ಸರ್ಗ
ಕುಂಭಕರ್ಣನ ರಾವಣಭವನಪ್ರವೇಶ
ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದು, ಸಹೋದರರ ಸಮಾಗಮ, ರಾಮನಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ಉಂಟಾದ ಭಯ, ಕುಂಭಕರ್ಣನಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಯಾಚನೆ
ನಿದ್ರೆಯಿಂದಲೂ ಮದದಿಂದಲೂ ಕಳವಳಗೊಂಡಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶಾರ್ದೂಲ, ಅಪಾರ ವಿಕ್ರಮಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋದನು. ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಅವನು ಪರಮ ದುರ್ಜಯನಾಗಿದ್ದನು; ಮಾರ್ಗದ ಇಕ್ಕೆಲಗಳ ಮನೆಗಳಿಂದ ಅವನ ಮೇಲೆ ಹೂಮಳೆ ಸುರಿಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು — ನಗರವಾಸಿಗಳು ಅವನನ್ನು ತಮ್ಮ ರಕ್ಷಕನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಹರಡಿದ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ವಿಶಾಲವೂ ರಮ್ಯವೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಭವನವನ್ನು ಕಂಡನು. ಅನಂತರ ಸೂರ್ಯನು ಮೋಡಗಳ ಜಾಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು, ದೂರದಲ್ಲಿ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಂಡನು — ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಸ್ವಯಂಭುವನ್ನು ಶಕ್ರನು ಕಾಣುವಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಪ್ರವೇಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಮೋಡ, ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ. ಅಣ್ಣನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನು ತನ್ನ ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸಿದನು. ಈ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ತೊಂಬತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಸಮಾನ, ‘ರಕ್ಷೋಗಣಸಮನ್ವಿತಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠಭೇದ ಮಾತ್ರ — ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇದು ಪುನರುಕ್ತಿ, ಕಥಾಕ್ರಮದಲ್ಲಾದರೋ ಪ್ರವೇಶದ ಪುನಃಸ್ಮರಣೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪಯಣವನ್ನು ರಾಜಮೆರವಣಿಗೆಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾವಿರಾರು ಅನುಚರರು, ಹೂಮಳೆ, ಶೋಭಾಯಮಾನ ಮಾರ್ಗ. ಆದರೆ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನಿದ್ರೆಯೂ ಮದವೂ ಇನ್ನೂ ಇವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶೌರ್ಯದೊಡನೆ ಆಲಸ್ಯವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ನಗರವಾಸಿಗಳ ಹೂಮಳೆಯಲ್ಲಿ ಆಶೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಅನೇಕ ಪರಾಜಯಗಳಿಂದ ನೊಂದ ಅವರು ಈ ಹೊಸ ರಕ್ಷಕನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ರಾಜಭವನದ ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳೂ ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆಯೂ ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ, ಅದು ಈಗ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದೆ. ಭೂಮಿಯ ಕಂಪನ ಅವನ ದೇಹದ ಭಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಮುಂದೆ ವಾನರರ ಭಯಕ್ಕೂ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಮನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಅಂಗಳಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಒಳಹೊಕ್ಕ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಗುರುವೂ ಜ್ಯೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಂಡನು. ದಶಗ್ರೀವನೂ ಬಂದಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ತಕ್ಷಣ ಎದ್ದು ಅವನನ್ನು ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದನು. ಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅಣ್ಣನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ‘ಏನು ಮಾಡಬೇಕು?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ರಾವಣನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಎದ್ದು ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿದನು, ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಅಭಿನಂದಿಸಿದನು. ಅಣ್ಣನು ಎದ್ದು ನಿಂತದ್ದು, ಆಲಿಂಗಿಸಿದ್ದು ಅವನ ಭಯದ ಗಾಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜನೂ ತಮ್ಮನ ಬಗ್ಗೆ ವಿನೀತನಾದನು. ಅನಂತರ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಶುಭವೂ ದಿವ್ಯವೂ ಆದ ಶ್ರೇಷ್ಠಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಆ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಅವನು ಕೋಪದಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ನೀನು ಇಷ್ಟು ಆಸ್ಥೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಎಬ್ಬಿಸಿದೆ? ಇಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಯಾರಿಂದ ಭಯ? ಇಂದು ಯಾರು ಪ್ರೇತವಾಗಲಿದ್ದಾರೆ?’ ‘ಪ್ರೇತಃ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾರಿಗಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವನು ಖಂಡಿತ ಸಾಯುವನು ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ. ಇಲ್ಲಿ ಕೋಪವೂ ನಿದ್ರಾಭಂಗದ ಫಲದಂತಿದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಿನಯವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಬಲಶಾಲಿಯಾದರೂ ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಿಂ ಕೃತ್ಯಮ್’ (ಏನು ಮಾಡಬೇಕು) ಎಂಬ ಅವನ ಮೊದಲ ಮಾತು ಸೇವಕನಂತಹದು, ಅನಂತರದ್ದಾದರೋ ಕ್ರುದ್ಧ ಯೋಧನದು. ರಾವಣನೂ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ, ಅದು ಅವನ ವಿಜಯಗಳ ಚಿಹ್ನೆ; ಆದರೂ ಅವನು ಉದ್ವಿಗ್ನ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ರಾಜನ ಬಾಹ್ಯ ವೈಭವವನ್ನೂ ಆಂತರಿಕ ಭಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಹೋದರರ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ನೇಹ ನಿಜವಾದುದು, ಆದರೆ ಆ ಸ್ನೇಹದಲ್ಲೂ ರಾವಣನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಅಡಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು. ‘ಆದೃತ್ಯ’ (ಆಸ್ಥೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ, ಸಾಧಾರಣ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಮಹತ್ಕಾರಣವೇ ಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ತಮ್ಮನನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನೂ ರೋಷದಿಂದ ಉರುಳಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾಬಲನೇ, ನೀನು ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ಬಹಳ ದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ನಿನಗೆ ರಾಮನಿಂದ ನನಗೆ ಉಂಟಾದ ಭಯ ತಿಳಿಯದು. ಈ ಶ್ರೀಮಂತ, ಬಲಶಾಲಿ ದಾಶರಥಿ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ನಮ್ಮ ಬೇರನ್ನೇ ಕಡಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅಯ್ಯೋ, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿನ ವನಗಳನ್ನೂ ಉಪವನಗಳನ್ನೂ ನೋಡು — ಸೇತುವೆಯ ಮೂಲಕ ಸುಲಭವಾಗಿ ಬಂದ ವಾನರರಿಂದ ಇವು ಒಂದೇ ಸಮುದ್ರದಂತಾಗಿವೆ. ಮುಖ್ಯಾತಿಮುಖ್ಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರಿಂದ ಹತರಾದರು. ವಾನರರ ನಾಶವನ್ನಾದರೋ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾನು ಹೇಗೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಹಿಂದೆಯೂ ವಾನರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಉಂಟಾಗಿರುವ ಈ ಭಯದಿಂದ ಕಾಪಾಡು, ಇಂದೇ ಇವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡು; ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲಾಯಿತು. ಕೋಶವೆಲ್ಲವೂ ಬರಿದಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ನೆರವಾಗಿ, ಮಕ್ಕಳೂ ಮುದುಕರೂ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ದರ್ಪ ಕರಗಿಹೋಗಿದೆ — ತಾನೇ ಕೋಶಕ್ಷಯವನ್ನೂ ಸೈನ್ಯಕ್ಷಯವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಾಲವೃದ್ಧಾವಶೇಷಿತಾ’ (ಮಕ್ಕಳೂ ಮುದುಕರೂ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯುವ ಯೋಧರೆಲ್ಲರೂ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಕರುಣ ಚಿತ್ರ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ‘ಮೂಲಂ ಪರಿಕೃಂತತಿ’ (ಬೇರನ್ನು ಕಡಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮರದ ಉಪಮೆ ಇದೆ — ಮರದ ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಒಣಗುವಂತೆ ಲಂಕೆಯ ಬಲ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿದೆ. ‘ವಾನರೈಕಾರ್ಣವಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಸಮುದ್ರದಂತೆ ವರ್ಣಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು ಸೇತುವೆಯ ಮೂಲಕ ದಾಟಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದ್ದಾರೆ. ರಾವಣನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ — ಸೀತಾಪಹರಣವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನನ್ನು ಶತ್ರುವೆಂದು ಮಾತ್ರ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಹಸ್ತಾದಿಗಳ ವಧೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪರಾಜಯ ಈ ಭಾಷಣದ ಹಿನ್ನೆಲೆ.
‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಅಣ್ಣನಿಗಾಗಿ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡು. ಶತ್ರುತಾಪನನೇ, ಹಿಂದೆ ನಾನು ಯಾವ ತಮ್ಮನಿಗೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿರಲಿಲ್ಲ — ನಾನು ಎಂದೂ ಯಾರನ್ನೂ ಯಾಚಿಸಿರಲಿಲ್ಲ.’ ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜನು ತನ್ನ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ನನಗೆ ಸ್ನೇಹವೂ ಅಪಾರ ಗೌರವವೂ ಇದೆ. ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ನೀನು ಪ್ರತಿವ್ಯೂಹ ರಚಿಸಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಅಸುರರನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದಿರುವೆ.’ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ಅದರ ಅರ್ಥ ಹಿಂದಿನದರೊಡನೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ‘ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮನೇ, ನಿನ್ನ ಆ ಎಲ್ಲ ವೀರ್ಯವನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸು; ಸರ್ವಭೂತಗಳಲ್ಲೂ ನಿನಗೆ ಸಮನಾದ ಬಲಶಾಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹಾರ: ‘ಯುದ್ಧಪ್ರಿಯನೇ, ಬಂಧುಪ್ರಿಯನೇ, ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದಂತೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಪ್ರಿಯಹಿತವನ್ನು ಮಾಡು. ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎದ್ದ ಮಹಾವಾಯು ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುವಂತೆ ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪೀಡಿಸು.’ ‘ಪ್ರಿಯರಣ’, ‘ಬಾಂಧವಪ್ರಿಯ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಸಂಬೋಧನೆಗಳು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಎರಡು ಸ್ವಭಾವಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತವೆ — ಯುದ್ಧಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಬಂಧುಪ್ರೇಮ; ರಾವಣನು ಎರಡನ್ನೂ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ತುತಿ, ಯಾಚನೆ, ಭಯ — ಈ ಮೂರೂ ಈ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಬೆರೆತಿವೆ. ರಾವಣನು ಹಿಂದೆ ಯಾರ ಮುಂದೆಯೂ ತಲೆಬಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಈಗಾದರೋ ತಮ್ಮನ ಮುಂದೆ ಯಾಚಕನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅವನ ಪತನದ ಆರಂಭ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಅವನು ಅವನ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಲಿ ಎಂದು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಈ ಯಾಚನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವನು. ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಗೌರವ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ತಮ್ಮನ ಹೃದಯವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ, ದೇವಾಸುರವಿಜಯಗಳ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಅವನ ಗರ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿನ ವಾಯು-ಮೇಘದ ಉಪಮೆ ಯುದ್ಧದ ವೇಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಜಲವುಳ್ಳ ಹಗುರ ಮೋಡಗಳು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಚದುರುವಂತೆ ವಾನರರೂ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಓಡಿಹೋಗುವರು ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಆಶೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥