ಸರ್ಗ
ಕುಂಭಕರ್ಣಪ್ರಬೋಧನ
ಪರಾಜಿತನಾದ ರಾವಣನ ವ್ಯಥೆ ಮತ್ತು ಶಾಪಸ್ಮರಣೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವ ಆಜ್ಞೆ, ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಎಬ್ಬಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಎಚ್ಚರ ಮತ್ತು ಭೋಜನ, ಯೂಪಾಕ್ಷ-ಮಹೋದರರ ಮಾತು, ರಾವಣನ ಭವನದತ್ತ ಪಯಣ, ವಾನರರ ಭಯ
ರಾಮಬಾಣದ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ರಾಜನು ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ದರ್ಪ ಮುರಿದವನೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡವನೂ ಆದನು. ಸಿಂಹದಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಯಂತೆ, ಗರುಡನಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪದಂತೆ, ಆ ರಾಜನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನಿಂದ ಅಭಿಭೂತನಾದನು. ಬ್ರಹ್ಮದಂಡಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ, ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಚಂಚಲವಾದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ರಾಘವನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ವ್ಯಥೆಪಟ್ಟನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿ ‘ಹೋಗು, ವಿಶ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಬಾ’ ಎಂದು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು; ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ ಆ ಅಪಮಾನದ ಫಲ. ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳಲ್ಲೂ ಬಲಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲರ ಸಂಬಂಧ ಇದೆ — ಆನೆಯೂ ಸಿಂಹಕ್ಕೆ ಹೆದರುತ್ತದೆ, ಸರ್ಪವೂ ಗರುಡನಿಗೆ — ಹಾಗೆಯೇ ಲೋಕವಿಜಯಿಯಾದ ರಾವಣನೂ ರಾಮನಿಗೆ ಹೆದರಿದನು. ‘ಬ್ರಹ್ಮದಂಡಪ್ರತೀಕಾಃ’ ಎಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಂತೆ ಅಮೋಘವಾದ ಬಾಣಗಳು, ‘ವಿದ್ಯುಚ್ಚಲಿತವರ್ಚಸಃ’ ಎಂದರೆ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಚಂಚಲ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳವು — ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅವನ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ದೇಹದ ಗಾಯಕ್ಕಿಂತ ಮನಸ್ಸಿನ ಗಾಯವೇ ಅವನನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪೀಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಭಗ್ನದರ್ಪಃ’ ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾದುದು — ರಾವಣನ ದರ್ಪವೇ ಅವನ ಬಲದ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು; ಅದು ಮುರಿದಾಗ ಅವನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲೂ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡನು. ಇದೇ ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವ ನಿಶ್ಚಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅದೇ ಇಡೀ ಸರ್ಗದ ವಿಷಯ. ‘ವ್ಯಥಿತೇಂದ್ರಿಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ — ದೃಷ್ಟಿ, ಶ್ರವಣ, ಮನಸ್ಸು — ಕಳವಳಗೊಂಡಿವೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವನು, ಕುಬೇರ, ಯಮ, ಇಂದ್ರರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದವನು ಈಗ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಸೋತಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಅಪಮಾನ ಇಮ್ಮಡಿ. ಕವಿ ಅವನ ಬಾಹ್ಯ ಪರಾಜಯವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಆಂತರಿಕ ಭಯವನ್ನು — ‘ಸ್ಮರನ್’ (ನೆನೆಯುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನೆನಪೇ ಅವನ ಪೀಡೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಚಿತ್ರಣ ರಾಮಾಯಣದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ‘ಹೋಗು’ ಎಂದು ಬಿಟ್ಟದ್ದು ಧರ್ಮಯುದ್ಧದ ನಿಯಮ — ಆಯಾಸಗೊಂಡ ಶತ್ರುವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ರಾವಣನ ಪಾಲಿಗೆ ಆ ಅನುಗ್ರಹವೂ ಅಪಮಾನವೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುವಿನ ದಯೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದೆನೆಂಬುದೇ ಅವನ ಗರ್ವವನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ.
ಆ ರಾವಣನು ಚಿನ್ನದ ದಿವ್ಯವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಾನು ಮಾಡಿದ ಪರಮತಪಸ್ಸೆಲ್ಲವೂ ನಿಜಕ್ಕೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ನಾನು ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಸೋತೆನು. ‘ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ನಿನಗೆ ಭಯವಿದೆಯೆಂದು ತಿಳಿ’ ಎಂಬ ಬ್ರಹ್ಮನ ಆ ಘೋರವಾದ ಮಾತು ನನಗೆ ಈಗ ಎದುರಾಗಿದೆ; ಅದು ಹಾಗೆಯೇ ಆಯಿತು. ದೇವ, ದಾನವ, ಗಂಧರ್ವ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ, ಪನ್ನಗರಿಂದ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನು ನಾನು ಬೇಡಿದೆನು, ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಬೇಡಲಿಲ್ಲ.’ ವರವನ್ನು ಬೇಡುವಾಗ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿದ್ದೇ ಈಗ ಅವನ ನಾಶದ ಬಾಗಿಲು — ಇದು ರಾಮಾಯಣದ ಮೂಲಭೂತ ವಿಷಯ. ಅನಂತರ ಅವನು ಶಾಪಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ: ‘ಈ ದಶರಥಪುತ್ರನಾದ ರಾಮನೇ ಆ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ — ಹಿಂದೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಅನರಣ್ಯನು ಹೇಳಿದ್ದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೇ, ಕುಲಾಧಮನೇ, ದುರ್ಮತಿಯೇ, ನನ್ನ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನು ಹುಟ್ಟುವನು, ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಪುತ್ರರು, ಅಮಾತ್ಯರು, ಸೈನ್ಯ, ಕುದುರೆಗಳು, ಸಾರಥಿಯೊಡನೆ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲುವನು.’ ಹಾಗೆಯೇ ಹಿಂದೆ ನಾನು ಧರ್ಷಿಸಿದ ವೇದವತಿಯಿಂದಲೂ ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆನು; ಅವಳೇ ಈ ಮಹಾಭಾಗ್ಯವತಿ ಜನಕನಂದಿನಿ ಸೀತೆಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ. ಉಮೆ, ನಂದೀಶ್ವರ, ರಂಭೆ, ವರುಣನ ಮಗಳು — ಇವರು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ನನಗೆ ಒದಗಿದೆ; ಋಷಿವಾಕ್ಯ ಸುಳ್ಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’ 8 ರಿಂದ 12 ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ — ವಲ್ಗೇಟ್ನ ಈ ಭಾಗ ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಶಾಪಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಶಾಪಗಳ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಉಮೆಯದು ಕೈಲಾಸವನ್ನು ಎತ್ತಿದಾಗ ಉಂಟಾದ ಭಯದಿಂದ, ನಂದೀಶ್ವರನದು ಅವನ ವಾನರಮುಖವನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ, ರಂಭೆಯದು ನಳಕೂಬರನ ಶಾಪದ ಮೂಲಕ, ವರುಣನ ಮಗಳದು ಧರ್ಷಣೆಯಿಂದ. ‘ಇದನ್ನು ಅರಿತು ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಒಂದಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂಬುದು ಉಪಸಂಹಾರ. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಆತ್ಮಬೋಧ ಅಪರೂಪದ್ದು — ಅವನು ತನ್ನ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಶಾಪಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿರಿ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ವೇದವತಿಯ ಅವತಾರವೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ; ಇದರಿಂದ ಸೀತಾಪಹರಣ ಕರ್ಮಫಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸರ್ವಂ ತತ್ ಖಲು ಮೇ ಮೋಘಮ್’ (ಅದೆಲ್ಲವೂ ನನಗೆ ವ್ಯರ್ಥವೇ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತೆಂಬ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಇದೆ — ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಮಾಡಿದ ತಪಸ್ಸು, ತಲೆಗಳ ಹೋಮ, ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾದಂತೆ. ‘ಮಹೇಂದ್ರಸಮಾನಃ’ ಎಂಬ ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಪರಾಜಯದ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಭಯವನ್ನು ತಿಳಿ’ ಎಂಬ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತು ವರದಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ಆದರೆ ರಾವಣನು ಆಗ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಹುಲ್ಲಿನಂತೆ ಕಂಡಿದ್ದನು. ಈಗ ಅವನ ದರ್ಪವೇ ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವಾಯಿತು. ಶಾಪಗಳ ಪಟ್ಟಿಯೂ ಅವನ ಪಾಪಗಳ ಪಟ್ಟಿಯೇ — ಸ್ತ್ರೀಯರ ಧರ್ಷಣೆ, ದೇವತೆಗಳ ಅಪಹಾಸ್ಯ, ರಾಜರ ವಧೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ರಾವಣನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಅವನ ಚರಿತ್ರೆಯ ವಿಮರ್ಶೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನರಣ್ಯನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ; ರಾವಣನು ದಿಗ್ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದನು; ಅವನ ಮರಣಕಾಲದ ಶಾಪ — ‘ನನ್ನ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು’ — ಈಗ ರಾಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಫಲಿಸಿದೆ ಎಂದು ರಾವಣನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ವೇದವತಿ ಒಬ್ಬ ತಪಸ್ವಿನಿ; ರಾವಣನಿಂದ ಧರ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತ ‘ನಿನ್ನ ವಧೆಗಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಶಪಿಸಿದಳು.
‘ರಾಕ್ಷಸರು ಕೂಡ ಚರ್ಯಾಮಾರ್ಗಗಳ ಮತ್ತು ಗೋಪುರಗಳ ಶಿಖರಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲಲಿ. ಅಪ್ರತಿಮ ಗಾಂಭೀರ್ಯವುಳ್ಳ, ದೇವದಾನವರ ದರ್ಪವನ್ನು ಹರಿಸುವ, ಬ್ರಹ್ಮಶಾಪದಿಂದ ಅಭಿಭೂತನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿರಿ.’ ಸಮರದಲ್ಲಿ ತಾನು ಸೋತದ್ದನ್ನೂ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹತನಾದುದನ್ನೂ ತಿಳಿದು ಆ ಮಹಾಬಲನು ಭೀಕರವಾದ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು: ‘ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಿರಿ, ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ಏರಿರಿ; ನಿದ್ರೆಯ ವಶದಲ್ಲಿರುವ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿರಿ. ಕಾಮದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಮಸುಕಾದ ಅವನು ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಒಂಬತ್ತು, ಏಳು, ಹತ್ತು, ಎಂಟು ತಿಂಗಳು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇವನು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡಿ ಇಂದಿಗೆ ಒಂಬತ್ತು ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ ಮಲಗಿದನು. ಆ ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಎಬ್ಬಿಸಿರಿ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾಬಾಹುವು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ಶಿಖರಪ್ರಾಯನು, ವಾನರರನ್ನೂ ರಾಜಪುತ್ರರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಅವನು ಬೇಗನೆ ಕೊಲ್ಲುವನು. ಇವನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧ್ವಜದಂತಿರುವವನು; ಆದರೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಗ್ರಾಮ್ಯಸುಖದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ಮೂಢನಾಗಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಮಲಗಿರುತ್ತಾನೆ.’ ‘ಕಕುದ’ (ಎತ್ತಿನ ಡುಬ್ಬದಂತೆ ಶಿಖರ) ‘ಕೇತು’ (ಧ್ವಜ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಅವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಕುಲದ ಶಿಖರ, ಧ್ವಜ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ‘ಗ್ರಾಮ್ಯಸುಖದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ಮೂಢ’ ಎಂದು ಅವನ ಆಲಸ್ಯವನ್ನೂ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಆಕ್ಷೇಪ ಬೆರೆತಿವೆ. ‘ಈ ಅತಿದಾರುಣ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನನಗೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದರೆ ಶೋಕ ಉಳಿಯದು. ಇಂತಹ ಘೋರ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಒದಗದ ಆ ಶಕ್ರಸಮಬಲನಿಂದ ನನಗೇನು ಪ್ರಯೋಜನ?’ ‘ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡಿ ಮಲಗಿದನು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಆರಂಭದ ಮಂತ್ರಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಒಂಬತ್ತು ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ ಅವನು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಮಲಗಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವುದು ಕಷ್ಟಕರ; ಅದು ಮುಂದೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರುಪಾದದ್ದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ. ರಾವಣನ ಕೊನೆಯ ಮಾತು — ‘ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಒದಗದವನಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?’ — ಬಂಧುವಿನ ಪರೀಕ್ಷೆ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಎಂಬ ನೀತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಎಬ್ಬಿಸುವಿಕೆ. ಮೊದಲು ಅವನು ನಗರದ ದ್ವಾರಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ವಾನರರು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ; ಅನಂತರವೇ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವುದು. ಈ ಕ್ರಮ ಅವನ ಸೇನಾನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಒಂಬತ್ತು, ಏಳು, ಹತ್ತು, ಎಂಟು ತಿಂಗಳು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ನಿದ್ರೆಯ ಅನಿಯತ ಕಾಲ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂಬತ್ತು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹತ್ತು ತಿಂಗಳು. ಪ್ರಹಸ್ತನ ವಧೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅವನು ರಾಕ್ಷಸಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿದ್ದನು; ಅವನ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನೇ ಕೊನೆಯ ಆಶ್ರಯ. ‘ಕಾಮೋಪಹತಚೇತನಃ’ ‘ಗ್ರಾಮ್ಯಸುಖದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ’ ಎಂದು ರಾವಣನು ತಮ್ಮನ ಭೋಗಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾನೇ ಕಾಮವಶನಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದರೂ — ಈ ವಿರೋಧ ಓದುಗನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ.
ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಹಳ ಗಡಿಬಿಡಿಯಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ರಾವಣನಿಂದ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಾಂಸರಕ್ತಭೋಜಿಗಳು ಗಂಧ, ಮಾಲೆ, ಅಪಾರ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಕೂಡಲೇ ಹೋದರು. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೂ ಒಂದು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ, ಮಹಾದ್ವಾರವುಳ್ಳ, ಪುಷ್ಪಗಂಧವನ್ನು ಹರಿಸುವ ರಮ್ಯವಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ನಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾಬಲರೂ ಕಷ್ಟದಿಂದ ನೆಲೆನಿಂತು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಗುಹೆಯೊಳಗೆ ಹೊಕ್ಕರು. ನಿಶ್ವಾಸದ ಗಾಳಿಯಿಂದಲೇ ಮಹಾಬಲರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದವೂ ಹೌದು, ಭಯಾನಕವೂ ಹೌದು. ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದಿಂದಲೂ ಕಟ್ಟಿದ ನೆಲವುಳ್ಳ ರಮ್ಯವಾದ ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ಮಲಗಿದ್ದ ಭೀಮವಿಕ್ರಮನನ್ನು ಕಂಡರು — ಹರಡಿಬಿದ್ದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಮಲಗಿದ್ದ, ವಿಕೃತರೂಪದ, ಮಹಾನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಅವರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಎಬ್ಬಿಸತೊಡಗಿದರು. ಮೇಲಕ್ಕೆ ನಿಮಿರಿದ ರೋಮಗಳುಳ್ಳ ದೇಹದ, ಸರ್ಪದಂತೆ ಉಸಿರಾಡುವ, ನಿಶ್ವಾಸಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸುತ್ತಿಸುವ, ಭಯಂಕರ ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಗಳುಳ್ಳ, ಪಾತಾಳದಷ್ಟು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಾಯುಳ್ಳ, ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಚಾಚಿದ, ಕೊಬ್ಬು ಮತ್ತು ರಕ್ತದ ವಾಸನೆಯುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದ ತೋಳ್ಬಳೆಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟ, ಕಿರೀಟದಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಶತ್ರುದಮನನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ಕಂಡರು. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಕಾಯರು ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮುಂದೆ ಮೇರುಪರ್ವತದಂತಹ, ಪರಮ ತೃಪ್ತಿಕರವಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ರಾಶಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು — ಜಿಂಕೆ, ಕೋಣ, ಹಂದಿಗಳ ರಾಶಿಗಳನ್ನೂ, ಅನ್ನದ ಅದ್ಭುತ ರಾಶಿಯನ್ನೂ. ಅನಂತರ ಆ ದೇವಶತ್ರುಗಳು ರಕ್ತದ ಕೊಡಗಳನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾಂಸಗಳನ್ನೂ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟರು. ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಗುಹೆ, ಅನಂತರ ಮಲಗಿದವನ ದೇಹ, ಅನಂತರ ಭೋಜನ. ಗುಹೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ — ರತ್ನಗಳು, ಚಿನ್ನ, ಪುಷ್ಪಗಂಧ — ಅವನ ದೇಹದ ಭೀಷಣತೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕೊಬ್ಬು ಮತ್ತು ರಕ್ತದ ವಾಸನೆ ಅವನ ಆಹಾರದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಭೋಜನರಾಶಿಯನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಅವನು ಹಸಿದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಂದುಬಿಡಬಹುದು ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ಗೊತ್ತು — ಇದು ಅವರ ಸ್ವರಕ್ಷಣೆಯ ಉಪಾಯವೂ ಹೌದು. ಮೇರುವಿನಂತಹ ರಾಶಿ ಅವನ ಹಸಿವಿನ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. 25, 29, 30 ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಕೆಲವು ಅರ್ಧಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಅವು ನಿಶ್ವಾಸದ ಮತ್ತು ದೇಹದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಯೋಜನಾಯತಾ ಗುಹಾ’ (ಒಂದು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಗುಹೆ) — ಅವನ ಶಯನಸ್ಥಾನದ ವಿಶಾಲತೆ ಅವನ ದೇಹಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದಾಗಿದೆ. ‘ವಿಕೀರ್ಣಮ್ ಇವ ಪರ್ವತಮ್’ (ಹರಡಿಬಿದ್ದ ಪರ್ವತದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನು ಮಲಗಿರುವುದನ್ನು ಪರ್ವತದ ಒಡೆದ ಶಿಖರಗಳಂತೆ ಹರಡಿಕೊಂಡಿರುವುದಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಮಾಲೆಯಿಂದ ದೃಶ್ಯದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಹನ್ನೆರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು. ಭೋಜನರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆ, ಕೋಣ, ಹಂದಿಗಳು — ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿಗಳು; ಅವುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದೇ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಯಾಸ. ರಾಕ್ಷಸರು ಸ್ವತಃ ‘ಮಾಂಸಶೋಣಿತಭೋಜನಾಃ’ (ಮಾಂಸ, ರಕ್ತವನ್ನು ಉಣ್ಣುವವರು), ಆದರೂ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಭೋಜನ ಅವರಿಗೂ ವಿಸ್ಮಯಕರ. ‘ಪರಮಸಂಭ್ರಾಂತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಆತುರವೂ ಭಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತತ್ಕ್ಷಣ ಪಾಲಿಸಬೇಕು, ಆದರೆ ಮಲಗಿರುವ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಬಳಿ ಹೋಗುವುದಕ್ಕೂ ಭಯ.
ಅವರು ಆ ಶತ್ರುತಾಪನನಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಚಂದನವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿದರು, ದಿವ್ಯ ಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಉಪಚರಿಸಿದರು, ಧೂಪದ ಪರಿಮಳವನ್ನು ಹರಡಿದರು, ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು; ಯಾತುಧಾನರು ಮೋಡಗಳಂತೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು, ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತುಮುಲವಾಗಿ ಕೂಗಿದರು. ನಿಶಾಚರರು ಗರ್ಜಿಸಿದರು, ತೋಳುಗಳನ್ನು ತಟ್ಟಿದರು, ಅವನನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸಿದರು, ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲೆಂದು ದೊಡ್ಡ ಸದ್ದು ಮಾಡಿದರು. ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಾದದ ಮತ್ತು ಪ್ರಹಾರಗಳ ಚಿತ್ರವಿದೆ: ‘ಶಂಖ, ಭೇರಿ, ಪಣವಗಳ ನಾದದೊಡನೆ, ತೋಳು ತಟ್ಟುವಿಕೆ, ಕೇಕೆ, ಸಿಂಹನಾದಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಪಕ್ಷಿಗಳು ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡುತ್ತ, ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತ, ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದವು. ಆ ತೀವ್ರ ನಿನಾದಗಳಿಂದಲೂ ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಾಕಾಯ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳದಿದ್ದಾಗ, ಆ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳೆಲ್ಲರೂ ಭುಶುಂಡಿಗಳನ್ನೂ ಒನಕೆಗಳನ್ನೂ ಗದೆಗಳನ್ನೂ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡರು. ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದ, ಒನಕೆಗಳಿಂದ, ಗದೆಗಳಿಂದ, ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಎದೆಗೆ ಉಗ್ರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಹೊಡೆದರು.’ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ನಿಶ್ವಾಸದ ಗಾಳಿಯಿಂದಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲಾರದೆ ಹೋದರು. ಅನಂತರ ಸೊಂಟಬಿಗಿದ ಭೀಮವಿಕ್ರಮರಾದ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಮೃದಂಗ, ಪಣವ, ಭೇರಿ, ಶಂಖ, ಕುಂಭವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಾರಿಸಿದರು; ಕಪ್ಪು ಅಂಜನದ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಎಬ್ಬಿಸತೊಡಗಿದರು; ಹೊಡೆಯುತ್ತ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಇದ್ದರೂ ಅವನು ಆಗ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಅವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದಾಗ ಅವರು ಇನ್ನೂ ಭಾರವಾದ, ದಾರುಣವಾದ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು — ಕುದುರೆ, ಒಂಟೆ, ಕತ್ತೆ, ಆನೆಗಳನ್ನು ಕೋಲು, ಚಾವಟಿ, ಅಂಕುಶಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದು ಅವನ ಮೇಲೆ ಓಡುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು; ಸರ್ವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಭೇರಿ, ಶಂಖ, ಮೃದಂಗಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸಿದರು; ಸರ್ವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಎತ್ತಿದ ದೊಡ್ಡ ಮರದ ದಿಮ್ಮಿಗಳಿಂದಲೂ ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದಲೂ ಒನಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಅವನ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ಹೊಡೆದರು. ಆ ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಪರ್ವತಗಳು ಮತ್ತು ವನಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಲಂಕೆ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು, ಆದರೆ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಲೇ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಕ್ರಮ — ಸುಗಂಧ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿ, ಅನಂತರ ನಾದ, ಅನಂತರ ಪ್ರಹಾರಗಳು, ಅನಂತರ ಪಶುಗಳ ತುಳಿತ — ಮೃದುವಿನಿಂದ ಕಠೋರದ ಕಡೆಗೆ ಏರುತ್ತದೆ; ಇದು ಹಾಸ್ಯರಸವನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಪಕ್ಷಿಗಳು ಬೀಳುವುದು, ಇಡೀ ಲಂಕೆ ನಾದದಿಂದ ತುಂಬುವುದು, ಆದರೂ ಮಲಗಿದವನ ನಿಶ್ಚಲತೆ — ಈ ವಿರೋಧ ಬ್ರಹ್ಮಶಾಪದ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರುಪಾದದ್ದು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಚಂದನಲೇಪ, ಮಾಲೆ, ಧೂಪ, ಸ್ತುತಿ — ಇವು ದೇವಪೂಜೆಯ ಉಪಚಾರಗಳಂತೆ; ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ದೇವರಂತೆ ಉಪಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಶಂಖನಾದ — ಪೂಜೆಯದೇ ಅಂಗ — ಅನಂತರ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಯುದ್ಧದ ಆಯುಧಗಳು. ‘ದಶ ರಾಕ್ಷಸಸಾಹಸ್ರಂ’ (ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಪ್ರಯತ್ನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪಶುಗಳ ಬಳಕೆ — ಕೋಲುಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆ, ಒಂಟೆ, ಕತ್ತೆ, ಆನೆಗಳು ಅವನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ನುಗ್ಗುತ್ತವೆ — ಇದೊಂದು ಅದ್ಭುತ ಉಪಾಯ. ‘ಸರ್ವಪ್ರಾಣೈಃ’ (ಸರ್ವಶಕ್ತಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುವುದು ರಾಕ್ಷಸರ ಶ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಿಶ್ವಾಸದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲಾರದಿರುವುದನ್ನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು, ಈಗ ಮತ್ತೆ — ಮಲಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅವರನ್ನು ದೂರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಳಪುಗೊಳಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಬಾರಿಸುಕೋಲುಗಳುಳ್ಳ ಸಾವಿರ ಭೇರಿಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ, ಬಿಡುವಿಲ್ಲದೆ ಬಾರಿಸಲಾಯಿತು. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಅತಿನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ, ಶಾಪದ ವಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳದಿದ್ದಾಗ, ನಿಶಾಚರರು ಕ್ರುದ್ಧರಾದರು. ಅನಂತರ ಕೋಪಾವಿಷ್ಟರಾದ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲೆಂದು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ತೋರಿದರು — ಕೆಲವರು ಭೇರಿಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸಿದರು, ಕೆಲವರು ಮಹಾಸ್ವರದಿಂದ ಕೂಗಿದರು, ಕೆಲವರು ಅವನ ಕೂದಲನ್ನು ಕಿತ್ತರು, ಕೆಲವರು ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಕಚ್ಚಿದರು, ಕೆಲವರು ನೂರಾರು ಕೊಡ ನೀರನ್ನು ಕಿವಿಗಳಿಗೆ ಸುರಿದರು; ಆದರೆ ಮಹಾನಿದ್ರೆಯ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅಲುಗಾಡಲೂ ಇಲ್ಲ. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಬಲಶಾಲಿಗಳು ಮೊನೆಯುಳ್ಳ ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ, ಎದೆಯ ಮೇಲೆ, ಅಂಗಗಳ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿದರು; ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಶತಘ್ನಿಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಆ ಮಹಾಕಾಯ ರಾಕ್ಷಸನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳು ಅವನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಓಡಿದವು; ಆಗ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಒಂದು ತೀವ್ರ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದನು. ‘ಪರಂ ಸ್ಪರ್ಶಮ್’ — ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳ ತುಳಿತವೂ ಅವನಿಗೆ ಕೇವಲ ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರ, ನೋವಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ದೇಹದ ಮಹತ್ತ್ವವೂ ದೃಢತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೂದಲು ಕೀಳುವುದು, ಕಿವಿ ಕಚ್ಚುವುದು, ನೀರು ಸುರಿಯುವುದು — ಇವು ಮಗುವನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವ ಉಪಾಯಗಳಂತೆ, ಆದರೆ ನೂರ್ಮಡಿಯಾಗಿ. ‘ಶಾಪದ ವಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ’ ಎಂಬ ಪದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ವರ್ಣಿಸಲಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮಶಾಪದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಫಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನನ್ನು ಮಲಗಿಸಿರುವುದು ಸದ್ದೂ ಅಲ್ಲ, ಪೆಟ್ಟೂ ಅಲ್ಲ, ಶಾಪವೇ. ಶತಘ್ನಿ ಎಂದರೆ ಕಬ್ಬಿಣದ ಮುಳ್ಳುಗಳುಳ್ಳ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯ ರೂಪದ ಆಯುಧ; ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೀಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಕೆಲವರು … ಕೆಲವರು’ ಎಂಬ ಆವರ್ತನ ಅವರ ನಾನಾವಿಧ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಆತುರದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳು — ಬಲದ ಪರಮಾವಧಿ — ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಬಲದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಭೇರಿಗಳ ‘ಮೃಷ್ಟಕಾಂಚನಕೋಣಾಃ’ — ಅವುಗಳ ಬಾರಿಸುಕೋಲುಗಳು ಚಿನ್ನದವು — ರಾಜವೈಭವವೂ ಇಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಅಸಕ್ತಾನಾಮ್’ ಎಂದರೆ ನಿರಂತರ ವಾದನ. ನೀರು ಸುರಿಯುವುದು ತಣ್ಣಗಿನಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸುವ ಲೌಕಿಕ ಉಪಾಯ, ಕಿವಿ ಕಚ್ಚುವುದು ನೋವಿನಿಂದ, ಹಾಗೆಯೇ ಕೂದಲು ಕೀಳುವುದು. ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳು ಓಡುವವರೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಉಪಾಯಗಳೂ ನಿಷ್ಫಲ. ಈ ವರ್ಣನೆಯ ದೀರ್ಘತೆ ಕೇಳುಗನ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಯಾವಾಗ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುವನು ಎಂದು. ಶಾಪದ ಬಲ ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು — ಇದು ಸರ್ಗದ ಮೊದಲರ್ಧದ ಮುಖ್ಯ ಭಾವ, ರಾವಣನ ಶಾಪಸ್ಮರಣೆಯೊಡನೆ ಇದು ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.
ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ: ‘ಬೀಳಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳ, ವೃಕ್ಷಗಳ ಆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ನಿದ್ರೆ ಮುಗಿದುದರಿಂದ ಹಸಿವಿನ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಆಕಳಿಸುತ್ತ ಅವನು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎದ್ದನು. ಸರ್ಪದ ಹೆಡೆಗಳಂತೆಯೂ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಂತೆಯೂ ಇದ್ದ, ವಜ್ರದ ಸಾರವನ್ನೂ ಮೀರಿಸಿದ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ, ಬಡಬಾಗ್ನಿಯ ಮುಖದಂತಿದ್ದ ಬಾಯನ್ನು ತೆರೆದು ಆ ನಿಶಾಚರನು ವಿಕಾರವಾಗಿ ಆಕಳಿಸಿದನು.’ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಕಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಪಾತಾಳಸದೃಶ ಬಾಯಿ ಮೇರುಶಿಖರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಆ ಅತಿಬಲ ನಿಶಾಚರನು ಆಕಳಿಸುತ್ತ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು; ಅವನ ನಿಶ್ವಾಸ ಪರ್ವತದಿಂದ ಬೀಸುವ ಗಾಳಿಯಂತಾಯಿತು. ಏಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ರೂಪ ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಭೂತಗಳನ್ನೂ ಸುಡಬಯಸುವ ಕಾಲನ ರೂಪದಂತೆ ಹೊಳೆಯಿತು. ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ, ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಅವನ ದೊಡ್ಡ ಕಣ್ಣುಗಳು ಉರಿಯುವ ಎರಡು ಮಹಾಗ್ರಹಗಳಂತೆ ಕಂಡವು. ಅನಂತರ ಅವರು ಅವನಿಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನೇಕ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು; ಆ ಮಹಾಬಲನು ಹಂದಿಗಳನ್ನೂ ಕೋಣಗಳನ್ನೂ ತಿಂದನು. ಹಸಿದಿದ್ದ ಅವನು ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿಂದನು, ಬಾಯಾರಿದ್ದ ಅವನು ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿದನು, ಆ ಇಂದ್ರಶತ್ರು ಆಗ ಕೊಬ್ಬಿನ ಕೊಡಗಳನ್ನೂ ಮದ್ಯಗಳನ್ನೂ ಕುಡಿದನು. ಅನಂತರ ‘ತೃಪ್ತನಾದನು’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ನಿಶಾಚರರು ಮುಂದೆ ಬಂದು, ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಮಬ್ಬಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಕಲುಷಿತವಾದ ನೋಟವುಳ್ಳ ಅವನು ಸುತ್ತಲೂ ದೃಷ್ಟಿ ಹಾಯಿಸುತ್ತ ಆ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಕಂಡನು. ಉಪಮೆಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಬಡಬಾಮುಖ, ಪಾತಾಳ, ಮೇರುವಿನ ಮೇಲೆ ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯ, ಪರ್ವತದಿಂದ ಗಾಳಿ, ಯುಗಾಂತದ ಕಾಲ, ಎರಡು ಮಹಾಗ್ರಹಗಳು — ಎಲ್ಲ ಉಪಮೆಗಳೂ ಪ್ರಳಯದ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ಪರಿಮಾಣದವು. ಇಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ನ ಪಾಠ ‘ಯುಗಾಂತೇ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಕಾಲಸ್ಯೇವ ದಿಧಕ್ಷತಃ’ (ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಭೂತಗಳನ್ನೂ ಸುಡಬಯಸುವ ಕಾಲನಂತೆ) ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ‘ತಪಾಂತೇ ಸಬಲಾಕಸ್ಯ ಮೇಘಸ್ಯೇವ ವಿವರ್ಷತಃ’ (ಬೇಸಗೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಕಪಂಕ್ತಿಯೊಡನೆ ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡದಂತೆ) ಎಂಬ ಬೇರೆ ಉಪಮಾನವಿದೆ. ‘ತೃಪ್ತನಾದನು’ ಎಂದು ತಿಳಿದ ಮೇಲೆಯೇ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತ್ತಿರ ಬರುತ್ತಾರೆ — ತೃಪ್ತನಾಗದಿದ್ದರೆ ಅವನು ತಮ್ಮನ್ನೂ ತಿಂದಾನು ಎಂದು ಅವರ ಭಯ. 62, 65 ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ‘ನಿದ್ರಾವಿಶದನೇತ್ರಃ’ ‘ಕಲುಷೀಕೃತಲೋಚನಃ’ ಎಂಬುದು ವಿರುದ್ಧದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ — ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಅರೆತೆರೆದ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ಕಲುಷಿತವಾಗಿವೆ. ಆಕಳಿಕೆಯ ವರ್ಣನೆ ದೀರ್ಘವೂ ವಿಶದವೂ ಆಗಿದೆ — ತೋಳು ಚಾಚುವುದು, ಬಾಯಿ ತೆರೆಯುವುದು, ನಿಶ್ವಾಸ, ಏಳುವುದು, ಕಣ್ಣುಗಳ ಹೊಳಪು. ಇದೆಲ್ಲವೂ ನಿದ್ರೆ ಬಿಡುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅತಿಶಯವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಭೋಜನದಲ್ಲೂ ಕ್ರಮವಿದೆ — ಮೊದಲು ಮಾಂಸ, ಅನಂತರ ರಕ್ತ, ಅನಂತರ ಕೊಬ್ಬು ಮತ್ತು ಮದ್ಯ. ‘ಶಕ್ರರಿಪುಃ’ (ಇಂದ್ರಶತ್ರು) ಎಂಬ ಪದ ಭೋಜನದ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಅವನ ಇಂದ್ರವಿಜಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸುತ್ತುವರಿಯುತ್ತಾರೆ — ಅವರ ಮೇಲೂ ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ಮಹತ್ತಾದುದು. ‘ಸಮುತ್ಪೇತುಃ’ (ಮುಂದೆ ಬಂದರು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರು ಮೊದಲು ಭಯದಿಂದ ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು; ತನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದ್ದಕ್ಕೆ ವಿಸ್ಮಿತನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀವು ಇಷ್ಟು ಆಸ್ಥೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಎಬ್ಬಿಸಿದಿರಿ? ರಾಜನು ಕುಶಲವಾಗಿದ್ದಾನೆ ತಾನೇ? ಇಲ್ಲಿ ಏನೂ ಭಯವಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ಅಥವಾ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇತರರಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಭಯ ಒದಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನೀವು ತ್ವರೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದಿರಿ. ಇಂದು ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಭಯವನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತುಹಾಕುತ್ತೇನೆ; ಮಹೇಂದ್ರನನ್ನಾದರೂ ಸೀಳುತ್ತೇನೆ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನಾದರೂ ತಣ್ಣಗಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನಂಥವನನ್ನು ಸಣ್ಣ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ಯಾರೂ ಎಬ್ಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದ ಕಾರಣವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳಿರಿ.’ ಹೀಗೆ ಕೋಪದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಶತ್ರುದಮನನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ರಾಜನ ಸಚಿವನಾದ ಯೂಪಾಕ್ಷನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು: ‘ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವ ಭಯವೂ ಎಂದೂ ಇಲ್ಲ; ರಾಜನೇ, ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ತುಮುಲವಾದ ಭಯ ನಮ್ಮನ್ನು ಬಾಧಿಸುತ್ತಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ನಮಗೆ ಎದುರಾಗಿರುವಂತಹ ಭಯ ದೈತ್ಯದಾನವರಿಂದ ಎಂದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಪರ್ವತಾಕಾರದ ವಾನರರು ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದಾರೆ; ಸೀತಾಪಹರಣದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ ರಾಮನಿಂದ ನಮಗೆ ತುಮುಲ ಭಯ. ಹಿಂದೆ ಒಬ್ಬನೇ ವಾನರನು ಈ ಮಹಾಪುರಿಯನ್ನು ಸುಟ್ಟನು, ಕುಮಾರ ಅಕ್ಷನನ್ನು ಅವನ ಅನುಯಾಯಿಗಳು ಮತ್ತು ಆನೆಗಳ ಸಹಿತ ಕೊಂದನು. ಸ್ವತಃ ದೇವಕಂಟಕನಾದ ಪೌಲಸ್ತ್ಯ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನನ್ನೂ ಸೂರ್ಯತೇಜಸ್ಸಿನ ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಹೋಗು’ ಎಂದು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು. ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ ದೈತ್ಯರಾಗಲಿ ದಾನವರಾಗಲಿ ರಾಜನಿಗೆ ಮಾಡದಿದ್ದುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮಾಡಿದನು — ಅವನು ಪ್ರಾಣಸಂಶಯದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದನು.’ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆ ರಾಜನ ಕುಶಲದ ಬಗ್ಗೆ — ಅವನ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹ ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಅವನ ಗರ್ವವೂ ಕೂಡ — ‘ಮಹೇಂದ್ರನನ್ನು ಸೀಳುತ್ತೇನೆ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತಣ್ಣಗಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ’. ಯೂಪಾಕ್ಷನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ‘ಮನುಷ್ಯನಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದದ ಆವರ್ತನ ರಾವಣನ ವರದ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹೋಗು’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತು — ರಣದಲ್ಲಿ ಸೋತ ರಾವಣನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟದ್ದು — ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಅಪಮಾನ; ಯೂಪಾಕ್ಷನು ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನಿಂದ ಲಂಕಾದಹನ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷವಧೆ ಹಿಂದಿನ ಘಟನೆಗಳ ಸ್ಮರಣೆ. ‘ರಾಮನಿಂದ ಭಯ’ ಎಂಬುದೇ ಇಡೀ ಉತ್ತರದ ಸಾರ. ಕುಂಭಕರ್ಣನು ‘ಸಾಂತ್ವಯಾಮಾಸ’ (ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು) — ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮೊದಲು ಅನುಚರರನ್ನು ಸಂತೈಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ನಾಯಕತ್ವದ ಗುಣ. ‘ನನ್ನಂಥವನನ್ನು ಸಣ್ಣ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಎಬ್ಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ಆತ್ಮಗೌರವದ ಮಾತು, ಮಹತ್ಕಾರಣದ ಅನುಮಾನವೂ ಹೌದು. ಯೂಪಾಕ್ಷನು ‘ಕೃತಾಂಜಲಿಃ’ — ಭಯದಿಂದಲೂ ವಿನಯದಿಂದಲೂ — ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಘಟನೆಗಳ ಕ್ರಮ — ಸೇತು, ಮುತ್ತಿಗೆ, ಲಂಕಾದಹನ, ಅಕ್ಷವಧೆ, ರಾವಣಪರಾಜಯ — ಎಲ್ಲವೂ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಇದರಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಸಂಕಟದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯಲಿ ಎಂದು. ‘ದೇವಕಂಟಕಃ’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣ — ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮುಳ್ಳಾಗಿದ್ದವನೂ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟನು — ಈ ವಿರೋಧ ಯೂಪಾಕ್ಷನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ.
ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣನ ಪರಾಭವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ ಯೂಪಾಕ್ಷನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತ ಯೂಪಾಕ್ಷನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಯೂಪಾಕ್ಷ, ಇಂದೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಹಿತ ಇಡೀ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ರಾಘವನನ್ನೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು ಅನಂತರ ರಾವಣನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ. ವಾನರರ ಮಾಂಸರಕ್ತಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತೇನೆ, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ರಕ್ತವನ್ನು ನಾನೇ ಕುಡಿಯುತ್ತೇನೆ.’ ಗರ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ರೋಷದಿಂದ ದೋಷ ಹೆಚ್ಚಿದ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಯೋಧರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾದ ಮಹೋದರನು ಕೈಮುಗಿದು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಗುಣದೋಷಗಳನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸಿ, ಅನಂತರವೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಹುದು.’ ಮಹೋದರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ಮಹಾಬಲ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಹೊರಟನು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಸ್ವಭಾವ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಫುಟವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಕರ್ಮ, ಅನಂತರ ಮಾತು; ರಾಜನನ್ನು ಕಾಣುವ ಮೊದಲೇ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹೋದರನಾದರೋ ರಾಜಾಜ್ಞೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ರಾಜನನ್ನು ಕಾಣಬೇಕು, ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ‘ರೋಷವಿವೃದ್ಧದೋಷಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದೋಷವನ್ನು — ಅವಿಚಾರಿತ ಸಾಹಸವನ್ನು — ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹೋದರನೇ ಅವನ ಏಕಾಕಿ ಗಮನವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರ ವಿರೋಧದ ಬೀಜ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ರಾಕ್ಷಸಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ, ‘ಗುಣದೋಷಗಳನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸಿ’ ಎಂಬ ಮಹೋದರನ ಮಾತು ರಾಜನೀತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಮಹೋದರನ ಮಾತನ್ನು ಅವನು ತಕ್ಷಣ ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ — ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವನ ಆದರ. ‘ವಿವೃತ್ತಾಕ್ಷಃ’ ಎಂದರೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರುಳಿದ ಕಣ್ಣುಗಳು — ಅಣ್ಣನ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ ರೋಷ. ‘ಅನಂತರ ರಾವಣನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ವಿಜಯವನ್ನೇ ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ಅಣ್ಣನ ಮುಂದೆ ಇಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ವೀರನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅಭಿಮಾನ. ಮಹೋದರನ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶವೂ ವಿಚಾರಣೀಯ — ರಾಜನ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ಅವನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಅಧಿಕಾರ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಮಂತ್ರಿ ಸದಾ ರಾಜನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನಾದರೋ ತತ್ಕ್ಷಣವೇ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆ ಅವನಿಗೆ ಸರ್ವೋಪರಿ.
ಭೀಕರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಭೀಕರ ರೂಪ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳುಳ್ಳ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸಿ, ರಾಕ್ಷಸರು ತ್ವರೆಯಿಂದ ದಶಗ್ರೀವನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಶ್ರೇಷ್ಠಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ದಶಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ನಿಶಾಚರರೆಲ್ಲರೂ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದರು: ‘ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಹೇಗೆ — ಅವನು ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡಲೇ, ಅಥವಾ ನೀನು ಅವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಿಸಿ ಕಾಣುವೆಯಾ?’ ರಾವಣನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಇವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿರಿ.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಮತ್ತೆ ಬಂದು, ರಾವಣನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು: ‘ಸರ್ವರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಹೊರಡಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡು, ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡು.’ ದುರ್ಧರ್ಷನೂ ಮಹಾವೀರ್ಯನೂ ಆದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎದ್ದನು. ಹರ್ಷದಿಂದ ಮುಖ ತೊಳೆದು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪರಮ ಹರ್ಷಿತನಾದ ಅವನು ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಬಲವನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುವ ಪಾನೀಯವನ್ನು ಬೇಗನೆ ತರಲು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಮದ್ಯವನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನೂ ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ತಂದರು. ಎರಡು ಸಾವಿರ ಕೊಡಗಳಷ್ಟು ಕುಡಿದು ಸ್ವಲ್ಪ ಉನ್ಮತ್ತನಾಗಿ, ಮತ್ತೇರಿದವನಾಗಿ, ತೇಜಸ್ಸು ಬಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ ಅವನು ಹೊರಡಲು ಉದ್ಯುಕ್ತನಾದನು. ರುಷ್ಟನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಕಾಲ, ಅಂತಕ, ಯಮನಂತೆ ಕಂಡನು; ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಅಣ್ಣನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತ ಅವನು ತನ್ನ ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸಿದನು. ತೊಂಬತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರುಪಾದದ್ದು; ಅದರ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳು ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗದ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಪುನರುಕ್ತವಾಗಿವೆ. ರಾಜದರ್ಶನದ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ದೂತರು ಇಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಓಡಾಡುತ್ತಾರೆ, ರಾವಣನು ‘ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿರಿ’ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಲಸಮೀರಣಂ ಪಾನಮ್’ — ಮದ್ಯ ಬಲವರ್ಧಕ ಎಂಬುದು ರಾಕ್ಷಸರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಎರಡು ಸಾವಿರ ಕೊಡಗಳ ನಂತರವೂ ‘ಸ್ವಲ್ಪ’ ಮತ್ತು — ಅವನ ಪಾನದ ಪರಿಮಾಣವೂ ವಿಶಾಲ. ಸ್ನಾನ, ಮುಖಪ್ರಕ್ಷಾಳನ ರಾಜಸಭೆಗೆ ತಕ್ಕ ಸಿದ್ಧತೆ. ‘ಕಾಲಾಂತಕಯಮೋಪಮಃ’ ಎಂಬುದು ಮೂರು ಪದಗಳ ಉಪಮೆ — ಕಾಲ, ಅಂತಕ, ಯಮ — ಮೃತ್ಯುವಿನ ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳು, ಅವನ ಭೀಷಣತೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ದೂತರ ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿಯ ಓಡಾಟ ಕಥೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ನಿಧಾನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ರಾಜಸಭಾಪ್ರವೇಶ ಗೌರವದಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮದ್ಯದ ಪರಿಮಾಣ — ಎರಡು ಸಾವಿರ ಕೊಡ — ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ, ಆದರೆ ಅವನ ದೇಹದ ಪರಿಮಾಣಕ್ಕೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ‘ಈಷತ್ ಸಮುತ್ಕಟಃ ಮತ್ತಃ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳು ಅವನ ಮದದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ — ಸಂಪೂರ್ಣ ಮತ್ತನಲ್ಲ, ಆದರೆ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ತುಂಬಿದವನು. ರಾವಣನ ‘ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿರಿ’ ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆ ತಮ್ಮನ ಬಗೆಗಿನ ಸಮ್ಮಾನವನ್ನೂ, ಅವನ ಉಪಯೋಗದ ಅಗತ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ನಾಲ್ಕು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ (ವಂಶಸ್ಥ, ಉಪಜಾತಿ, ಉಪಜಾತಿ, ವಂಶಸ್ಥ) ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ: ‘ಸಹಸ್ರಕಿರಣನಾದ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬೆಳಗುವಂತೆ ತನ್ನ ದೇಹದಿಂದ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತ, ಅಂಜಲಿಗಳ ಮಾಲೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅವನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು — ಶತಕ್ರತುವಾದ ಇಂದ್ರನು ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ. ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದ, ಶತ್ರುಘಾತಕನಾದ, ಅಳೆಯಲಾಗದ, ಗಿರಿಶಿಖರದಂತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಹೊರಗಿದ್ದ ಆ ವನವಾಸಿಗಳು ತಮ್ಮ ಯೂಥಪತಿಗಳೊಡನೆ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಬೆಚ್ಚಿಬಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಶರಣ್ಯನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋದರು, ಕೆಲವರು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡು ಬಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದೋಡಿದರು, ಕೆಲವರು ಭಯಾರ್ತರಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದರು. ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತಿದ್ದ, ಕಿರೀಟಧಾರಿಯಾದ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಂತಿದ್ದ, ಬೆಳೆದುನಿಂತ ಅದ್ಭುತನಾದ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯಪೀಡಿತರಾದ ವನವಾಸಿಗಳು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಓಡಿಹೋದರು.’ ತೊಂಬತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಕೇಚಿದ್ ದಶಶ್ಚ’ ಎಂದಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಕೇ ಚಿದ್ ದಿಶಃ ಸ್ಮ’ ಎಂದಿದೆ — ‘ದಿಶಃ’ (ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ) ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಸಂಭಾವ್ಯ, ಆದರೆ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಂಜಲಿಮಾಲೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು’ ಎಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಕೈಮುಗಿದು ಅವನ ಸುತ್ತ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅವನಿಗೆ ಸಿಗುವ ಸಮ್ಮಾನ. ವಾನರರ ಭಯದ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಚಿತ್ರ — ಶರಣು ಹೋಗುವುದು, ಬೀಳುವುದು, ದಿಕ್ಕುಗೆಟ್ಟು ಓಡುವುದು, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವುದು — ಕರುಣವೂ ಹೌದು, ಹಾಸ್ಯವೂ ಹೌದು. ‘ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋದರು’ ಎಂಬುದು ವಾನರರಿಗೆ ರಾಮನಲ್ಲಿರುವ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗ ರಾಕ್ಷಸರ ಪುನರುತ್ಸಾಹದೊಡನೆಯೂ ವಾನರರ ಭಯದೊಡನೆಯೂ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ವಿಭೀಷಣನ ಉತ್ತರವೂ ಬರಲಿವೆ. ‘ಸಹಸ್ರಕಿರಣನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬೆಳಗುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ಸುವರ್ಣಾಭರಣಗಳ ಕಾಂತಿಯನ್ನೂ, ‘ಶತಕ್ರತುವು ಸ್ವಯಂಭುವಿನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ’ ಎಂಬುದು ಅಣ್ಣನ ಬಗೆಗಿನ ಗೌರವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಂತೆ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಎತ್ತರ — ಆಕಾಶದವರೆಗೆ. ಹೊರಗಿದ್ದ ವಾನರರು ಲಂಕೆಯ ಪ್ರಾಕಾರದ ಹೊರಗಿನಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಓಡುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಅವನ ದೇಹದ ವಿಶಾಲತೆ ದೂರದಿಂದಲೂ ಕಾಣುವಂತಿತ್ತು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಯೂಥಪತಿಗಳೊಡನೆ ಭಯ — ಸಾಧಾರಣ ವಾನರರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವರ ನಾಯಕರೂ ಬೆದರಿದರು; ಇದು ವಿಭೀಷಣನ ಮುಂದಿನ ಉಪಾಯದ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶರಣ್ಯನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋಗುವ ವಾನರರು ರಾಮನ ಆಶ್ರಯತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥