॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 66ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಅಂಗದನಿಂದ ವಾನರರಿಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ

ಕುಂಭಕರ್ಣನ ನಿರ್ಗಮನ, ವಾನರರ ಪಲಾಯನ, ಅಂಗದನ ಉಪಾಲಂಭ, ವಾನರರ ಸಂಹಾರ, ಮತ್ತೆ ಪಲಾಯನ, ಅಂಗದನ ಸಾಂತ್ವನ, ಯೂಥಪರ ಪುನರಾಗಮನ

ಗಿರಿಶಿಖರದಂತಿದ್ದ ಮಹಾಬಲನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕೋಟೆಗೋಡೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಬೇಗನೆ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಂದನು. ಹೊರಗೆ ಬಂದು ಅವನು ಸಮುದ್ರವನ್ನೇ ಮಾರ್ದನಿಗೊಳಿಸುತ್ತ ಮಹಾನಾದ ಮಾಡಿದನು — ಅವನ ನಾದ ಸಿಡಿಲಿನ ಆರ್ಭಟವನ್ನೂ ಗುಡುಗಿನ ಶಬ್ದವನ್ನೂ ಮೀರಿಸುವಂತೆ, ಪರ್ವತಗಳನ್ನೇ ಪುಡಿಮಾಡುವಂತೆ ಇತ್ತು. ಅವನು ಮಘವಂತನಿಂದಾಗಲಿ — ಇಂದ್ರನಿಂದಾಗಲಿ — ಯಮನಿಂದಾಗಲಿ ವರುಣನಿಂದಾಗಲಿ ಅವಧ್ಯನಾಗಿದ್ದನು. ಭಯಂಕರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವನು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರರು ಓಡಿಹೋದರು. ಕವಿ ಮೊದಲು ಅವನ ಆಕಾರವನ್ನು, ಅನಂತರ ನಾದವನ್ನು, ಅನಂತರ ವರಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ವಾನರರ ಭಯದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಲಾಯನ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಡಿತನದ ಲಕ್ಷಣವಲ್ಲ; ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಕಂಡ ಅಳತೆಗೆ ಮೀರಿದ ರೂಪಕ್ಕೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ; ಮುಂದೆ ಅಂಗದನ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಿರರಾಗುತ್ತಾರೆ. ‘ಗಿರಿಕೂಟೋಪಮಃ’ — ಗಿರಿಶಿಖರದಂತಿದ್ದ — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ದೇಹದ ಗಾತ್ರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಕೋಟೆಗೋಡೆಯನ್ನು ದಾಟಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ದ್ವಾರದಿಂದ ಹೊರಬರಲಿಲ್ಲ, ಗೋಡೆಯನ್ನೇ ದಾಟಿ ಹೊರಬಂದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಈಗ ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ.

ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜಪುತ್ರ ಅಂಗದನು ನಳ, ನೀಲ, ಗವಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲನಾದ ಕುಮುದ — ಇವರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿಮ್ಮ ಆ ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನೂ ಕುಲೀನತೆಯನ್ನೂ ಮರೆತು, ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಪಿಗಳಂತೆ ಭಯಭೀತರಾಗಿ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ಸೌಮ್ಯರೇ, ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬನ್ನಿ; ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಏಕೆ ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಾಲುವವನಲ್ಲ; ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಬೆದರಿಕೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಎಬ್ಬಿಸಿರುವ ಈ ಮಹಾ ಬೆದರಿಕೆಯನ್ನು ನಾವು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತೇವೆ; ಕಪಿಗಳೇ, ಹಿಂದಿರುಗಿ.’ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ವಿಭೀಷಿಕಾ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ಮಾಯೆಯಿಂದ ವಿಶಾಲರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಭಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಕಪಿಗಳು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡು, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಂದ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ, ಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಣಾಂಗಣದತ್ತ ಹೊರಟರು. ಅಂಗದನು ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಕುಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಈ ಮಾತಿನ ಮರ್ಮ. ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ನಾಲ್ವರು ಸೇನಾನಾಯಕರನ್ನು ಹೆಸರಿಡಿದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನಾಯಕರು ಸ್ಥಿರರಾದರೆ ಸೈನಿಕರೂ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಪಿಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನು ಅವರನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ವಾನರರಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ನೀವು ವೀರರು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವ ಪಶುಗಳಲ್ಲ ಎಂದು. ‘ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಏಕೆ ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೀರಿ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಪಾಲಂಭರೂಪದ್ದು; ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆ ವೀರನ ಧರ್ಮವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ. ‘ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತೇವೆ’ ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ತಾನೂ ಅವರೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವೆನೆಂದು ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಕಪಿಗಳು ‘ಕಷ್ಟದಿಂದ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡು’ ಎಂಬ ಪದ ಭಯ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ನಾಶವಾಗಲಿಲ್ಲ, ನಾಯಕನ ಮಾತಿನಿಂದ ಕ್ರಮೇಣ ಶಮನವಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚದುರಿದ್ದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ’ ಎಂದು ಮರುಸಂಘಟನೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಮರಗಳೇ ಅವರ ಆಯುಧಗಳು.

ಹಿಂದಿರುಗಿ, ರೋಷಗೊಂಡು, ಪರಮಕ್ರುದ್ಧರಾದ ವನವಾಸಿಗಳು ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳಂತೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ಅವರು ಎತ್ತರವಾದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸಿದರು; ಆದರೆ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಕದಲಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಅಂಗಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಅನೇಕ ಬಂಡೆಗಳು ಒಡೆದುಹೋದವು; ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳೂ ಮುರಿದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಅವನೂ ಸಹ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ಪರಮ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ, ಎದ್ದ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚು ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವಂತೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ವಾನರರ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಮಥಿಸಿದನು. ಅನೇಕ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು, ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಕೆಂಪು ಹೂವುಗಳ ಮರಗಳಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಮಲಗಿದರು. ಉಳಿದ ವಾನರರು ಹಿಂತಿರುಗಿ ನೋಡದೆ ಹಾರುತ್ತ ಓಡಿದರು; ಕೆಲವರು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ಆಕಾಶಕ್ಕೇರಿದರು. ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಆಟವಾಡುವಂತೆ ವಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವೀರರು ಯಾವ ದಾರಿಯಿಂದ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿದ್ದರೋ ಅದೇ ದಾರಿಯಿಂದ ಓಡಿದರು. ಮುಖ ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡ ಅವರು ಭಯದಿಂದ ಎತ್ತರದ ನೆಲಕ್ಕೂ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಹೋದರು; ಕರಡಿಗಳು ಮರಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿದವು, ಕೆಲವರು ಪರ್ವತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು. ಕೆಲವರು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು, ಕೆಲವರು ಗುಹೆಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು, ಕೆಲವರು ಬಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ಎಲ್ಲಿಯೂ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ, ಕೆಲವರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ನಿದ್ರಿಸಿದವರಂತೆ, ಸತ್ತವರಂತೆ ಮಲಗಿದರು. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ‘ಲೀಲಯಾ’ — ಆಟವಾಡುವಂತೆ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಲದ ಅನಾಯಾಸತೆಯೂ, ‘ಯಾವ ದಾರಿಯಿಂದ ದಾಟಿದ್ದರೋ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರ ನಾಚಿಕೆಗೇಡಿನ ಪಲಾಯನವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ವಿಜಯದ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದ್ದ ಸೇತುವೆ ಈಗ ಪಲಾಯನದ ಮಾರ್ಗವಾಯಿತು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಎರಡು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ವಿರೋಧದಿಂದ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ವಾನರರ ಪ್ರಹಾರ, ಅಲ್ಲಿ ಬಂಡೆಗಳೂ ಮರಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ತಾವೇ ಒಡೆಯುತ್ತವೆ; ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸನ ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣ, ಅಲ್ಲಿ ವಾನರರೇ ಮುರಿದು ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಹನ್ಯಮಾನೋ ನ ಕಂಪತೇ’ — ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಕದಲನು — ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಅವನ ದೇಹದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ವಜ್ರದಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವನಾನ್ಯಗ್ನಿರಿವೋತ್ಥಿತಃ’ — ಎದ್ದ ಅಗ್ನಿ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ — ಎಂಬ ಉಪಮೆ: ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚು ಒಣಗಿದ ಕಾಡನ್ನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸುಡುವಂತೆ ಅವನು ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಮಥಿಸಿದನು. ‘ಕೆಂಪು ಹೂವುಗಳ ಮರಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ವಾನರರ ಬಣ್ಣವೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದದ್ದೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ಪಲಾಯನದ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದುದು — ಸಮುದ್ರ, ಆಕಾಶ, ನೆಲ, ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶ, ಮರಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ಗುಹೆಗಳು — ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಡಿದರು. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಕೆಲವರು ಹೆಣಗಳಂತೆ ಉಸಿರು ಬಿಗಿಹಿಡಿದು ಬಿದ್ದುಕೊಂಡರು’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೆಲವರು ಭಯದಿಂದ ಸತ್ತವರಂತೆ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರಾದರು ಎಂದು ಅರ್ಥ, ಎಲ್ಲರೂ ಸತ್ತರು ಎಂದಲ್ಲ. ‘ಯಾವ ದಾರಿಯಿಂದ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿದ್ದರೋ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೇತುವೆಯೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ — ಲಂಕಾವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮಾರ್ಗವೇ ಈಗ ಭಯದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಮುರಿದು ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರರನ್ನು ಕಂಡು ಅಂಗದನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿಲ್ಲಿರಿ, ಯುದ್ಧಮಾಡೋಣ, ಕಪಿಗಳೇ, ಹಿಂದಿರುಗಿ. ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನೆಲ್ಲ ಸುತ್ತಿದರೂ ಸೋತು ಓಡಿದ ನಿಮಗೆ ಒಂದು ನೆಲೆಯನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆ; ಎಲ್ಲರೂ ಹಿಂದಿರುಗಿ, ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಏಕೆ ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ಆಯುಧ ತೊರೆದು ಓಡುವ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿಯರು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುವರು; ಗೌರವದಿಂದ ಬಾಳುವ ಪುರುಷರಿಗೆ ಅದು ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಭಾರವಾದ ಪೆಟ್ಟು. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಮಹಾಕುಲಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರು; ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಪಿಗಳಂತೆ ಭಯಭೀತರಾಗಿ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ಭಯಪಟ್ಟು ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೊರೆದು ಓಡುತ್ತಿದ್ದೀರಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅನಾರ್ಯರು. ಜನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನೀವು ಆಡಿದ ಆ ಉಗ್ರವಾದ ಬಡಾಯಿಮಾತುಗಳು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದವು? ಧಿಕ್ಕಾರಕ್ಕೊಳಗಾಗಿ ಬದುಕುವ ಹೇಡಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಪವಾದಗಳು ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ; ಸತ್ಪುರುಷರು ನಡೆದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿರಿ, ಭಯವನ್ನು ತೊರೆಯಿರಿ. ಅಲ್ಪಾಯುಗಳಾದ ನಾವು ಹತರಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದರೆ, ಕೆಟ್ಟ ಯೋಧರಿಗೆ ದುರ್ಲಭವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆವು; ಅಥವಾ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆವು; ಹತರಾದರೆ ವೀರಲೋಕದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವೆವು.’ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಅದರಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಾಚಿಕೆ, ಕುಲಾಭಿಮಾನ, ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂಬ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅಂಗದನು ಈಗ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇರಣೆ ಇತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಉಪಾಲಂಭ. ‘ಸೋತು ಓಡಿದ ನಿಮಗೆ ನೆಲೆಯನ್ನು ಕಾಣೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಓಡಿಹೋದರೂ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವಿರಿ ಎಂದು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಯಾಗಲಿ ರಾಮನ ಬಳಿಯಾಗಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸ್ಥಾನವಿರದು, ಮನೆಯಲ್ಲೂ ಹೆಂಡತಿಯರು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುವರು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಸಾಮಾಜಿಕ ನಾಚಿಕೆಯ ಭಯವನ್ನು ಯುದ್ಧಭಯಕ್ಕಿಂತ ಭಾರವಾದುದೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನಾರ್ಯರು’ ಎಂಬ ಕಠೋರ ಶಬ್ದ ಕುಲೀನರಿಗೆ ಅವಮಾನ. ‘ಜನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಆಡಿದ ಬಡಾಯಿಮಾತುಗಳು’ ಎಂಬ ನೆನಪಿಸುವಿಕೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಗರ್ವಪಟ್ಟವರೇ ಈಗ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಕಲ್ಪಗಳು — ಮರಣದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ, ವಿಜಯದಿಂದ ಕೀರ್ತಿ, ವೀರಮರಣದಿಂದ ವೀರಲೋಕದ ಭೋಗ — ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಲಾಭವೇ, ಪಲಾಯನದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಹಾನಿ ಎಂಬ ತರ್ಕ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯುಧ್ಯಾಮಃ’ — ಯುದ್ಧಮಾಡೋಣ — ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಬಹುವಚನ; ಅಂಗದನು ತನ್ನನ್ನೂ ಯೋಧರಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಕೇವಲ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದ ಪತಂಗದಂತೆ, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಕಂಡ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಜೀವಂತನಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗನು. ಓಡಿಹೋಗಿ ನಾವು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಒಬ್ಬನಿಂದ ಅನೇಕರು ಸೋತು ಓಡಿದರು ಎಂದು ನಮ್ಮ ಯಶಸ್ಸು ನಾಶವಾಗುವುದು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಚಿನ್ನದ ತೋಳ್ಬಂದಿ ತೊಟ್ಟ ಶೂರನಾದ ಅಂಗದನಿಗೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರು ಶೂರರು ನಿಂದಿಸುವಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು: ‘ಕುಂಭಕರ್ಣ ರಾಕ್ಷಸನು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಘೋರವಾದ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಇದು ನಿಲ್ಲುವ ಸಮಯವಲ್ಲ, ನಾವು ಹೋಗುತ್ತೇವೆ; ನಮಗೆ ಜೀವವೇ ಪ್ರಿಯ.’ ಇಷ್ಟು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ಭಯಂಕರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಭೀಕರನಾದ ಅವನು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಆ ವಾನರಯೂಥಪರೆಲ್ಲರೂ ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡಿದರು. ಅನಂತರ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವೀರ ವಾನರರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಅಂಗದನು ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ ಗೌರವದ ನುಡಿಗಳಿಂದಲೂ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದನು. ಧೀಮಂತನಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರನಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರಯೂಥಪರೆಲ್ಲರೂ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತ ನಿಂತರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಋಷಭ, ಶರಭ, ಮೈಂದ, ಧೂಮ್ರ, ನೀಲ, ಕುಮುದ, ಸುಷೇಣ, ಗವಾಕ್ಷ, ರಂಭ, ತಾರ, ದ್ವಿವಿದ, ಪನಸ ಮತ್ತು ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತ ಮೊದಲಾದವರು ಅತಿ ತ್ವರೆಯಿಂದ ರಣರಂಗದತ್ತ ಹೊರಟರು. ಯೂಥಪರ ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿಯೇ ವೀರರ ಪುನರುತ್ಥಾನದ ಪ್ರತೀಕ. ಅಂಗದನು ತನ್ನ ತರ್ಕವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಪಥಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಪತಂಗದಂತೆ ನಾಶವಾಗುವುದು ಖಂಡಿತ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರ ಪಲಾಯನ ಅನಾವಶ್ಯಕ, ಅದರಿಂದ ಕೇವಲ ಯಶಸ್ಸಿನ ಹಾನಿ. ಆದರೆ ಭಯಾರ್ತರಾದ ವಾನರರು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ — ಅವರ ಉತ್ತರವನ್ನು ‘ಶೂರವಿಗರ್ಹಿತಮ್’ — ಶೂರರು ನಿಂದಿಸುವಂಥದು — ಎಂದು ಕವಿಯೇ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇದು ನಿಲ್ಲುವ ಸಮಯವಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಅನುಚಿತ ಕಾಲವನ್ನು ಕಾರಣವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಭೀಕರ ರಾಕ್ಷಸನು ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಧೈರ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಎರಡು ಬಾರಿ ಓಡಿಹೋದವರನ್ನೂ ಅವನು ಕೈಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಸಾಂತ್ವನಗಳಿಂದಲೂ ಗೌರವದ ನುಡಿಗಳಿಂದಲೂ ಅದೇ ಸೇನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂಲದ ‘ಅನುಮಾನ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮಾನ ಅಥವಾ ಪ್ರಶಂಸೆ ಎಂದರ್ಥ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಇದನ್ನು ‘ತಿಳಿಹೇಳಿ, ಮನವೊಲಿಸಿ’ ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತದೆ. ‘ಆಜ್ಞಾಪ್ರತೀಕ್ಷಾಃ’ — ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಎದುರುನೋಡುವವರು — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೇನೆಯ ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ವಾಯುಪುತ್ರಮುಖ್ಯಾಃ’ ಎಂಬ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖನಾಗಿ ಬರುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ವರ್ಣಿತವಾಗುವುದು ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮವೇ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ