ಸರ್ಗ
ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಉಪಾಲಂಭ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹ
ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಂದ ರಾವಣನ ಅನೀತಿಯ ನಿಂದೆ, ರಾಜನೀತಿಯ ಉಪದೇಶ, ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಸಾಂತ್ವನ ಮತ್ತು ರಾಮವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ
ಆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಜೋರಾಗಿ ನಕ್ಕನು, ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ರಾವಣನ ದೀನ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಅವನ ನಗು ಉಪಹಾಸವೂ ಹೌದು, ದುಃಖವೂ ಹೌದು — ಅಣ್ಣನು ಹಿಂದೆ ಯಾವುದನ್ನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲವೋ ಅದು ಈಗ ಫಲಿಸಿದೆ. ‘ಹಿಂದೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ನಿರ್ಣಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾವು ಯಾವ ದೋಷವನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೆವೋ, ಅದನ್ನೇ ಹಿತವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದ ನೀನು ಈಗ ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ದುಷ್ಕರ್ಮಿ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುವಂತೆ, ನಿನ್ನ ಪಾಪಕರ್ಮದ ಫಲ ಬೇಗನೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಂದು ತಲುಪಿದೆ. ಮಹಾರಾಜ, ಈ ಕಾರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಮೊದಲೇ ಚಿಂತಿಸಲಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ವೀರ್ಯದರ್ಪದಿಂದಾಗಿ ಅನುಬಂಧವನ್ನು — ಪರಿಣಾಮವನ್ನು — ವಿಚಾರಿಸಲಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸೀತಾಪಹರಣದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ‘ಪಾಪದ ಫಲ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಆರಂಭದ ಮಂತ್ರಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾವಣನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದರೂ ‘ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದಿದ್ದನು; ‘ಪುರಾ ಮಂತ್ರವಿನಿರ್ಣಯೇ’ (ಹಿಂದೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದರ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹಿತೇಷ್ವನಭಿಯುಕ್ತೇನ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನು ಹಿತವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಉದಾಸೀನ ಎಂಬ ಆಕ್ಷೇಪವಿದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನೀತಿಯೂ ಧರ್ಮವೂ ಎರಡೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ರಾಕ್ಷಸನಾದರೂ ಅವನು ಪಾಪವನ್ನು ಪಾಪವೆಂದೇ ಬಲ್ಲನು. ಅವನ ನಗುವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ತನಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಗೊತ್ತು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದ ರಾಜನು ಈಗ ಭಯದಿಂದ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಈ ವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ನಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭವೇ ಸಹೋದರರ ಸಂಬಂಧದ ದ್ವಿಮುಖತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶೀಘ್ರಮ್’ (ಬೇಗನೆ) ಎಂಬ ಪದವೂ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಪಾಪದ ಫಲ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಲ್ಲ, ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲೇ, ಅಚಿರದಲ್ಲೇ ಬಂದಿದೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನ ವಧೆ, ರಾವಣನ ಸ್ವಂತ ಪರಾಜಯ, ನಗರದ ಮುತ್ತಿಗೆ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆ ಫಲದ ರೂಪಗಳು.
‘ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದವನು ಮೊದಲು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಅನಂತರ, ಅನಂತರ ಮಾಡಬೇಕಾದವುಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ಮಾಡಿದರೆ, ಅವನು ನೀತಿ-ಅನೀತಿಗಳನ್ನು ಅರಿಯದವನು. ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸದೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳು, ಅಶುದ್ಧ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ ಹವಿಸ್ಸುಗಳಂತೆ, ಕೆಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಮೂರು ಕರ್ಮಗಳ ಐದು ಬಗೆಯ ಯೋಗವನ್ನು ಸಚಿವರೊಡನೆ ಒಮ್ಮತದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಕೈಗೊಳ್ಳುವವನು ಸರಿಯಾದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ.’ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕರ್ಮಗಳು — ಕ್ಷಯ, ವೃದ್ಧಿ, ಸ್ಥಾನ, ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾನ, ಸಂಧಿ, ಆಶ್ರಯ — ಹಾಗೂ ಐದು ಯೋಗಗಳು — ಆರಂಭೋಪಾಯ, ಪುರುಷದ್ರವ್ಯಸಂಪತ್ತು, ದೇಶಕಾಲವಿಭಾಗ, ವಿಪತ್ಪ್ರತೀಕಾರ, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ — ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾಗಿ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಬಯಸುವ, ಸಚಿವರೊಡನೆ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆಲೋಚಿಸುವ, ಸುಹೃದರನ್ನು ಗಮನಿಸುವ ರಾಜನೇ ನಿಜವಾದ ರಾಜ. ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು, ಅಥವಾ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ, ಅಥವಾ ಎರಡೆರಡರ ಜೋಡಿಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ತಕ್ಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಬೇಕು.’ ಹಿಂದಿ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಧರ್ಮ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಅರ್ಥ, ರಾತ್ರಿ ಕಾಮ ಎಂಬ ಕಾಲವಿಭಾಗವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಯಾವನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ರಾಜನಾಗಿರಲಿ ರಾಜಸಮಾನನಾಗಿರಲಿ — ಅವನ ಬಹುಶ್ರುತತ್ವ ವ್ಯರ್ಥ.’ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ರಾವಣನು ಬಹುಶ್ರುತನಾದರೂ ಕಾಮವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ಅವನ ದೋಷ. ಇಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನಿದ್ರಾಲುವಾದ ರಾಕ್ಷಸನಲ್ಲ, ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಚರಿತ್ರೆಯ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಮುಖ. ‘ಅಪ್ರಯತೇಷ್ವಿವ ಹವೀಂಷಿ’ (ಅಶುದ್ಧ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿನ ಹವಿಸ್ಸುಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಯಜ್ಞದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನೀತಿಯ ದೋಷವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ಅಶುದ್ಧ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಿಸಿದುದು ನಿಷ್ಫಲವಾಗುವಂತೆ ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮವೂ. ಹೀಗೆ ಅವನು ರಾಜನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯವಾದ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮತ್ತು ವಿಚಾರವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನು ರಾವಣನು ಕಡೆಗಣಿಸಿದ್ದನು. ರಾವಣನು ಮೊದಲು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು, ಅನಂತರ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದನು; ‘ಮೊದಲು ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಅನಂತರ’ ಎಂಬ ದೋಷಕ್ಕೆ ಇದೇ ಉದಾಹರಣೆ.
‘ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದಾನ, ಸಾಮ, ಭೇದ, ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವಿಕ್ರಮ, ಯೋಗ, ನೀತಿ-ಅನೀತಿ ಎರಡನ್ನೂ — ಇವನ್ನು ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಚಿವರೊಡನೆ ಆಲೋಚಿಸಿ ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜನು ಅರ್ಥತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಬದುಕುವ ಸಚಿವರೊಡನೆ ತನ್ನ ಹಿತದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಆಲೋಚಿಸಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.’ ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ‘ಉಪಪ್ರದಾನ’ ಎಂದರೆ ದಾನ, ‘ಸಾಂತ್ವ’ ಎಂದರೆ ಸಾಮ, ‘ವಿಕ್ರಮ’ ಎಂದರೆ ದಂಡ. ‘ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅರಿಯದ, ಪಶುಬುದ್ಧಿಯ ಪುರುಷರು ಮಂತ್ರಿಗಳ ನಡುವೆ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಧಾರ್ಷ್ಟ್ಯದಿಂದ ಮಾತನಾಡಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನರಿಯದ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನರಿಯದ, ಅಪಾರ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಬಯಸುವ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸಬಾರದು. ಯಾವ ಜನರು ಧಾರ್ಷ್ಟ್ಯದಿಂದ ಅಹಿತವನ್ನು ಹಿತದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹರಟುತ್ತಾರೋ, ಆ ಕಾರ್ಯನಾಶಕರನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಿಂದ ಹೊರಗಿಡಬೇಕು. ಶತ್ರುಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಂಡ ಜಾಣ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಒಡೆಯನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತ ಇಲ್ಲಿ ವಿಪರೀತ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಿತ್ರರಂತೆ ಕಾಣುವ, ಶತ್ರುಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಆ ಅಮಿತ್ರ ಸಚಿವರನ್ನು ಒಡೆಯನು ಮಂತ್ರನಿರ್ಣಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ವರ್ತನೆಯಿಂದ ಗುರುತಿಸಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಗುರಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ರಾವಣನ ಹೊಗಳುಭಟ ಮಂತ್ರಿಗಳು; ಪ್ರಹಸ್ತಾದಿಗಳು ‘ನಾವು ಗೆಲ್ಲುತ್ತೇವೆ’ ಎಂದು ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದರು. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಉಪಸಂಹಿತಾನ್’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥ ಲಂಚ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಶತ್ರುಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಂಡವರು ಎಂದಿದೆ. ಹಿಂದೆ ವಿಭೀಷಣನೇ ಹಿತವಾದಿಯಾಗಿದ್ದನು, ಅವನನ್ನಾದರೋ ಹೊರಹಾಕಲಾಯಿತು; ಹೊಗಳುಭಟರು ಮಾತ್ರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದರು — ಇದೇ ವಿಪರ್ಯಾಸ. ‘ಪಶುಬುದ್ಧಯಃ’ ಎಂಬ ಕಠೋರ ಪದ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನರಿಯದೆ ಧಾರ್ಷ್ಟ್ಯದಿಂದ ಮಾತನಾಡುವ ಆ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ತಿರಸ್ಕಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪದೇಶದ ಸಾರ — ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿಯೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು; ಕೇವಲ ಪ್ರಿಯವಾದಿಗಳು ಹಿತವಾದಿಗಳಲ್ಲ. ಈ ಉಪದೇಶ ಎಲ್ಲ ಆಡಳಿತಗಾರರಿಗೂ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ. ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳು, ಷಡ್ಗುಣಗಳು, ತ್ರಿವರ್ಗ — ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಈ ಎಲ್ಲ ಮೂಲತತ್ತ್ವಗಳನ್ನೂ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಇಲ್ಲಿ ದುಡುಕಿನಿಂದ ಕಾರ್ಯಗಳ ಹಿಂದೆ ಓಡುವ ಚಪಲನ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಇತರರು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತದ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ. ಶತ್ರುವನ್ನು ಅವಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ತನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳದವನು ಅನರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದಲೂ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.’ ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ಮಾಡಿದ ರಂಧ್ರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಅದರ ಮೂಲಕ ಹಂಸ ಮೊದಲಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಚಪಲ ರಾಜನ ದೌರ್ಬಲ್ಯದೊಳಗೂ ಶತ್ರುಗಳು ನುಸುಳುತ್ತಾರೆ. ‘ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿ ಮಂಡೋದರಿಯೂ ನನ್ನ ತಮ್ಮ ವಿಭೀಷಣನೂ ಹಿಂದೆ ಇಲ್ಲಿ ಏನು ಹೇಳಿದ್ದರೋ, ಅದೇ ನಮಗೆ ಹಿತವಾಕ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ನಿನಗೆ ಹೇಗೆ ಇಷ್ಟವೋ ಹಾಗೆ ಮಾಡು.’ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ನಿರಾಶೆಯ ಸೂಚಕ — ‘ಈಗ ನಿನ್ನ ಇಷ್ಟ.’ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಮಂಡೋದರಿ ಮತ್ತು ವಿಭೀಷಣರ ಹೆಸರುಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ, ಹಿತವಚನ ಮನೆಯಲ್ಲೂ ಸಭೆಯಲ್ಲೂ ಎರಡೂ ಕಡೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ರಾವಣನಾದರೋ ಎರಡನ್ನೂ ಅವಮಾನಿಸಿ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆದನು ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುವಿನ ಅವಜ್ಞೆ — ರಾಮನು ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿದ್ದು — ಇದೇ ರಾವಣನ ಮುಖ್ಯ ದೋಷ ಎಂದು ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ ವ್ಯವರೋಪ್ಯತೇ’ (ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದಲೂ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯನಾಶದ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯೂ ಅಡಗಿದೆ — ರಾವಣನು ರಾಜ್ಯದಿಂದಲೂ ಜೀವನದಿಂದಲೂ ಚ್ಯುತನಾಗುವನು ಎಂದು.
ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದಶಗ್ರೀವನು ಹುಬ್ಬು ಗಂಟಿಕ್ಕಿದನು, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಾನ್ಯನಾದ ಗುರುವಿನಂತೆ, ಆಚಾರ್ಯನಂತೆ ನೀನು ನನಗೆ ಏಕೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ಹೀಗೆ ಮಾತಿನ ಶ್ರಮ ಪಡುವುದೇಕೆ — ಯಾವುದು ಯುಕ್ತವೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡು. ಭ್ರಮೆಯಿಂದಲೋ, ಚಿತ್ತಮೋಹದಿಂದಲೋ, ಬಲವೀರ್ಯಗಳ ಆಶ್ರಯದಿಂದಲೋ ಹಿಂದೆ ಯಾವುದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡಲಿಲ್ಲವೋ, ಅದರ ಕಥೆ ಈಗ ಮತ್ತೆ ವ್ಯರ್ಥ. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಯುಕ್ತವೋ ಅದನ್ನು ಈಗ ಆಲೋಚಿಸು. ಕಳೆದುಹೋದುದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಹೋದದ್ದು ಹೋಯಿತು.’ ರಾವಣನು ‘ಭ್ರಮೆಯಿಂದ, ಚಿತ್ತಮೋಹದಿಂದ’ ಎಂದು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಅರ್ಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನನ್ನ ಅನೀತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ದೋಷವನ್ನು ನಿನ್ನ ವಿಕ್ರಮದಿಂದ ಸರಿಪಡಿಸು. ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹವಿದ್ದರೆ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಕ್ರಮವಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಈ ಕಾರ್ಯ ನಿನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸಿದರೆ, ಇದನ್ನು ಮಾಡು. ಯಾರು ಅರ್ಥನಾಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ದೀನನಿಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಸುಹೃದ; ಯಾರು ಅನೀತಿಯಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದವರಿಗೆ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಒದಗುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಬಂಧು.’ ಹೀಗೆ ಸುಹೃದನ ಮತ್ತು ಬಂಧುವಿನ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ ಅವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಭಾವನೆಯನ್ನೂ ಮುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ‘ಹೋದದ್ದು ಹೋಯಿತು’ ಎಂಬ ನೀತಿ ಸತ್ಯವೇ, ಆದರೆ ರಾವಣನು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಮುಚ್ಚಲು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಯಾಚನೆ ಬೆರೆತಿವೆ — ‘ಗುರುವಿನಂತೆ ಏಕೆ ಉಪದೇಶಿಸುವೆ’ ಎಂಬುದು ಅಹಂಕಾರ, ‘ದೀನನಿಗೆ ನೆರವಾಗುವವನು’ ಎಂಬುದು ಯಾಚನೆ. ರಾಜನೂ ತನ್ನನ್ನು ದೀನನೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಸಂಕಟದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹವಿದ್ದರೆ’ ಎಂದು ಮೂರು ಬಾರಿ ‘ಇದ್ದರೆ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿ ಅವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನು ನಿರಾಕರಿಸಲಾರನು. ಹೀಗೆ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಒತ್ತಡವೇ ರಾವಣನ ಅಸ್ತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ.
ಹೀಗೆ ದೃಢವೂ ಕಠೋರವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ‘ಇವನು ರುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮೆಲ್ಲನೆ ಮೃದುವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಂತೈಸುತ್ತ ಹೇಳಿದನು: ‘ಶತ್ರುದಮನನಾದ ರಾಜನೇ, ಗಮನವಿಟ್ಟು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ರಾಕ್ಷಸರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ಸಂತಾಪಪಡುವುದು ಸಾಕು; ರೋಷವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸ್ವಸ್ಥನಾಗು. ಪಾರ್ಥಿವನೇ, ನಾನು ಬದುಕಿರುವವರೆಗೆ ಇದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಬೇಡ; ಯಾರಿಗಾಗಿ ನೀನು ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಅವನನ್ನು ನಾನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಪರಿತಪ್ಯತೇ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿದೆ, ಅದು ಕರ್ಮಣಿ ಅಥವಾ ಭಾವೇ ಪ್ರಯೋಗದಂತೆ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ‘ಯಾರಿಗಾಗಿ (ನಿನ್ನಿಂದ) ಪರಿತಾಪಪಡಲಾಗುತ್ತಿದೆಯೋ’. ‘ಪಾರ್ಥಿವನೇ, ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲೂ ನಿನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ನಾನು ಖಂಡಿತ ಹೇಳಲೇಬೇಕು; ಬಂಧುಭಾವದಿಂದಲೂ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ ಅದನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವುಳ್ಳ ಬಂಧು ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ನೋಡು — ರಣದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡುವ ಶತ್ರುಗಳ ಸಂಹಾರವನ್ನು ನೋಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಚರಿತ್ರೆಯ ಮಹತ್ತ್ವವಿದೆ — ಹಿಂದೆ ಕಠೋರ ಉಪದೇಶ ನೀಡಿದವನೇ ಅಣ್ಣನ ರೋಷವನ್ನು ಕಂಡು ಸೌಮ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಿತವಚನ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯ, ಯುದ್ಧ ಅವನ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹ — ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಅವನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಬೋಧವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ‘ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳಲೇಬೇಕು’; ಆದರೆ ಧರ್ಮಬೋಧಕ್ಕಿಂತ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹ ಹೆಚ್ಚಿನದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅಧರ್ಮದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೂ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದುರಂತ. ‘ಅವಹಿತಃ ಶೃಣು’ (ಗಮನವಿಟ್ಟು ಕೇಳು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲೂ ಗೌರವ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ರಾಜನೆಂದೂ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ‘ರಾಜನ್’, ‘ಪಾರ್ಥಿವ’, ‘ರಾಕ್ಷಸರಾಜೇಂದ್ರ’ ಎಂದು. ಕಠೋರ ಮಾತಿನ ಅನಂತರ ಮೃದುವಾದ ಮಾತು — ಇದು ಕುಶಲ ವಕ್ತಾರನ ಲಕ್ಷಣ.
‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಇಂದು ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮನಾದ ನನ್ನಿಂದ ರಾಮನು ಹತನಾದಾಗ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡು. ಇಂದು ನಾನು ರಣದಿಂದ ತಂದ ರಾಮನ ತಲೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಸುಖಿಯಾಗು; ಸೀತೆ ದುಃಖಿತಳಾಗಲಿ. ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಇಂದು ತಮಗೆ ಅತಿ ಪ್ರಿಯವಾದ ರಾಮನ ಮರಣವನ್ನು ನೋಡಲಿ. ತಮ್ಮ ಬಂಧುಗಳ ವಧೆಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವ, ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವವರ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಇಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನ ವಿನಾಶದಿಂದ ಒರೆಸುತ್ತೇನೆ. ಇಂದು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತದಂತಿರುವ ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೂರ್ಯನೊಡಗೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು.’ ‘ಅದ್ಯ’ (ಇಂದು) ಎಂಬ ಪದದ ಪುನಃ ಪುನಃ ಆವರ್ತನ — ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ — ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅನಘನೇ, ಕೊಲ್ಲಲು ಉತ್ಸುಕರಾದ ಈ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ನನ್ನಿಂದಲೂ ಸಂತೈಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ನೀನು ದಾಶರಥಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಏಕೆ ಸದಾ ವ್ಯಥೆಪಡುತ್ತಿರುವೆ? ರಾಘವನು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದ ಮೇಲೆಯೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕಷ್ಟೆ; ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ನನ್ನ ಮಟ್ಟಿಗೆ ನಾನು ಸಂತಾಪಪಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದ ಮೇಲೆಯೇ ನಿನ್ನನ್ನು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅಣ್ಣನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸುವ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶತ್ರುತಾಪನನೇ, ಈಗಲೂ ನನಗೆ ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡು; ಅತುಲವಿಕ್ರಮನೇ, ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ಎದುರುನೋಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ.’ ಈ ಮಾತು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹೋದರನ ಆಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ವೀರನ ಗರ್ವ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಆದರೆ ‘ನಿಹತ್ಯ ಕಿಲ’ (ಕೊಂದ ಮೇಲೆಯೇ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಭವಿಷ್ಯತ್ತಿನ ಛಾಯೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಕವಿ ಓದುಗನಿಗೆ ಅವನ ಮರಣದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ರಾಕ್ಷಸರ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾಳಜಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಅಣ್ಣನಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಇಡೀ ರಾಕ್ಷಸಕುಲಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ‘ಸಸೂರ್ಯಮ್ ಇವ ತೋಯದಮ್’ (ಸೂರ್ಯನೊಡಗೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ಸುವರ್ಣವರ್ಣದ ದೇಹವನ್ನೂ ಕಪ್ಪು ಮೋಡವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
‘ನಿನ್ನ ಮಹಾಬಲ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾನು ನಿರ್ಮೂಲ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಶಕ್ರನಾಗಲಿ, ಯಮನಾಗಲಿ, ಅಗ್ನಿ-ವಾಯುಗಳಾಗಲಿ, ಕುಬೇರ-ವರುಣರಾಗಲಿ — ಅವರೆಲ್ಲರೊಡನೆ ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಪರ್ವತದಷ್ಟು ದೇಹವುಳ್ಳ, ಹರಿತ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ದಾಡೆಗಳುಳ್ಳ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಪುರಂದರನೂ ಹೆದರುವನು. ಅಥವಾ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಸಾಡಿ ವೇಗದಿಂದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹೊಸಕುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ಎದುರು ಬದುಕಬಯಸುವ ಯಾರೂ ನಿಲ್ಲಲಾರರು. ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲ್ಲ, ಗದೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಖಡ್ಗದಿಂದಲ್ಲ, ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದಲ್ಲ — ಕೇವಲ ಕೈಗಳಿಂದಲೇ ಆವೇಶದಿಂದ ವಜ್ರಧಾರಿ ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ. ಆ ರಾಘವನು ಇಂದು ನನ್ನ ಮುಷ್ಟಿಯ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಅನಂತರ ನನ್ನ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳು ರಾಘವನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವುವು. ರಾಜನೇ, ನಾನಿರುವಾಗ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಏಕೆ ಸಂತಪಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ನಾನು ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ರಾಮನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಘೋರ ಭಯವನ್ನು ಬಿಡು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ.’ ‘ರಾಘವನನ್ನೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ, ಮಹಾಬಲ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸಘಾತಕ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರಾದ ವಾನರರನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ. ನಿನಗೆ ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ಮಹಾಯಶಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹಿಂದೆ ಅವನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಐರಾವತದ ದಂತದಿಂದ ಹೊಡೆದಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಗರ್ವ ನಿರಾಧಾರವಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನ ಲಂಕಾದಹನದ ಉಲ್ಲೇಖ ರಾಕ್ಷಸರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆ ಅಪಮಾನದ ನೆನಪನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಶಕ್ತಿಯೂ ಅವನ ಸಹಜ ಬಲವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ, ಅದನ್ನು ವಿಭೀಷಣನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನು. ಆದರೂ ‘ನನ್ನ ಮುಷ್ಟಿವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡರೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸಂಶಯದ ಲೇಶವೂ ಇದೆ — ರಾಮನ ಬಲವನ್ನು ಅವನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಡೆಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳ ಹೆಸರುಗಳು — ಶಕ್ರ, ಯಮ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಕುಬೇರ, ವರುಣ — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಲೋಕಪಾಲರೇ; ಇವರೆಲ್ಲರೊಡನೆಯೂ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಪರಮಾವಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಿರಾಯುಧನಾಗಿಯೂ ಕೈಗಳಿಂದಲೇ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ದೇಹಬಲದ ಗರ್ವ.
‘ರಾಜನೇ, ಇಂದ್ರನಿಂದ ಭಯವಿರಲಿ, ಸ್ವಯಂಭುವಿನಿಂದಲೇ ಭಯವಿರಲಿ, ಸೂರ್ಯನು ರಾತ್ರಿಯ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತೆ ನಾನು ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಕ್ರುದ್ಧನಾದರೆ ದೇವತೆಗಳೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವರು; ಯಮನನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ. ನಕ್ಷತ್ರಗಳೊಡನೆ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸುತ್ತೇನೆ, ಶತಕ್ರತುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ, ವರುಣನ ಆಲಯವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತೇನೆ. ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಪುಡಿಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುತ್ತೇನೆ. ದೀರ್ಘಕಾಲ ಮಲಗಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಿಕ್ರಮವನ್ನು, ತಿನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಸರ್ವಭೂತಗಳೂ ಇಂದು ನೋಡಲಿ. ಈ ಇಡೀ ಸ್ವರ್ಗವೂ ನನ್ನ ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಸಾಲದು.’ 52 ರಿಂದ 56 ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ — ವಲ್ಗೇಟ್ನ ಈ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಪೂರ್ಣ ಭಾಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಗರ್ವವನ್ನು ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಗೆ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಅವನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ದಾಶರಥಿಯ ವಧೆಯಿಂದ ನಿನಗೆ ಸುಖಕರವಾದ ಸುಖವನ್ನು ತರಲು ನಾನು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಂದು ಎಲ್ಲ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಂಶಸ್ಥದಲ್ಲಿ: ‘ರಾಜನೇ, ಆನಂದಿಸು, ಇಂದು ವಾರುಣಿಯನ್ನು (ಮದ್ಯವನ್ನು) ಕುಡಿ, ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡು. ಇಂದು ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದಾಗ ಸೀತೆ ಬಹುಕಾಲ ನಿನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿರುವಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸೀತಾಪಹರಣವನ್ನು ‘ಪಾಪದ ಫಲ’ ಎಂದು ನಿಂದಿಸಿದವನೇ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸೀತೆ ನಿನ್ನ ವಶವಾಗುವಳು’ ಎಂದು ಆಶೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹ ಅವನ ನೀತಿಬೋಧವನ್ನು ಮೀರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗ ನೀತ್ಯುಪದೇಶದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಚರಿತ್ರೆಯ ಎರಡು ಮುಖಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ವಿವೇಕಿ ಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ವೀರ ಸಹೋದರ. ‘ವಾರುಣಿಯನ್ನು ಕುಡಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾವಣನ ಭೋಗಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅದೇ ಅವನ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಕುಂಭಕರ್ಣನೂ ಸ್ವತಃ ಮದ್ಯವನ್ನು ಕುಡಿದೇ ಬಂದಿದ್ದನು; ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಜೀವನಶೈಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಗಳ ನಂತರ ‘ನಿನಗೆ ಸುಖವನ್ನು ತರಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಸರಳ ಮಾತು ಅವನ ಸ್ನೇಹದ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥