॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 61ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪರಿಚಯ

ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರರ ಪಲಾಯನ, ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಬಲದ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಶಾಪದ ವರ್ಣನೆ, ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ವಾನರರು ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುವುದು

ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ರಾಮನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಕಿರೀಟಧಾರಿಯಾದ ಮಹಾಕಾಯ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಕಂಡನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಪರ್ವತಾಕಾರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು, ಹಿಂದೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ನಾರಾಯಣನಂತೆ — ತ್ರಿವಿಕ್ರಮಾವತಾರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ದೇಹದ ವಿಸ್ತಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನೀರು ತುಂಬಿದ ಮೋಡದಂತೆ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ, ಚಿನ್ನದ ತೋಳ್ಬಳೆಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟ ಅವನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ವಾನರರ ಮಹಾಸೈನ್ಯ ಮತ್ತೆ ಓಡಿಹೋಯಿತು — ‘ಪುನಃ’ (ಮತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಪಲಾಯನ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನೂ ಕಂಡು ರಾಮನು ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಪರ್ವತದಂತಿರುವ, ಕಿರೀಟಧಾರಿಯಾದ, ಹಳದಿಗಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಮಿಂಚಿನೊಡಗೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ಇವನು ಯಾರು? ಭೂಮಿಗೆ ಧ್ವಜದಂತಿರುವ ಒಬ್ಬ ಮಹಾಕಾಯನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಹೇಳು — ಈ ಅತಿ ದೊಡ್ಡವನು ಯಾರು, ರಾಕ್ಷಸನೋ ಅಸುರನೋ? ಇಂತಹ ಜೀವಿಯನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡಿಲ್ಲ.’ ರಾಮನ ವಿಸ್ಮಯವೂ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಖರ-ದೂಷಣರೇ ಮೊದಲಾದ ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದವನು ಇವನನ್ನು ಕಂಡು ಚಕಿತನಾದನು. ‘ಹರಿಲೋಚನಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಕಂದುಹಳದಿ ಕಣ್ಣುಗಳು, ‘ಕಿರೀಟೀ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಜಚಿಹ್ನೆ, ‘ಸವಿದ್ಯುದಿವ ತೋಯದಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಕಪ್ಪು ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳ ಹೊಳಪು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಮಹಾಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ರಾಜಪುತ್ರ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಎಲ್ಲ ರಹಸ್ಯಗಳೂ ಅವನಿಗೆ ಗೊತ್ತು — ಶರಣಾಗತನ ಉಪಯೋಗ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಕವಿಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ರಮ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ರಾಮನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಅನಂತರ ಶತ್ರುವಿನ ದರ್ಶನ, ಅನಂತರ ಸೈನ್ಯದ ಪಲಾಯನ, ಕೊನೆಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯ ಚಿತ್ರ ಓದುಗನ ಮುಂದೆ ಸಜೀವವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವರ್ಧಮಾನಂ ಚ ರಾಕ್ಷಸಮ್’ (ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದೇಹ ಹತ್ತಿರ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಹೆಚ್ಚುಹೆಚ್ಚು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ದೂರದಿಂದ ಕಂಡ ಪರ್ವತ ಹತ್ತಿರ ಹೋದಂತೆ ಬೆಳೆಯುವಂತೆ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿನ ‘ರಕ್ಷೋ ವಾ ಯದಿ ವಾಸುರಃ’ (ರಾಕ್ಷಸನೋ ಅಸುರನೋ) ಎಂಬ ಸಂಶಯವೂ ಅವನ ಅಪೂರ್ವತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂತಹ ದೇಹ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲೂ ದುರ್ಲಭ. ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ‘ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಉತ್ತರ ಕೇವಲ ಪರಿಚಯವಲ್ಲ, ಒಂದು ಉಪಾಯವೂ ಆಗಲಿದೆ.

‘ಯಾರಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೈವಸ್ವತನಾದ ಯಮನೂ ವಾಸವನಾದ ಇಂದ್ರನೂ ಸೋತರೋ, ಅವನೇ ಈ ವಿಶ್ರವಸನ ಮಗನಾದ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣ; ಇವನ ಗಾತ್ರಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನಿಲ್ಲ. ರಾಘವ, ಇವನಿಂದ ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ಯಕ್ಷರು, ಸರ್ಪಗಳು, ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಕಿನ್ನರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಂಗಗೊಂಡರು. ಶೂಲಪಾಣಿಯಾದ, ವಿಕಾರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ‘ಇವನು ಕಾಲನೇ’ ಎಂದು ಮೋಹಗೊಂಡ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೊಲ್ಲಲಾರದೆ ಹೋದರು. ಈ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸ್ವಭಾವತಃ ತೇಜಸ್ವಿ, ಮಹಾಬಲ; ಇತರ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರ ಬಲವಾದರೋ ವರದಾನದಿಂದ ಬಂದದ್ದು.’ ಈ ಭೇದ ವಿಶೇಷವಾದುದು — ರಾವಣಾದಿಗಳು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ವರ ಪಡೆದು ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದರು, ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗಾದರೋ ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಬಲ. ‘ಹುಟ್ಟಿದ ಕೂಡಲೇ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ಮಹಾಕಾಯ ಬಾಲಕನು ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ತಿಂದುಬಿಟ್ಟನು. ಅವರು ತಿನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಭಯಪೀಡಿತರಾದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಶಕ್ರನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋಗಿ ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದರು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾತ್ಮನಾ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹಾಕಾಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಸಾಧುತ್ವವನ್ನಲ್ಲ. ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದ ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೋತವರ ಪಟ್ಟಿ ದೀರ್ಘವಾಗಿದೆ — ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ಯಕ್ಷರು, ನಾಗರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ಗಂಧರ್ವರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಕಿನ್ನರರು — ಇದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಅವನ ಭಯ ಹರಡಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನು ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಅಣ್ಣನನ್ನೂ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಶರಣಾಗತನ ಈ ಸತ್ಯವಚನ ಅವನನ್ನು ರಾಮನ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಲೋಽಯಮ್’ (ಇವನು ಕಾಲನೇ) ಎಂಬ ದೇವತೆಗಳ ಮೋಹ, ಅವನನ್ನು ನೋಡುವುದೇ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ನೋಡಿದಷ್ಟು ಭಯಂಕರ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಇದ್ದ ಹಸಿವು ಅವನ ಸ್ವಭಾವದ ಮೂಲ; ಅದೇ ಮುಂದೆ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು.

‘ಕುಪಿತನಾದ ವಜ್ರಧಾರಿ ಮಹೇಂದ್ರನು ಹರಿತವಾದ ವಜ್ರದಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಶಕ್ರನ ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾಕಾಯನು ಕೋಪದಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿದನು, ಬಲವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ನಿನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮೊದಲೇ ಬೆದರಿದ್ದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬೆದರಿದರು. ಅನಂತರ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಮಹೇಂದ್ರನ ಐರಾವತದಿಂದ ದಂತವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಅದರಿಂದ ವಾಸವನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ನೊಂದ ಆ ವಾಸವನು ಉರಿದುಹೋದನು; ಆಗ ದೇವತೆಗಳೂ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೂ ದಾನವರೂ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ವಿಷಾದಗೊಂಡರು.’ ವಜ್ರವೂ ಯಾರ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಲಿಲ್ಲವೋ, ಅವನ ಬಲ ಎಂತಹದು ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳುಗನೇ ಊಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿ. ಐರಾವತದ ದಂತದಿಂದಲೇ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಹೊಡೆದದ್ದು ಅವನ ಅಪಮಾನದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ‘ಅನಂತರ ಶಕ್ರನು ಪ್ರಜೆಗಳೊಡನೆ ಸ್ವಯಂಭುವಿನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅವರು ಪ್ರಜಾಪತಿಗೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದೌರಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರು — ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವುದು, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಧರ್ಷಿಸುವುದು, ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸ ಮಾಡುವುದು, ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದು ಅತಿಯಾಗಿ. ಇಂದ್ರನು ಹೇಳಿದನು — ಇವನು ಹೀಗೆಯೇ ನಿತ್ಯವೂ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಲೋಕ ಶೂನ್ಯವಾಗುವುದು.’ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಅಪರಾಧಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನ ಚಿಂತೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಪರಾಜಯವಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಗಳ ನಾಶ — ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಎದುರಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರನು ದೇವತೆಗಳ ರಾಜನಾದರೂ ಪ್ರಜೆಗಳೊಡನೆ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಬಲ ಸಾಲದಾದಾಗ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನ ಆಶ್ರಯ. ವಜ್ರಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕೇವಲ ಅಲುಗಾಡಿದನು, ಬೀಳಲಿಲ್ಲ; ಅವನ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದಲಾದರೋ ಪ್ರಜೆಗಳು ಮತ್ತೆ ಬೆದರಿದರು. ಹೀಗೆ ಅವನ ದೇಹಬಲ ಮತ್ತು ನಾದಬಲ ಎರಡೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಅಪರಾಧಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ತ್ರೀಹರಣವೂ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ; ಇದು ರಾವಣನ ಸೀತಾಪಹರಣದೊಡನೆ ಅವರ ಕುಲದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ವಾಸವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸರ್ವಲೋಕಪಿತಾಮಹನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕರೆಸಿದನು, ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಕಂಡನು. ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ನೋಡಿದ ಕೂಡಲೇ ಪ್ರಜಾಪತಿಯೂ ಬೆದರಿದನು; ಅನಂತರ ಸಮಾಧಾನ ಹೊಂದಿ ಆ ಸ್ವಯಂಭುವು ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಲೋಕವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನೀನು ಪೌಲಸ್ತ್ಯನಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದಿನಿಂದ ನೀನು ಸತ್ತವನಂತೆ ಮಲಗಿರುವೆ. ಬ್ರಹ್ಮಶಾಪದಿಂದ ಅಭಿಭೂತನಾದ ಅವನು ಪ್ರಭುವಿನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದನು.’ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನೂ ಯಾರನ್ನು ಕಂಡು ಹೆದರಿದನೋ, ಅವನ ಭೀಷಣತೆ ಅತುಲ್ಯ. ‘ಆಗ ಅತ್ಯಂತ ಕಳವಳಗೊಂಡ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಪ್ರಜಾಪತಿಯೇ, ಬೆಳೆದುನಿಂತ ಚಿನ್ನದ ಮರವನ್ನು ಫಲ ಬಿಡುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ಮೊಮ್ಮಗನನ್ನು ಹೀಗೆ ಶಪಿಸುವುದು ನ್ಯಾಯವಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇವನು ಮಲಗುವುದು ನಿಶ್ಚಿತ, ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಇವನ ನಿದ್ರೆಗೂ ಎಚ್ಚರಕ್ಕೂ ಒಂದು ಕಾಲವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸು.’ ಚಿನ್ನದ ಮರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾವಣನು ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಕುಲಕ್ಕೆ ಫಲ ಕೊಡುವ ಸಂಪತ್ತು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಮೊಮ್ಮಗನೆಂಬ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾನಸಪುತ್ರ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಶ್ರವಸನ ಮಕ್ಕಳು ಅವನ ಮರಿಮಕ್ಕಳು. ‘ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸ್ವಯಂಭುವು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಇವನು ಆರು ತಿಂಗಳು ಮಲಗುವನು, ಒಂದು ದಿನ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವನು. ಆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಈ ವೀರನು ಹಸಿದು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ, ಬಾಯಿ ತೆರೆದು, ಉರಿದೆದ್ದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಲೋಕಗಳನ್ನು ತಿನ್ನಬಲ್ಲನು.’ ಹೀಗೆ ಶಾಪವನ್ನು ಮೃದುಗೊಳಿಸಿದರೂ ಲೋಕದ ಭಯ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶಾಪದ ಕಥೆ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಕುಂಭಕರ್ಣನ ದೀರ್ಘನಿದ್ರೆಯ ಕಾರಣ, ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಪಟ್ಟ ಕಷ್ಟದ ಹೇತು. ರಾವಣನು ಇಲ್ಲಿಯೂ ಚತುರನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಶಾಪವನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಲು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕಾಲನಿಯಮವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಿನ ಸತ್ಯತೆಯೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ತಮ್ಮನ ಜೀವನವೂ. ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಅವನ ಯಾಚನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಉತ್ತರದಲ್ಲೂ ಭಯವಿದೆ — ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲೂ ಅವನು ಲೋಕಗಳನ್ನು ತಿನ್ನಬಲ್ಲನು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಂದು ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಬ್ಬಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ದುಸ್ಸಾಧ್ಯ.

‘ಆ ರಾಜ ರಾವಣನು ಈಗ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿ, ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಭೀಮವಿಕ್ರಮ ವೀರನು ತನ್ನ ಬೀಡಿನಿಂದ ಹೊರಟು, ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ವಾನರರನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತ ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಇಂದು ವಾನರರು ಓಡಿಹೋದರು; ರಣದಲ್ಲಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಇವನನ್ನು ವಾನರರು ಹೇಗೆ ತಡೆದಾರು? ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಗೂ ಹೇಳಿರಿ — ಇದು ಎತ್ತರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ ಒಂದು ಯಂತ್ರ, ನಿಜವಾದ ರಾಕ್ಷಸನಲ್ಲ ಎಂದು. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದರೆ ವಾನರರು ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯರಾಗುವರು.’ ವಿಭೀಷಣನ ಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕವಾದುದು — ಬಲದಿಂದ ಯಾವುದನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವೋ, ಆ ಭಯವನ್ನು ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಉಪಾಯದಿಂದ ನಿವಾರಿಸಲು ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸತ್ಯವನ್ನು ಮರೆಮಾಚಿಯಾದರೂ ಸೈನ್ಯದ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಒಂದು ಬಗೆ. ರಾವಣನ ವಿಪತ್ತೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅವನ ಭಯವೇ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದ್ದರ ಮೂಲ ಎಂದು ವಿಭೀಷಣನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಬಲ್ಲನು. ‘ಯಂತ್ರಮ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಆಗಿನ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ದೂರದಿಂದ ಭಯಂಕರ, ಆದರೆ ನಿರ್ಜೀವ. ಹೀಗೆ ವಾನರರು ಅವನನ್ನು ಜೀವಂತ ಭಕ್ಷಕನೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಮರದ ಯಂತ್ರವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರೆ ಅವರ ಭಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು. ಈ ಉಪಾಯದ ಫಲ ಮುಂದೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ತತ್‌ಕ್ಷಣವೇ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ವ್ಯೂಹದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವಿಭೀಷಣನ ಸುಂದರ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಆ ಸಕಾರಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ಆಗ ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಅಗ್ನಿಪುತ್ರನೇ, ಹೋಗು, ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನೂ ವ್ಯೂಹದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿರು; ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರಗಳನ್ನೂ ಚರ್ಯಾಮಾರ್ಗಗಳನ್ನೂ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳನ್ನೂ ಸೇತುಮಾರ್ಗಗಳನ್ನೂ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ನಿಲ್ಲು. ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಆಯುಧಸಹಿತರಾಗಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸಿದ್ಧರಾಗಿರಲಿ.’ ‘ಪಾವಕೇ’ (ಅಗ್ನಿಪುತ್ರನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ನೀಲನು ಅಗ್ನಿಯ ಮಗನೆಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಘವನಿಂದ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರಸೇನಾಪತಿ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ನೀಲನು ವಾನರಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಆದೇಶ ನೀಡಿದನು. ಅನಂತರ ಪರ್ವತಗಳಂತಿದ್ದ ಗವಾಕ್ಷ, ಶರಭ, ಹನುಮಂತ, ಅಂಗದರು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ದ್ವಾರದ ಕಡೆಗೆ ಹೋದರು. ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಜಯೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ವೀರ ವಾನರರು ಮರಗಳಿಂದ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದ ಶಿಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಕೈಗಳುಳ್ಳ ವಾನರರ ಆ ಉಗ್ರ ಸೈನ್ಯ, ಪರ್ವತದ ಬಳಿ ಸೇರಿದ ಮಹಾ ಉಗ್ರ ಮೇಘಸಮೂಹದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾನರಸೇನೆ ಪರ್ವತದ ಬಳಿ ನಿಂತ ಮೇಘಸಮೂಹದಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಮೋಡಗಳು ಪರ್ವತವನ್ನು ಆವರಿಸುವಂತೆ ವಾನರರು ಲಂಕೆಯ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಆವರಿಸಿದರು. ಮೊದಲು ಓಡಿಹೋಗಿದ್ದ ಸೈನ್ಯ ಈಗ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ಸಜ್ಜಾಗಿದೆ — ನಾಯಕನ ಧೈರ್ಯ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಕ್ರಮಿಸಿತು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಹೀಗೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ವೇದಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಾಯಕತ್ವ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಭಯ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನು ಪಲಾಯನಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ವ್ಯೂಹ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ದ್ವಾರಗಳನ್ನೂ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳನ್ನೂ ಸೇತುಮಾರ್ಗಗಳನ್ನೂ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಶತ್ರು ಹೊರಬರಲೂ ಆಗದು. ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನೂ ಗವಾಕ್ಷನೇ ಮೊದಲಾದ ಯೂಥಪತಿಗಳೂ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತತ್‌ಕ್ಷಣ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಾನರರ ಆಯುಧಗಳು ಶಿಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಮರಗಳೇ, ಆದರೂ ಅವರ ಉತ್ಸಾಹ ‘ಜಿತಕಾಶಿನಃ’ (ವಿಜಯದಿಂದ ಮೆರೆಯುವವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಅವರು ತಾವೇ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ — ಆಯುಧಕ್ಕೂ ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದವನಿಗೂ ಸಾಮ್ಯ. ಹಿಂದಿನ ಪಲಾಯನದ ನಂತರದ ಈ ಪುನಃಸಜ್ಜತೆ ರಾಮನ ಪ್ರಭಾವದ ಫಲ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ