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ’, ‘ರಾಕ್ಷಸವಂಶನಾಶಕನೆಂದು ತಿಳಿ’. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಉತ್ತರ ದೀರ್ಘ, ಗರ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದುದು — ರಾಮನಿಂದ ಹಿಂದೆ ಹತರಾದವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಅವನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿರಾಧ, ಕಬಂಧ, ಖರ, ವಾಲಿ, ಮಾರೀಚ — ‘ನಾನು ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಲ್ಲ’. ಈ ಪಟ್ಟಿ ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳ ಸಾರವೂ ಹೌದು. ಕಿವಿ-ಮೂಗು ನಾಶದ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಅವನು ತುಚ್ಛವೆಂದು ತಳ್ಳಿಹಾಕುತ್ತಾನೆ — ‘ಸ್ವಲ್ಪವೂ ನೋವಿಲ್ಲ’. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ’ — ರಾಕ್ಷಸನ ಸ್ವಭಾವ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ಅಂಗಚ್ಛೇದದಿಂದ ಖಿನ್ನನಾಗಿದ್ದರೂ ನನ್ನ ಬಳಿ ಬಂದು ಯುದ್ಧ ಮಾಡು ಎಂದು. ‘ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪುವೆ’ ಎಂಬುದು ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ, ಅದು ಬೇಗನೆ ನಿಜವಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ‘ವಿಕೃತಸ್ವನಂ ಜಹಾಸ’ — ಅವನ ನಗೆ ಭಯಂಕರ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ವಿಕಾರ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಅಟ್ಟಹಾಸ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಭುಜಂಗರಾಜೋತ್ತಮಭೋಗಬಾಹುಃ’ ಎಂದರೆ ರಾಮನ ತೋಳುಗಳು ನಾಗರಾಜನ (ವಾಸುಕಿಯ) ದೇಹದಂತೆ ಉದ್ದವೂ ದೃಢವೂ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ನಾಗರಾಜ ವಾಸುಕಿಯಂತೆ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಧರಣೀಧರಾಭಮ್’ ಎಂದರೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದಾನೆ. ‘ದೃಷ್ಟಪೌರುಷವಿಕ್ರಮಮ್’ — ನಿನ್ನ ಪೌರುಷವನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೆಯೇ ನಿನ್ನನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ — ಅವನ ತಿರಸ್ಕಾರದಲ್ಲೂ ವೀರಧರ್ಮವಿದೆ. ‘ಸೃಕ್ಕಿಣೀ’ ಎಂದರೆ ತುಟಿಗಳ ಅಂಚುಗಳು, ಬಾಯಿಯ ಮೂಲೆಗಳು; ‘ಪರಿಲಿಹ್ಯಂತಮ್’ ಎಂದರೆ ನಾಲಗೆಯಿಂದ ನೆಕ್ಕುತ್ತಿರುವ — ತಿಂದವರ ರಕ್ತದ ಸವಿಯನ್ನು ಸವಿಯುವುದು.

ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಸುಂದರವಾದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು; ವಜ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ವೇಗವುಳ್ಳ ಅವುಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಆ ದೇವಶತ್ರು ಕದಲಲಿಲ್ಲ, ವ್ಯಥೆಪಡಲಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವೋ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಲಿಯು ಹತನಾದನೋ, ವಜ್ರದಂತಿದ್ದ ಆ ಬಾಣಗಳು ಆಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದೇಹವನ್ನು ವ್ಯಥೆಪಡಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆ ಮಹೇಂದ್ರಶತ್ರು ಮಳೆಯ ಧಾರೆಗಳನ್ನು ಹೀರುವಂತೆ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಹೀರುತ್ತ, ಉಗ್ರವೇಗದ ಆ ಮುದ್ಗರವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ರಾಮನ ಬಾಣಗಳ ವೇಗವನ್ನು ಮುರಿದನು. ಅನಂತರ ರಕ್ತಲೇಪಿತವಾದ, ದೇವತೆಗಳ ಮಹಾಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ನಡುಗಿಸುವ, ಉಗ್ರವೇಗದ ಆ ಮುದ್ಗರವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ರಾಕ್ಷಸನು ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಓಡಿಸಿದನು. ಆಗ ರಾಮನು ವಾಯವ್ಯಾಸ್ತ್ರವೆಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನಿಶಾಚರನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು; ಅದರಿಂದ ಮುದ್ಗರ ಸಹಿತ ಅವನ ತೋಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ತೋಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ರಾಘವನ ಬಾಣದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಮುದ್ಗರ ಸಹಿತವಾದ, ಗಿರಿಶಿಖರದಂತಿದ್ದ ಅವನ ತೋಳು ವಾನರರಾಜನ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಆ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿತು. ಮುರಿದು ಹತರಾಗಿ ಉಳಿದ ಆ ವಾನರರು ರಣಭೂಮಿಯ ಅಂಚಿಗೆ ಸರಿದು, ವಿಷಣ್ಣರಾಗಿ, ಅಂಗಗಳು ಪೀಡಿತವಾಗಿ, ನರೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪರ ಅತಿಘೋರವಾದ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ತೋಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು, ಮಹಾಖಡ್ಗದಿಂದ ಶಿಖರ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ ಕಂಡನು; ಉಳಿದ ಕೈಯಿಂದ ಒಂದು ಮರವನ್ನು ಕಿತ್ತು ರಣದಲ್ಲಿ ನರೇಂದ್ರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ರಾಮನು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ, ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿತವಾದ ಬಾಣದಿಂದ, ತಾಳೆಮರದ ಸಹಿತ ಎತ್ತಿದ್ದ, ಸರ್ಪದೇಹದಂತಿದ್ದ ಅವನ ಆ ತೋಳನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತದಂತಹ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ತೋಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು, ಹೊರಳಾಡುತ್ತ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ವಾನರರನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸಿತು. ತೋಳುಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ತಟ್ಟನೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಹರಿತವಾದ ಎರಡು ಅರ್ಧಚಂದ್ರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನ ಎರಡು ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಅವನ ಆ ಎರಡು ಕಾಲುಗಳು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಗಳನ್ನೂ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನೂ ಲಂಕೆಯನ್ನೂ ಕಪಿ-ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಮೊಳಗಿಸುತ್ತ ಬಿದ್ದವು (ಈ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ). ತೋಳುಗಳೂ ಕಾಲುಗಳೂ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಬಡಬಾಗ್ನಿಯ ಬಾಯಂತಹ ತನ್ನ ಬಾಯನ್ನು ತೆರೆದು, ತಟ್ಟನೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ರಾಹು ಚಂದ್ರನತ್ತ ಧಾವಿಸುವಂತೆ ರಾಮನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ರಾಮನು ಚಿನ್ನ ಕಟ್ಟಿದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಹರಿತವಾದ ತುದಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಬಾಯನ್ನು ತುಂಬಿಸಿದನು; ಬಾಯಿ ತುಂಬಿಹೋದ ಅವನು ಮಾತನಾಡಲಾಗದೆ, ಕಷ್ಟದಿಂದ ನರಳಿದನು, ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ಈ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ (151–164) ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ‘ಯಾವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವೋ, ವಾಲಿ ಹತನಾದನೋ’ ಎಂಬುದು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಸ್ಮರಣೆ — ಅದೇ ಬಾಣಗಳು ಇಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಫಲ, ಇದರಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಬಲ ಅದ್ಭುತವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಮೊದಲ ಬಾಣಗಳು ನಿಷ್ಫಲ — ‘ಮಳೆಯ ಧಾರೆಗಳನ್ನು ಹೀರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದೇಹ ಒಣನೆಲದಂತೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾಯವ್ಯ, ಐಂದ್ರ, ಎರಡು ಅರ್ಧಚಂದ್ರಗಳು. ಅಂಗಚ್ಛೇದದ ಕ್ರಮ ಸುವಿಚಾರಿತ — ಮೊದಲು ಮುದ್ಗರ ಸಹಿತ ಬಲಗೈ, ಇದರಿಂದ ಆಯುಧ ನಷ್ಟ; ಅನಂತರ ಮರ ಹಿಡಿದ ಎಡಗೈ; ಅನಂತರ ಕಾಲುಗಳು, ಇದರಿಂದ ಚಲನೆ ನಷ್ಟ; ಅನಂತರ ಬಾಯನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ತಿನ್ನುವುದೂ ಗರ್ಜಿಸುವುದೂ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಅವನನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ವಂಚಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಯವಗಳೂ ವಿನಾಶಕಾರಿ — ತೋಳು ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಜಜ್ಜುತ್ತದೆ, ಕಾಲುಗಳು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮೊಳಗಿಸುತ್ತ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ರಾಹು ಚಂದ್ರನನ್ನು ನುಂಗಲು ಬಯಸುವಂತೆ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ನುಂಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಅಪೂರ್ಣ ದೇಹವೂ ಭೀಷಣ. ವಾನರರು ‘ಪರ್ಯಂತಮ್ ಆಶ್ರಿತ್ಯ’ — ರಣಭೂಮಿಯ ಅಂಚಿಗೆ ಹೋಗಿ — ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಂತೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ‘ನರೇಂದ್ರರಕ್ಷೋಽಧಿಪಸಂನಿಪಾತಮ್’ ಎಂದರೆ ಮನುಷ್ಯರಾಜ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಾಜರ ಸಂಘರ್ಷ — ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾಜನಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ‘ರಕ್ಷೋಽಧಿಪ’ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ‘ಮಹಾಸಿಕೃತ್ತಾಗ್ರಃ ಅಚಲೇಂದ್ರಃ ಇವ’ — ಖಡ್ಗದಿಂದ ಶಿಖರ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತದಂತೆ — ತೋಳಿಲ್ಲದ ಅವನು. ‘ಶಿಲಾವಾನರರಾಕ್ಷಸಾಂಶ್ಚ’ ಎಂದರೆ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತೋಳು ಹೊರಳಾಡುತ್ತ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ವಾನರರನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಜಜ್ಜುತ್ತದೆ — ಸತ್ತ ಅವಯವವೂ ಜೀವಂತವಾದಂತೆ. ‘ವಿನಾದಯಂತೌ’ ಎಂದರೆ ಕಾಲುಗಳು ಬೀಳುವ ಸದ್ದು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಗುಹೆಗಳನ್ನೂ ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ಲಂಕೆಯನ್ನೂ ಮೊಳಗಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ‘ಪನ್ನಗಭೋಗಕಲ್ಪಮ್’ ಎಂದರೆ ಎತ್ತಿದ ತೋಳು ಸರ್ಪದ ಹೆಡೆಯಂತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದಿದೆ; ‘ಸಹತಾಲವೃಕ್ಷಮ್’ ಎಂದರೆ ತಾಳೆಮರದೊಡನೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಸೂರ್ಯಕಿರಣದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಂತೆಯೂ ಅಂತಕನಾದ ಕಾಲನಂತೆಯೂ ಇರುವ, ಶತ್ರುವಿಗೆ ಅಮಂಗಳಕರವಾದ, ಹರಿತವಾದ, ಸುಂದರ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ವಾಯುವೇಗದ ಐಂದ್ರ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ವಜ್ರ ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಸುಂದರ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಉರಿಯುವ ಸೂರ್ಯನ ಮತ್ತು ಬೆಂಕಿಯ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಮಹೇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧ ಮತ್ತು ಸಿಡಿಲಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ವೇಗವುಳ್ಳ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ರಾಮನು ನಿಶಾಚರನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ರಾಘವನ ತೋಳಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ ಆ ಬಾಣವು ತನ್ನ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಬೆಳಗಿಸುತ್ತ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತ, ಇಂದ್ರನ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಭೀಕರ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಾಗಿತು. ಅದು ಮಹಾಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಂತಿದ್ದ, ದುಂಡಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ, ಅಲುಗಾಡುವ ಸುಂದರ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿತು, ಹಿಂದೆ ಪುರಂದರನು ವೃತ್ರನ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದಂತೆ. ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಆ ಮಹಾಶಿರಸ್ಸು, ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದಾಗ ರಾತ್ರಿಯ ನಡುವಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಂಡಿತು. ರಾಮನ ಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ತಲೆ ಬಿದ್ದು, ಬೀದಿಬದಿಯ ಮನೆಗಳನ್ನೂ ಗೋಪುರಗಳನ್ನೂ ಮುರಿಯಿತು, ಎತ್ತರವಾದ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನೂ ಉರುಳಿಸಿತು. ಹಿಮಾಲಯದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ದೇಹ (ಮುಂಡ) ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು, ಮೊಸಳೆಗಳನ್ನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೀನುಗಳನ್ನೂ ಸರ್ಪಗಳನ್ನೂ ಜಜ್ಜಿ ಭೂಮಿಯೊಳಕ್ಕೆ ಹೊಕ್ಕಿತು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದ ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಲು ಭೂಮಿಯೂ ಎಲ್ಲ ಪರ್ವತಗಳೂ ನಡುಗಿದವು, ದೇವತೆಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಭಾರೀ ಘೋಷ ಮಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವರ್ಷಿಗಳು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ನಾಗರು, ದೇವತೆಗಳು, ಭೂತಗಳು, ಸುಪರ್ಣರು, ಗುಹ್ಯಕರು, ಯಕ್ಷ-ಗಂಧರ್ವಗಣಗಳು ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಿತರಾದರು. ಅವನ ಮಹಾವಧೆಯಿಂದ ವ್ಯಥಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಬಂಧುಗಳಾದ ಆ ಮನಸ್ವಿಗಳು, ಸಿಂಹದಂತಿದ್ದ ರಘೂತ್ತಮನನ್ನು ಕಂಡು ಆನೆಗಳಂತೆ ಜೋರಾಗಿ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿದರು. ದೇವಲೋಕದ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ರಾಹುವಿನ ಬಾಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಕೊಂದು ರಾಮನು ವಾನರಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಬೆಳಗಿದನು. ಅನೇಕ ವಾನರರು ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಂತಹ ಮುಖಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು; ಭಯಂಕರ ಬಲದ ಶತ್ರು ಹತನಾಗಲು ತನ್ನ ಇಷ್ಟಫಲವನ್ನು ಪಡೆದ ರಾಜಕುಮಾರ ರಾಘವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ದೇವಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಜಜ್ಜುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಸೋಲದಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಸುರ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು ಭರತನ ಅಣ್ಣನು, ವೃತ್ರನನ್ನು ಕೊಂದ ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ಆನಂದಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಂಶಸ್ಥ ಮತ್ತು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದಾಗ ರಾತ್ರಿಯ ನಡುವಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಚಂದ್ರನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ತೇಜಸ್ಸು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ತಲೆ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ನಿಸ್ತೇಜವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಬಾಣ ಐಂದ್ರ, ಬ್ರಹ್ಮದಂಡಕ್ಕೂ ಕಾಲನಿಗೂ ಸಮಾನ — ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಅದರ ಮಹತ್ತ್ವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ವೃತ್ರವಧೆಯ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ (168, 177) — ರಾಮನು ಇಂದ್ರನಂತೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ವೃತ್ರನಂತೆ; ಉಪಮೆಯಿಂದಲೇ ಈ ಭಾಗ ಆರಂಭವಾಗಿ ಉಪಮೆಯಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಕತ್ತರಿಸಿದ ತಲೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಮನೆಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನೂ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ನಗರದಲ್ಲೇ ಅವರ ವೀರನ ತಲೆ; ದೇಹ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ. ಭೂಮಿ ನಡುಗುತ್ತದೆ, ದೇವತೆಗಳು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಾಕ್ಷಸರು ಗೋಳಿಡುತ್ತಾರೆ. ‘ರಾಹುವಿನ ಬಾಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಉಪಮೆ — ಹಿಂದೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾಹುವಿನಂತೆ ರಾಮನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದ್ದನು; ಈಗ ರಾಮನೇ ರಾಹುವಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಸೂರ್ಯ. ವಾನರರ ಮುಖಗಳು ‘ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಂತೆ’ — ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ಕಮಲಗಳು ಅರಳುವಂತೆ ರಾಮಸೂರ್ಯನ ಉದಯದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಮುಖಗಳು ಅರಳುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಉಪಮೆಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅರಿಷ್ಟಮ್’ ಎಂಬುದು ಬಾಣದ ವಿಶೇಷಣ — ಶತ್ರುವಿಗೆ ಅಶುಭ, ಮೃತ್ಯುಕಾರಕ. ‘ಚರ್ಯಾಗೃಹಗೋಪುರಾಣಿ’ ಎಂದರೆ ಬೀದಿಬದಿಯ ಮನೆಗಳು ಮತ್ತು ಗೋಪುರಗಳು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ರಸ್ತೆಯ ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದ ಮನೆಗಳು, ಬಾಗಿಲುಗಳು’ ಎಂದಿದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಧೆಯಿಂದ ರಾವಣನ ಬಲಗೈಯೇ ನಷ್ಟವಾಯಿತು — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನೇ ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುವೃತ್ತದಂಷ್ಟ್ರಂ ಚಲಚಾರುಕುಂಡಲಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ತಲೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕವಿ ಶತ್ರುವಿನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಕುಗ್ಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಹಿಮವತ್ಪ್ರಕಾಶಮ್’ ಎಂಬುದು ದೇಹದ ಉಪಮೆ — ಹಿಮಾಲಯದಂತೆ ವಿಶಾಲ. ‘ಇಷ್ಟಭಾಗಿನಮ್’ ಎಂದರೆ ಇಷ್ಟಫಲವನ್ನು ಪಡೆದವನು — ರಾಮನು ಅಭೀಷ್ಟ ವಿಜಯದ ಭಾಗಿ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ