ಸರ್ಗ
ಕುಂಭಕರ್ಣನ ರಣಯಾತ್ರೆ
ಮಹೋದರನಿಗೆ ಛೀಮಾರಿ, ರಾವಣನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರ, ಸೇನೆಯೊಡನೆ ನಿರ್ಗಮನ, ದುರ್ನಿಮಿತ್ತಗಳು, ವಾನರರ ಪಲಾಯನ
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮಹೋದರನನ್ನು ಗದರಿಸಿ, ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ತನ್ನ ಅಣ್ಣ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ದುರಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾಮನನ್ನು ವಧಿಸಿ ಇಂದು ನಾನು ನಿನ್ನ ಘೋರ ಭಯವನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕುತ್ತೇನೆ; ವೈರವಿಲ್ಲದೆ ಸುಖವಾಗಿರು. ಶೂರರು ನೀರಿಲ್ಲದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಸಫಲವಾಗುವ ನನ್ನ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ನೋಡು. ಶೂರರು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವೇ ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರದರ್ಶನ ಮಾಡದೆಯೇ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.’ ನೀರಿಲ್ಲದ ಮೋಡದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಕೇವಲ ಗುಡುಗಿ ಮಳೆ ಸುರಿಸದ ಮೋಡ ವ್ಯರ್ಥ; ಹಾಗೆಯೇ ಕೇವಲ ಮಾತನಾಡಿ ಮಾಡದವನು ಹೇಡಿ. ಅನಂತರ ಅವನು ಮಹೋದರನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಮಹೋದರಾ, ಕಳವಳಗೊಂಡ, ಬುದ್ಧಿಹೀನರಾದ, ತಮ್ಮನ್ನು ಪಂಡಿತರೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ರಾಜರಿಗೆ ನಿತ್ಯವೂ ಹೇಳಲಾಗುವ ನಿನ್ನಂಥವರ ಮಾತು ರುಚಿಸುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೇಡಿಗಳಾದ, ರಾಜನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ, ಪ್ರಿಯವನ್ನೇ ನುಡಿಯುವ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವೂ ನಾಶವಾಯಿತು. ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನೊಬ್ಬನೇ ಉಳಿದಿದ್ದಾನೆ, ಕೋಶ ಬರಿದಾಗಿದೆ, ಸೈನ್ಯ ಹತವಾಗಿದೆ; ಮಿತ್ರರ ವೇಷದಲ್ಲಿರುವ ಶತ್ರುಗಳಾದ ನೀವು ಈ ರಾಜನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದಿರಿ. ಇಗೋ, ಶತ್ರುಜಯಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದ ನಾನು, ಇಂದು ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ದುರ್ನೀತಿಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ರಾಜಶೇಷಾ ಲಂಕಾ’ — ರಾಜನೊಬ್ಬನೇ ಉಳಿದ ಲಂಕೆ — ಎಂಬ ಪದ ಕರುಣಾಜನಕ; ರಾಜನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಉಳಿದಿಲ್ಲವೋ ಎಂಬಂತೆ. ‘ಸುಹೃಚ್ಚಿಹ್ನಮ್ ಅಮಿತ್ರಕಮ್’ — ಮಿತ್ರರ ಚಿಹ್ನೆ ತೊಟ್ಟ ಶತ್ರುಗಳು — ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮಹೋದರಾದಿಗಳನ್ನು ಮಿತ್ರರೂಪದ ಶತ್ರುಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಮಂತ್ರಿಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಮ್ಮ ದುರ್ನೀತಿಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ದೋಷವನ್ನು ರಾಜನ ಬದಲು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅಣ್ಣನ ಗೌರವ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮಹೋದರನ ಕಪಟೋಪಾಯ ಹೀಗೆ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ತಳ್ಳಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ವೀರನ ಮಾತು ಕಾರ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಅಲ್ಪ, ಕಾರ್ಯವಾದರೋ ಮಹತ್ತು — ಇದು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಆದರ್ಶ. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮಹೋದರನ ಕಪಟೋಪಾಯವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಖಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ‘ಶೂರರು ಗರ್ಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ವಂಚನೆಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹೇಡಿಗಳ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ವೀರನ ಧರ್ಮ, ಛಲ-ಮೋಸ ಹೇಡಿಯದು. ‘ನಿರ್ವೈರೋ ಹಿ ಸುಖೀ ಭವ’ — ವೈರವಿಲ್ಲದೆ ಸುಖವಾಗಿರು — ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ರಮಸ್ವ ರಾಜನ್’ — ರಾಜನೇ, ಸುಖಿಸು — ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಅಣ್ಣನ ಸುಖವೇ ಅವನ ಗುರಿ. ಇದಲ್ಲದೆ, ‘ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವೇ ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆಯ ನಿಂದೆ, ಆದರೂ ಅವನೇ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ — ಈ ವಿರೋಧ ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯಂಗ್ಯದಂತಿದೆ. ಇನ್ನೂ, ‘ಕೋಶ ಬರಿದಾಗಿದೆ, ಸೈನ್ಯ ಹತವಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾವಣನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದ ದುರವಸ್ಥೆಯನ್ನೇ ಪುನರುಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ದೋಷವನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾಜನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸದೆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಕುಶಲನಾದ ವಕ್ತಾರನ ಲಕ್ಷಣ.
ಧೀಮಂತನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ನಗುತ್ತ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಟ್ಟನು: ‘ಅಪ್ಪಾ, ಯುದ್ಧವಿಶಾರದನೇ, ಈ ಮಹೋದರನು ರಾಮನಿಂದ ಭಯಭೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧ ರುಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸೌಹಾರ್ದದಲ್ಲೂ ಬಲದಲ್ಲೂ ನನಗೆ ನಿನಗೆ ಸಮನಾದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಕುಂಭಕರ್ಣಾ, ಶತ್ರುವಧೆಗಾಗಿಯೂ ಜಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಹೋಗು. ಅರಿಂದಮನೇ, ಶತ್ರುನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಲಗಿದ್ದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಎಬ್ಬಿಸಿದೆನು; ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಸಮಯ. ಪಾಶಹಸ್ತನಾದ ಅಂತಕನಂತೆ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹೋಗು; ವಾನರರನ್ನೂ ಸೂರ್ಯತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಪುತ್ರರನ್ನೂ ಭಕ್ಷಿಸು. ನಿನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡೇ ವಾನರರು ಓಡಿಹೋಗುವರು; ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಹೃದಯಗಳೂ ಒಡೆದುಹೋಗುವುವು.’ ಮಹಾಬಲನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ತಾನು ಮರುಹುಟ್ಟು ಪಡೆದಂತೆ ಭಾವಿಸಿದನು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಬಲವನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ರಾಜನು ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಸಂತುಷ್ಟನಾದನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಬಲನು ರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಆಗ ಹೊರಟನು. 12ರಿಂದ 17ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ — ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಈ ಭಾಗ ರಾವಣನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ಅವನ ಹರ್ಷವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಮಹೋದರನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ವಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಅಸ್ಥಿರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಮಹೋದರನ ಉಪಾಯ ರುಚಿಸಿದಂತಿತ್ತು, ಈಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಶೌರ್ಯ. ‘ಮರುಹುಟ್ಟು ಪಡೆದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ನಿರಾಶೆ ಆಶೆಯಾಗಿ ಬದಲಾದುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರನಂತೆ’ — ಚಿಂತೆಯೆಂಬ ರಾಹುವಿನಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಅವನ ಮುಖ ಪ್ರಸನ್ನವಾಯಿತು. ರಾವಣನ ನಗುವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ತಾನೂ ಹಿಂದೆ ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮಹೋದರನ ಭಯವನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸೌಹಾರ್ದದಲ್ಲೂ ಬಲದಲ್ಲೂ ನಿನಗೆ ಸಮನಾದವನಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶಂಸೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಹೃದಯವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಪಾಶಹಸ್ತನಾದ ಅಂತಕನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನನ್ನು ಯಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ; ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುವ ‘ಕಿಂಕರದಂಡವಾನ್ ಪ್ರಭುಃ’ — ಕಿಂಕರದಂಡವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಪ್ರಭು ಯಮ — ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೊಡನೆ ಇದು ವೃತ್ತವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಹೃದಯಗಳು ಒಡೆದುಹೋಗುವುವು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಆಶೆ ಅತಿರೇಕದ್ದು — ರೂಪಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಶತ್ರು ಸಾಯುವನು ಎಂದು.
ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿತವಾದ ಶೂಲವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು — ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಪ್ಪು ಉಕ್ಕಿನದು, ಹೊಳೆಯುವುದು, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರವುಳ್ಳದ್ದು, ಇಂದ್ರನ ಸಿಡಿಲಿಗೆ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳದ್ದು, ವಜ್ರದಷ್ಟು ಭಾರವಾದುದು, ದೇವ-ದಾನವ-ಗಂಧರ್ವ-ಯಕ್ಷ-ಪನ್ನಗರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ್ದು, ಕೆಂಪು ಹೂವುಗಳ ದೊಡ್ಡ ಮಾಲೆಯನ್ನು ತೊಟ್ಟದ್ದು, ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಉಗುಳುವುದು, ಶತ್ರುಗಳ ರಕ್ತದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ವಿಶಾಲವಾದ ಶೂಲ. ಶೂಲದ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆ — ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣದ್ದು, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತ, ತಾನೇ ಬೆಂಕಿ ಕಾರುವುದು, ಶತ್ರುರಕ್ತದಿಂದ ರಂಜಿತ — ಆ ಆಯುಧದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ಯುದ್ಧದ ಉಗ್ರತೆಯನ್ನೂ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಾನು ಒಬ್ಬನೇ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನ ಸೈನ್ಯ ಇಲ್ಲೇ ಇರಲಿ. ಇಂದು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ಹಸಿದವನಾಗಿ ಆ ವಾನರರನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವೆನು.’ ಒಬ್ಬನೇ ಹೋಗುವುದು ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಪರಮಾವಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹೋದರನು ಇದನ್ನೇ ನಿಂದಿಸಿದ್ದನು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಶೂಲ-ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಸೈನಿಕರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಹೋಗು. ಮಹಾತ್ಮರೂ ಶೂರರೂ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವರೂ ಆದ ವಾನರರು ಒಬ್ಬನೇ ಇರುವವನನ್ನೋ ಅಜಾಗರೂಕನನ್ನೋ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಚ್ಚಿ ನಾಶಮಾಡಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ನೀನು ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಹೋಗು; ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಅಹಿತವಾದ ಶತ್ರುಪಕ್ಷವನ್ನೆಲ್ಲ ನಿರ್ಮೂಲ ಮಾಡು.’ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ‘ಏಕಾಕಿನಂ ಪ್ರಮತ್ತಂ ವಾ…’, ‘ತಸ್ಮಾತ್ಪರಮದುರ್ಧರ್ಷಃ…’, ‘ರಕ್ಷಸಾಮಹಿತಂ…’ ಎಂಬ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿವೆ. ರಾವಣನು ಇಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾನರರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಬಲವನ್ನು ಅವನು ಬಲ್ಲ. ಮಹೋದರನು ಹೇಳಿದ ಸಂಶಯದ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬಂಟಿ ವೀರನೂ ಅನೇಕರಿಂದ ಸೋಲಬಹುದು. ಶೂಲದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಮಾಲೆ — ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ಪದಗಳು — ಕವಿಯ ಶೈಲಿಯ ಲಕ್ಷಣ; ಇದರಿಂದ ಆಯುಧವೇ ಒಂದು ಪಾತ್ರದಂತೆ ಸಜೀವವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ದೇವದಾನವಗಂಧರ್ವಯಕ್ಷಪನ್ನಗಸೂದನಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳ ಸ್ಮರಣೆ; ವಿಭೀಷಣನೂ ಇದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನು. ‘ಹಸಿದವನು, ಕ್ರುದ್ಧನು’ ಎಂಬುದು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಎರಡು ಸ್ವಭಾವಗಳು — ಹಸಿವು ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಕಗಳು. ರಾವಣನ ಉಪದೇಶದ ‘ಪ್ರಮತ್ತಂ ವಾ’ — ಅಜಾಗರೂಕನನ್ನಾಗಲಿ, ಮತ್ತನನ್ನಾಗಲಿ — ಎಂಬ ಪದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮದ್ಯಪಾನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಮತ್ತನಾಗಿಯೇ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ‘ಒಬ್ಬನೇ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅವನ ಸಹಜ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ, ರಾವಣನ ‘ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಹೋಗು’ ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆ ಅವನ ರಾಜನೀತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಇಬ್ಬರ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹವೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯೂ ಬೆರೆತಿವೆ; ರಾವಣನು ಅವನನ್ನು ಅಮೂಲ್ಯನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ರಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಆಶೆ.
ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾವಣನು ಆಸನದಿಂದ ಎದ್ದು, ನಡುನಡುವೆ ಮಣಿಗಳನ್ನು ಪೋಣಿಸಿದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ತೊಡಿಸಿದನು. ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳನ್ನೂ ಉಂಗುರಗಳನ್ನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಹಾರವನ್ನೂ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ತೊಡಿಸಿದನು. ದಿವ್ಯವಾದ ಸುಗಂಧಮಯ ಹೂಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಅವನ ಅಂಗಗಳಿಗೂ, ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಕಿವಿಗಳಿಗೂ ಜೋಡಿಸಿದನು. ರಾಜನೇ ಸ್ವತಃ ತಮ್ಮನನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಸ್ನೇಹದ ಮತ್ತು ಆದರದ ಚಿಹ್ನೆ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುವ ವೀರನಿಗೆ ಸಲ್ಲುವ ಸನ್ಮಾನ. ಚಿನ್ನದ ಅಂಗದ-ಕೇಯೂರ-ನಿಷ್ಕಗಳೆಂಬ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತನಾದ, ದೊಡ್ಡ ಕಿವಿಗಳುಳ್ಳ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಹುತಿ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಬೆಳಗಿದನು. ದೊಡ್ಡ ಕಪ್ಪು ಸೊಂಟಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನು — ಅಮೃತಮಂಥನದಲ್ಲಿ ವಾಸುಕಿ ಸರ್ಪದಿಂದ ಸುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಮಂದರಪರ್ವತದಂತೆ — ವಿರಾಜಿಸಿದನು. ‘ಶ್ರೋಣೀಸೂತ್ರ’ಕ್ಕೆ — ಸೊಂಟಪಟ್ಟಿಗೆ — ಕೊಟ್ಟ ಮಂದರ-ವಾಸುಕಿಯರ ಉಪಮೆ ಅವನ ಸೊಂಟದ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನೂ ಪಟ್ಟಿಯ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಸಮುದ್ರಮಂಥನದ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯದ ಸೂಚಕ. ಅನಂತರ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ: ‘ಚಿನ್ನದ, ಭಾರವನ್ನು ಸಹಿಸುವ, ಅಭೇದ್ಯವಾದ, ಮಿಂಚಿನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದಲೇ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಕವಚವನ್ನು ತೊಡುತ್ತ ಅವನು ಸಂಧ್ಯಾಮೇಘಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು.’ ‘ನಿವಾತ’ ಎಂದರೆ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಭೇದಿಸಲಾಗದ್ದು; ‘ಭಾರಸಹ’ ಎಂದರೆ ಭಾರೀ ಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವಂತಹುದು. ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಾಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಭೂಷಿತನಾದ, ಶೂಲಪಾಣಿಯಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನಾಗಲು ಉತ್ಸಾಹಗೊಂಡ ನಾರಾಯಣನಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸಿದನು. ಅಲಂಕಾರದ ಕ್ರಮ — ಮಾಲೆ, ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳು, ಹಾರ, ಕುಂಡಲಗಳು, ಸೊಂಟಪಟ್ಟಿ, ಕವಚ — ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದಂತೆ ಗಂಭೀರ. ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ದೇಹದ ವಿಶಾಲತೆಗೆ ಇದು ಕವಿಯ ಅತಿಪ್ರಿಯ ಉಪಮೆ. ಸಂಧ್ಯಾಮೇಘದ ಉಪಮೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಕಪ್ಪು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಕೆಂಪು-ಹೊನ್ನಿನ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಅವನ ಕಪ್ಪು ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಚಿನ್ನದ ಕವಚ. ‘ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಹುತಿ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟ ಅಗ್ನಿ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಯಜ್ಞದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ವೀರನ ದೀಪ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ತುಪ್ಪದಿಂದ ಸರಿಯಾಗಿ ಆಹುತಿ ಪಡೆದ ಅಗ್ನಿ ಉರಿಯುವಂತೆ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅವನು. ಆದರೆ ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿ ಆಹುತಿಯನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ವಾನರರನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಲು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಗೂಢಾರ್ಥ. ರಾಜನು ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಅಲಂಕರಿಸುವುದು ಪ್ರಾಚೀನ ಪದ್ಧತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಪ್ರಿಯ ಯೋಧನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವಾಗ ಸ್ವತಃ ಅವನನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಆ ಮಹಾಬಲನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೊರಟನು. ರಾವಣನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದಲೂ ಶಂಖ-ದುಂದುಭಿಗಳ ನಿನಾದಗಳಿಂದಲೂ ಉತ್ತಮ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಸೈನಿಕರೊಡನೆಯೂ ಅವನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನನ್ನು ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಶಬ್ದಮಾಡುವ ರಥಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಥಿಕರು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು; ಸರ್ಪಗಳನ್ನೂ ಒಂಟೆಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನೂ ಸಿಂಹ-ಆನೆ-ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನೂ ಏರಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ಘೋರನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಹೂಮಳೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತ, ಛತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹರಿತವಾದ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾಗಿ, ರಕ್ತದ ವಾಸನೆಯಿಂದ ಮತ್ತೇರಿದ, ದಾನವರಿಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಶತ್ರುವಾದ ಅವನು ಹೊರಟನು. ಮಹಾನಾದ ಮಾಡುವ, ಮಹಾಬಲರಾದ, ಭಯಂಕರರಾದ, ಭಯಂಕರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಿಗಳಾದ ಅನೇಕ ಕಾಲಾಳು ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರು — ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವರು, ಅನೇಕ ‘ವ್ಯಾಮ’ಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರದವರು, ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದವರು, ಶೂಲಗಳನ್ನೂ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನೂ ಹರಿತವಾದ ಕೊಡಲಿಗಳನ್ನೂ, ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳನ್ನೂ ಪರಿಘಗಳನ್ನೂ ಗದೆಗಳನ್ನೂ ಮುಸಲಗಳನ್ನೂ, ವಿಶಾಲವಾದ ತಾಳೆಮರದ ಕಾಂಡಗಳನ್ನೂ ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಕವಣೆಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದವರು. ‘ವ್ಯಾಮ’ ಎಂದರೆ ಚಾಚಿದ ಎರಡು ತೋಳುಗಳ ಉದ್ದ ಎಂದು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಇನ್ನೊಂದು ದಾರುಣವಾದ, ನೋಡಲು ಘೋರವಾದ ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು — ನೂರು ಧನುಸ್ಸುಗಳಷ್ಟು ಸುತ್ತಳತೆಯುಳ್ಳವನು, ಆರುನೂರು ಧನುಸ್ಸುಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರದವನು, ರೌದ್ರನು, ಬಂಡಿಯ ಚಕ್ರದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು, ಮಹಾಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಸಮಾನನು. ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ, ಸುಟ್ಟ ಬೆಟ್ಟದಂತಿದ್ದ, ದೊಡ್ಡ ಬಾಯುಳ್ಳ ಅವನು ನಗುತ್ತ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಇಂದು ವಾನರಮುಖ್ಯರ ಆ ಯೂಥಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ, ಕೆರಳಿದ ಬೆಂಕಿ ಪತಂಗಗಳನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಸುಟ್ಟುಹಾಕುವೆನು.’ ಸೇನೆಯ ವರ್ಣನೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ವಾಹನಗಳಿಂದಲೂ ಆಯುಧಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದೆ; ಇದು ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಬಂಡಿಯ ಚಕ್ರದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಸುಟ್ಟ ಪರ್ವತದಂತಹ ಕಪ್ಪು ದೇಹ — ಕವಿ ಅವನ ರೂಪವನ್ನು ಭಯಾನಕ ರಸದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉನ್ಮತ್ತನಾದ, ರಕ್ತಗಂಧದಿಂದ ಮತ್ತೇರಿದ ಅವನು ಮದ್ಯದಿಂದಲೂ ರಕ್ತದ ವಾಸನೆಯಿಂದಲೂ ಅಮಲೇರಿದ್ದಾನೆ; ಇದು ಅವನ ರಾಕ್ಷಸಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪತಂಗ-ಅಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವಾನರರ ವಿನಾಶ ಎಷ್ಟು ಸುಲಭ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯೂ ನಮಸ್ಕಾರವೂ ಕ್ರೂರ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಹಿರಿಯನ ಬಗ್ಗೆ ವಿನೀತನಾಗಿರುವುದನ್ನೂ ಕುಲಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ವಾಹನಗಳ ಪಟ್ಟಿ — ಸರ್ಪಗಳು, ಒಂಟೆಗಳು, ಕತ್ತೆಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಮೃಗಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು — ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯನ್ನೂ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಇನ್ನೊಂದು ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಕಾಮರೂಪಿತ್ವ — ಬಯಸಿದ ರೂಪ ತಾಳುವ ಶಕ್ತಿ — ಇದು ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಶೇಷ ಗುಣ; ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಎರಡು ಮೂರು ಪಟ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ವಾನರರ ಭಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.
‘ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ವಾನರರು ನನಗೆ ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನೂ ಮಾಡಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಿಜ; ಆ ಜಾತಿ ನಮ್ಮಂಥವರ ನಗರೋದ್ಯಾನಗಳಿಗೆ ಅಲಂಕಾರ. ಪುರಕ್ಕೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿರುವುದರ ಮೂಲ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಘವನೇ; ಅವನು ಹತನಾದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಹತವಾದಂತೆ; ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಧಿಸುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಿವೇಕ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ನಿರಪರಾಧಿಗಳೆಂದು, ಕೇವಲ ಉದ್ಯಾನದ ಅಲಂಕಾರದಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುಖ್ಯ ಶತ್ರು ರಾಮನೇ. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ರಾಕ್ಷಸರು ಸಮುದ್ರವನ್ನೇ ನಡುಗಿಸುವಂತೆ ಮಹಾಘೋರವಾದ ನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಧೀಮಂತನಾದ ಅವನು ಬೇಗನೆ ಹೊರಡುತ್ತಿರಲು ಸುತ್ತಲೂ ಘೋರರೂಪದ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು — ಉಲ್ಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಸಿಡಿಲುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ, ಕತ್ತೆಯ ಬಣ್ಣದ ಕೆಂಬೂದಿ ಮೋಡಗಳು ಕವಿದವು; ಸಮುದ್ರಗಳೂ ಕಾಡುಗಳೂ ಸಹಿತ ಭೂಮಿ ನಡುಗಿತು; ಘೋರರೂಪದ ನರಿಗಳು ಜ್ವಾಲೆಯ ತುತ್ತುಗಳುಳ್ಳ ಬಾಯಿಗಳಿಂದ ಊಳಿಟ್ಟವು; ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ ವೃತ್ತಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿದವು; ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಶೂಲದ ಮೇಲೆ ಹದ್ದು ಬಂದು ಎರಗಿತು; ಅವನ ಎಡಗಣ್ಣು ಅದುರಿತು, ಎಡತೋಳು ನಡುಗಿತು; ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದಮಾಡುತ್ತ ಉರಿಯುವ ಉಲ್ಕೆ ಬಿತ್ತು; ಸೂರ್ಯನು ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು, ಸುಖಕರವಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸಲಿಲ್ಲ. ಮೈನವಿರೇಳಿಸುವ ಈ ಮಹೋತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ಕೃತಾಂತನ — ಮೃತ್ಯುವಿನ — ಬಲದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹೊರಟನು. ದುರ್ನಿಮಿತ್ತಗಳ ಪಟ್ಟಿ ದೀರ್ಘವಾದುದು — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ, ತನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲೂ — ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಶುಭವೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಇದು ಅವನ ಸನ್ನಿಹಿತ ಮರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತಾಂತಬಲಚೋದಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಕಾಲನೇ ಅವನನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಶೂಲದ ಮೇಲೆ ಹದ್ದು ಎರಗುವುದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಶುಭ, ಏಕೆಂದರೆ ಆಯುಧವೇ ಮೃತ್ಯುಚಿಹ್ನೆಯಿಂದ ಸ್ಪೃಷ್ಟವಾಯಿತು. ‘ಅಚಿಂತಯನ್’ — ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ — ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ದರ್ಪದ ಫಲ; ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸದವನು ದೈವವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ವಾನರರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕರುಣೆಯೂ ವಿರೋಧಾಭಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಮೊದಲು ‘ಕಪಿಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವೆನು’ ಎಂದಿದ್ದನು, ಈಗ ಅವರ ನಿರಪರಾಧಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ದುರ್ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಹಾವೀರರ ವಧೆಗೆ ಮುಂಚೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಖರನ, ಪ್ರಹಸ್ತನ, ಕೊನೆಗೆ ರಾವಣನದೂ. ಇಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಬಹಳ — ಕತ್ತೆಯ ಬಣ್ಣದ ಮೋಡಗಳು, ಭೂಕಂಪ, ನರಿಗಳ ಊಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣ ಸುತ್ತಾಟ, ಶೂಲದ ಮೇಲೆ ಹದ್ದಿನ ಎರಗುವಿಕೆ, ಎಡಗಣ್ಣಿನ ಅದುರುವಿಕೆ, ತೋಳಿನ ನಡುಕ, ಉಲ್ಕಾಪಾತ, ಸೂರ್ಯನ ಕಾಂತಿಹೀನತೆ, ಗಾಳಿಯ ಅಭಾವ. ಪುರುಷನಿಗೆ ಎಡ ಅಂಗ ಅದುರುವುದು ಅಶುಭ ಎಂಬುದು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಶ್ರೋತೃವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಾತಿನ ‘ಪುರಕ್ಕೆ ಮುತ್ತಿಗೆಯ ಮೂಲ ರಾಘವ’ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧನೀತಿಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸೇನೆಯ ನಾಯಕನು ಹತನಾದರೆ ಸೇನೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಾನರರ ಮೇಲೆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವ್ಯಯಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ವಿವೇಕ ಅವನ ಮಂತ್ರಿಗುಣವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹದ್ದು, ನರಿಗಳು, ಉಲ್ಕೆ — ಇವು ಮೃತ್ಯುವಿನ ದೂತರಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದು ಅವನ ದರ್ಪದ ಪರಿಚಾಯಕ.
ಪರ್ವತಸದೃಶನಾದ ಅವನು ಕಾಲುಗಳಿಂದಲೇ ಕೋಟೆಗೋಡೆಯನ್ನು ದಾಟಿ, ದಟ್ಟ ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಅದ್ಭುತವಾದ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕಂಡು ಆ ವಾನರರು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಚದುರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಆಗ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡಿದರು. ಅತಿಪ್ರಚಂಡವಾದ ಆ ವಾನರಸೇನೆ ಒಡೆದ ಮೋಡಗಳ ಜಾಲದಂತೆ ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಮೋಡದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿದ್ದ ಆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮೋಡದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೇಘದ ಗುಡುಗಿನಂತಿದ್ದ ಅವನ ಘೋರ ನಿನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅನೇಕ ಕಪಿಗಳು ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳಂತೆ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದರು. ವಿಶಾಲವಾದ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಶತ್ರುನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟು, ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಕಿಂಕರದಂಡವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಪ್ರಭುವಾದ ಯಮನಂತೆ ಕಪಿಗಣಗಳಿಗೆ ಅತಿಭೀಕರ ಭಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದನು. ಕೊನೆಯ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ — ಉಪಜಾತಿ, ಉಪಜಾತಿ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ — ಇವು ಸರ್ಗದ ಉಪಸಂಹಾರವನ್ನು ಗಂಭೀರಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಮೇಘದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಗೆಯಲ್ಲಿದೆ — ವಾನರಸೇನೆ ದಟ್ಟ ಮೋಡದಂತೆ, ಓಡುವ ವಾನರರು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಚದುರಿದ ಮೋಡಗಳಂತೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮೋಡದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವವನು. ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಉಪಮೆ ವಾನರರು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಬೀಳುವುದನ್ನೂ, ಬೇರು ಕಡಿದ ಮರದಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯಮನ ಉಪಮೆ ಮುಂದಿನ ಸಂಹಾರದ ಸೂಚನೆ. ಹೀಗೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ರಣಯಾತ್ರೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೋಟೆಗೋಡೆಯನ್ನು ಕಾಲುಗಳಿಂದ ದಾಟುವುದು ಅವನ ದೇಹದ ಗಾತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವಾನರರಿಗೆ ದಾಟಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಕೋಟೆಗೋಡೆ ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮಾತ್ರ. ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳಿದ ಉಪಾಯ — ಇವನು ಕೇವಲ ಒಂದು ‘ಯಂತ್ರ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು — ಈಗ ನಿಷ್ಫಲವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಗರ್ಜನೆಯೇ ವಾನರರನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಪಲಾಯನ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ. ‘ಅಭ್ರಘನಪ್ರಖ್ಯಮ್’ — ದಟ್ಟ ಮೋಡದಂತಿದ್ದ — ಎಂಬುದು ವಾನರಸೇನೆಯ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನೂ, ‘ಭಿನ್ನಮ್ ಅಭ್ರಜಾಲಮ್’ — ಒಡೆದ ಮೋಡಗಳ ಜಾಲ — ಎಂಬುದು ಅದರ ವಿಘಟನೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಈ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳ ನಡುವೆಯೇ ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಕ್ಷಣ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಹರ್ಷ ಅವನ ವಿಜಯದ ಆರಂಭದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥