॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 59ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾವಣನ ಮೊದಲ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಪರಾಭವ

ಪ್ರಹಸ್ತವಧೆಯಿಂದ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾವಣನ ನಿರ್ಗಮನ, ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸವೀರರ ಪರಿಚಯ, ಸುಗ್ರೀವನ ಮೂರ್ಛೆ, ಹನುಮಂತ-ರಾವಣರ ಅಂಗೈಪ್ರಹಾರಗಳು, ನೀಲನ ಲಾಘವ ಮತ್ತು ಪತನ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧದಿಂದ ಬೀಳುವುದು, ಹನುಮಂತನ ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರ, ಹನುಮಂತನ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ರಾಮನ ವಿಜಯ, ರಾವಣನ ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶ

ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನೀಲನಿಂದ ಆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಸೇನಾಪಾಲಕನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹತನಾಗಲು, ಭೀಕರ ಆಯುಧಗಳನ್ನುಳ್ಳ, ಸಾಗರದ ವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಸೈನ್ಯ ಓಡಿಹೋಯಿತು. ಅವರು ಹೋಗಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನಿಗೆ ‘ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಅಗ್ನಿಪುತ್ರನಾದ ನೀಲನಿಂದ ಹತನಾದನು’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾದನು. ರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಪೀಡಿತನೂ ಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಅವನು — ಇಂದ್ರನು ದೇವಯೂಥಮುಖ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳುವಂತೆ — ರಾಕ್ಷಸಯೂಥಮುಖ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಶತ್ರುವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಬಾರದು; ಇಂದ್ರನ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಧ್ವಂಸಮಾಡಬಲ್ಲ ನನ್ನ ಸೇನಾಪಾಲನನ್ನು ಅವನ ಅನುಯಾಯಿಗಳೊಡನೆ, ಆನೆಗಳೊಡನೆ ಯಾರು ಕೊಂದರೋ ಆ ಶತ್ರುಗಳು ತುಚ್ಛರಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶತ್ರುಗಳ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೂ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಹಿಂಜರಿಯದೆ ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ಆ ಅದ್ಭುತವಾದ ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ಇಂದು ಆ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನೂ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಗಳು ಕಾಡನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ, ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತೇನೆ; ಇಂದು ಕಪಿಗಳ ರಕ್ತದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಬದಲಾವಣೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಇದುವರೆಗೆ ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು, ಈಗ ‘ನಾವಜ್ಞಾ ರಿಪವೇ ಕಾರ್ಯಾ’ (ಶತ್ರುವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಬಾರದು) ಎಂದು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನು ಇಂದ್ರನ ಸೇನೆಯನ್ನೂ ಧ್ವಂಸಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದನು; ಅಂಥವನ ವಧೆ ಶತ್ರುಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಆರಂಭದ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಗೌರವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಅದರ ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧ ‘ಅದ್ಯ ಸಂತರ್ಪಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಪೃಥಿವೀಂ ಕಪಿಶೋಣಿತೈಃ’ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ‘ಅವಿಚಾರಯನ್’ (ವಿಚಾರಮಾಡದೆ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ — ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ, ಆದರೆ ಅವಿವೇಕದಿಂದಲೂ; ಅವನು ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರಣಶೀರ್ಷಮ್’ ಎಂದರೆ ಯುದ್ಧದ ಮುಂಚೂಣಿ, ಅಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ವೀರರು ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ; ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವನು ಎಂಬುದು ಅವನ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದೇವರಾಜನ ಶತ್ರುವಾದ ರಾವಣನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳ ಸಾಲನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದ, ತನ್ನ ಆಕಾರದಿಂದಲೇ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ರಥವನ್ನು ಹತ್ತಿದನು. ಶಂಖಗಳ, ಭೇರಿಗಳ, ಪಣವಗಳ ನಿನಾದಗಳಿಂದಲೂ, ತೋಳು ತಟ್ಟುವಿಕೆ, ಗರ್ಜನೆ, ಸಿಂಹನಾದಗಳಿಂದಲೂ, ಪುಣ್ಯಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ರಾಕ್ಷಸರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆಗ ಹೊರಟನು. ಬೆಟ್ಟಗಳಂತೆಯೂ ಮೋಡಗಳಂತೆಯೂ ಇದ್ದ ರೂಪಗಳುಳ್ಳ, ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳಾದ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುವ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಭೂತಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವೇಶನಾದ ರುದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಮಹಾಸಾಗರದಂತೆಯೂ ಮೋಡದಂತೆಯೂ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಸನ್ನದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ಆ ಉಗ್ರ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ನಿರ್ಗಮನ ಪ್ರಹಸ್ತನ ನಿರ್ಗಮನಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನ — ಅಲ್ಲಿ ಅಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳು, ಇಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಸ್ತೋತ್ರಗಳೂ ಮಂಗಲವಾದ್ಯಗಳೂ. ರುದ್ರನ ಉಪಮೆ ರಾವಣನ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನೂ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಭೂತಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಶಿವನಂತೆ ಘೋರರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾವಣ. ರಾವಣನು ಶಿವಭಕ್ತನೆಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ. ವಾನರಸೇನೆಯೂ ಉಗ್ರವಾದುದು, ಮರ-ಬಂಡೆಗಳೊಡನೆ ಸನ್ನದ್ಧವಾದುದು — ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳು ಸಮಾನ ಬಲದಿಂದ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ನಾಲ್ಕೂ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ‘ಆಸ್ಫೋಟಿತ’ ಎಂದರೆ ತೋಳುಗಳನ್ನು ತಟ್ಟುವುದು, ‘ಕ್ಷ್ವೇಡಿತ’ ಎಂದರೆ ಸಿಂಹನಾದದಂತಹ ಧ್ವನಿ — ಯೋಧರ ಉತ್ಸಾಹದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು.

ಸರ್ಪರಾಜನಂತಹ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳ, ವಿಪುಲ ಶೋಭೆಯುಳ್ಳ ರಾಮನು ಸೇನೆಯಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಅತಿಪ್ರಚಂಡವಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಬಗೆಬಗೆಯ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಧ್ವಜಗಳಿಂದಲೂ ಛತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ, ಪ್ರಾಸ, ಖಡ್ಗ, ಶೂಲ ಮತ್ತಿತರ ಆಯುಧಗಳಿಂದಲೂ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಸಜ್ಜಾದ, ಭಯವಿಲ್ಲದ ಯೋಧರಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ, ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದಂತಹ ಆನೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದ ಈ ಸೈನ್ಯ ಯಾರದು?’ ಆಗ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ವೀರ್ಯವುಳ್ಳ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರ ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯರನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ಆನೆಯ ಹೆಗಲನ್ನೇರಿ, ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಮುಖದೊಡನೆ, ಆನೆಯ ತಲೆಯನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸುತ್ತ ಬರುತ್ತಿರುವವನನ್ನು ಅಕಂಪನನೆಂದು ತಿಳಿ. ಸಿಂಹಧ್ವಜವುಳ್ಳವನಾಗಿ ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತಹ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸುತ್ತ, ಉಗ್ರವಾಗಿ ಹೊರಚಾಚಿದ ದಂತಗಳುಳ್ಳ ಆನೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವವನು ವರಗಳಿಂದ ಪ್ರಧಾನನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು. ವಿಂಧ್ಯ, ಅಸ್ತ, ಮಹೇಂದ್ರ ಪರ್ವತಗಳಂತಿರುವ, ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಧನ್ವಿಯೂ ಅತಿರಥನೂ ಅತಿವೀರನೂ ಆಗಿ ಅಸದೃಶವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿರುವವನು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಶರೀರದ ಅತಿಕಾಯ. ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಗಂಟೆಗಳ ನಿನಾದದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒರಟು ಆನೆಯನ್ನೇರಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ವೀರನು ಮಹೋದರ. ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಸಜ್ಜುಗಳುಳ್ಳ, ಸಂಧ್ಯಾಮೇಘದಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಬೆಟ್ಟದಂತಿರುವ ಕುದುರೆಯನ್ನೇರಿ, ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುವ ಪ್ರಾಸವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿರುವವನು ವಜ್ರಾಯುಧಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ವೇಗವುಳ್ಳ ಪಿಶಾಚ. ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ವಜ್ರವೇಗದ, ಹರಿತವಾದ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹೋರಿಯನ್ನೇರಿ ಬರುತ್ತಿರುವವನು ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ತ್ರಿಶಿರ. ಮೇಘದಂತಹ ರೂಪದ, ವಿಶಾಲವೂ ಸುಂದರವೂ ಆದ ಎದೆಯುಳ್ಳ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾದ, ಸರ್ಪರಾಜಧ್ವಜವುಳ್ಳವನಾಗಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರ ಮಾಡುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿರುವವನು ಕುಂಭ. ಚಿನ್ನದಿಂದಲೂ ವಜ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಉರಿಯುತ್ತ ಹೊಗೆಯುಗುಳುವ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯದ ಧ್ವಜದಂತೆ ಬರುತ್ತಿರುವವನು ಅದ್ಭುತವೂ ಘೋರವೂ ಆದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ನಿಕುಂಭ. ಧನುಸ್ಸು, ಖಡ್ಗ, ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಪತಾಕೆಯುಳ್ಳ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುವ ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಉನ್ನತನಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವವನು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವ ನರಾಂತಕ. ಹುಲಿ, ಒಂಟೆ, ಗಜೇಂದ್ರ, ಜಿಂಕೆ, ಕುದುರೆಗಳ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ತಿರುಗುವ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಘೋರರೂಪಗಳ ಭೂತಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವವನು ದೇವತೆಗಳ ದರ್ಪವನ್ನೂ ಮುರಿಯುವವನು; ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿರುವ, ತೆಳುವಾದ ಕಡ್ಡಿಗಳುಳ್ಳ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರ ಎಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಈ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯು ಭೂತಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ರುದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕಿರೀಟಧಾರಿಯಾದ, ಅಲುಗಾಡುವ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಪರ್ವತರಾಜ ವಿಂಧ್ಯದಂತೆ ಭೀಕರವಾದ ಶರೀರವುಳ್ಳ, ಮಹೇಂದ್ರನ ಮತ್ತು ವೈವಸ್ವತ ಯಮನ ದರ್ಪವನ್ನೂ ಮುರಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಈ ಪರಿಚಯ ರಾವಣನ ಸೇನೆಯ ಮುಖ್ಯರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಹತರಾಗುವರು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನ ವಾಹನ, ಧ್ವಜ, ಆಯುಧ, ರೂಪಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಆನೆ, ರಥ, ಒರಟು ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಹೋರಿ. ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತು ರಾಮನಿಗೆ ಗೂಢಚಾರನ ಸೂಚನೆಯಂತಿದೆ; ಶತ್ರುಸೇನೆಯ ಎಲ್ಲ ರಹಸ್ಯಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಬಲ್ಲನು. ಹದಿನೈದು ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ವರ್ಣನೆಯ ವೈಭವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಅಕಂಪನನು ಹಿಂದೆ ಹತನಾದವನಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ, ಈ ತ್ರಿಶಿರನು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹತನಾದ ತ್ರಿಶಿರನಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪಾದಕ್ರಮ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ‘ಸೈನ್ಯಂ ನಗೇಂದ್ರೋಪಮನಾಗಜುಷ್ಟಂ’ ಮೊದಲು ಬರುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಿದೆ — ಅವನು ಸೇನೆಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ‘ಅಕ್ಷೋಭ್ಯಮ್’ (ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದ) ‘ಅಭೀರುಜುಷ್ಟಮ್’ (ನಿರ್ಭಯರಿಂದ ಸೇವಿತ) ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಅಳೆಯುತ್ತಾನೆ, ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವೀರನನ್ನೂ ‘ಯೋಽಸೌ… ಸಃ’ (ಯಾವನು… ಅವನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯರೀತಿಯಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ, ಯಾರೋ ಬೆರಳಿನಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತ ಹೇಳುವಂತೆ; ಈ ಶೈಲಿ ನಾಟಕೀಯ, ಓದುಗನೂ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಅವರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ವರ್ಣನೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೀರ್ಘ — ಮೊದಲು ಅವನ ಛತ್ರ, ಆಮೇಲೆ ಭೂತಗಣಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಕಿರೀಟ, ಕುಂಡಲಗಳು, ಶರೀರ, ಆಮೇಲೆ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮ (ಮಹೇಂದ್ರನ ಮತ್ತು ಯಮನ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿದವನು) — ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪರಿಚಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ‘ರುದ್ರ ಇವಾವಭಾತಿ’ ‘ಸೂರ್ಯ ಇವಾವಭಾತಿ’ ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುವ ಉಪಮೆ ರಾವಣನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ‘ವರಪ್ರಧಾನಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಪಡೆದ ವರಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅತಿಕಾಯನ ಹೆಸರೇ ಅವನ ಶರೀರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವೀರರೆಲ್ಲರೂ ರಾವಣನ ಮಕ್ಕಳು ಅಥವಾ ಸೋದರರು — ಕುಲದ ಸಮಸ್ತ ಬಲ ಇಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಂದಿದೆ. ಈ ಪರಿಚಯದ ಉದ್ದೇಶ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ರಾಮನಿಗೆ ಶತ್ರುಸೇನೆಯ ಜ್ಞಾನ, ಓದುಗನಿಗೆ ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧಗಳ ಮುನ್ಸೂಚನೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಅತಿಕಾಯ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಮೊದಲಾದವರು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬರುವರು.

ಆಮೇಲೆ ಶತ್ರುದಮನನಾದ ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಆಹಾ, ಉರಿಯುವ ಮಹಾತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ನೋಡಲಸಾಧ್ಯನಾಗಿ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಅವನ ರೂಪವನ್ನು ನಾನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಲಾರೆ. ಈ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ದೇಹ ಹೇಗೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ದೇಹ ದೇವ-ದಾನವ ವೀರರಿಗೂ ಇರಲಾರದು. ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಯೋಧರೆಲ್ಲರೂ ಪರ್ವತಸದೃಶರು, ಎಲ್ಲರೂ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವವರು, ಎಲ್ಲರೂ ಉರಿಯುವ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು. ಭೀಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಉರಿಯುವ, ತೀಕ್ಷ್ಣರಾದ ಭೂತಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು ದೇಹಧಾರಿಗಳಾದ ಭೂತಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂತಕನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಈ ಪಾಪಾತ್ಮನು ಇಂದು ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ; ಸೀತಾಪಹರಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ನನ್ನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಇಂದು ಬಿಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಮನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಉತ್ತಮ ಬಾಣವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನಿಂತನು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯು ಆ ಮಹಾಬಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀವು ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ, ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ, ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಗೋಪುರಗಳಲ್ಲಿ ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಿ ನಿಃಶಂಕರಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿರಿ. ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆಂದು ತಿಳಿದು, ಇದನ್ನೇ ಸಂದು ಎಂದು ಅರಿತು, ವನವಾಸಿಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಬರಿದಾದ, ಇತರರಿಗೆ ದುಸ್ಸಾಧ್ಯವಾದ ಪುರಿಯನ್ನು ಮಥಿಸಿ ಧ್ವಂಸಮಾಡಿಯಾರು.’ ಆಮೇಲೆ ಸಚಿವರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ, ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ತಮಗೆ ವಹಿಸಿದ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ, ಅವನು ವಾನರಸಾಗರದ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಸೀಳಿದನು — ಮಹಾಮತ್ಸ್ಯವು ತುಂಬಿದ ಸಮುದ್ರಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಸೀಳುವಂತೆ. ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ರೂಪವನ್ನು ಅವನು ದೇವ-ದಾನವರಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅದರ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ಅವನು ‘ಪಾಪಾತ್ಮ’ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಸೀತಾಪಹರಣದ ಕ್ರೋಧವನ್ನೂ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ; ಸೌಂದರ್ಯವೂ ತೇಜಸ್ಸೂ ಪಾಪವನ್ನು ತೊಳೆಯಲಾರವು. ರಾವಣನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯದು — ಅವನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ನಗರದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ವಾನರರು ಬರಿದಾದ ಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿಯಾರು ಎಂಬುದು ಅವನ ಭಯ. ಈ ದೂರದೃಷ್ಟಿ ಅವನ ರಾಜನೀತಿಜ್ಞತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾಯಮದ್ಯ…’, ‘ಇಹಾಗತಂ ಮಾಂ…’ ಎಂಬ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಮಹಾಮತ್ಸ್ಯದ ಉಪಮೆ — ತಿಮಿಂಗಿಲವು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೀಳುವಂತೆ — ರಾವಣನ ಏಕಾಂಗಿ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಮಹಾಮತ್ಸ್ಯ (ತಿಮಿಂಗಿಲ)’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧ — ‘ಧನುರಾದಾಯ… ಸಮುದ್ಧೃತ್ಯ ಶರೋತ್ತಮಮ್’ (ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು… ಉತ್ತಮ ಬಾಣವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು) — ಆದರೆ ಮೊದಲು ರಾವಣನು ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ತಕ್ಷಣ ಹೋರಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ಉಪಮೆ ‘ದೇಹವದ್ಭಿರಿವಾಂತಕಃ’ ರಾವಣನನ್ನು ಮೃತ್ಯುವಿಗೇ ಸಮನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನ ಪರಿವಾರವೂ ಮೃತ್ಯುವಿನ ದೂತರಂತೆ. ‘ಸುನಿರ್ವೃತಾಃ ನಿರ್ವಿಶಂಕಾಃ’ (ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಿ, ನಿಃಶಂಕರಾಗಿ) ಎಂಬ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆ ಸೈನಿಕರ ಭಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು — ಅವರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತರಾಗಿರಲಿ, ಯುದ್ಧದ ಭಾರ ರಾಜನದೇ. ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ‘ಪಾಪಾತ್ಮ’ — ಅವನ ಸಮಸ್ತ ತೇಜಸ್ಸೂ ಸೀತಾಪಹರಣದ ಪಾಪದಿಂದ ಮಲಿನವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಕ್ರೋಧ ವೈಯಕ್ತಿಕವಲ್ಲ, ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಹರ್ಷವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ಶತ್ರು ಈಗ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ.

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಬಾಣ-ಧನುಸ್ಸುಗಳೊಡನೆ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಎರಗಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತಪ್ಪಲುಳ್ಳ ಆ ಶೈಲಶಿಖರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನು ನಿಶಾಚರನತ್ತ ಎಸೆದನು; ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಎರಗಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನು ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಬೆಳೆದ ಉತ್ತಮ ತಪ್ಪಲುಗಳೂ ಮರಗಳೂ ಉಳ್ಳ ಆ ಶಿಖರ ಸೀಳಿಹೋಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಲು, ರಾಕ್ಷಸಲೋಕನಾಥನು ಮಹಾಸರ್ಪದಂತಹ, ಅಂತಕನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಒಂದು ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿದನು. ಗಾಳಿಯಂತಹ ವೇಗವುಳ್ಳ, ಕಿಡಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ, ಮಹೇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ವೇಗವುಳ್ಳ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ರೋಷಗೊಂಡ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನ ವಧೆಗಾಗಿ ಬಿಟ್ಟನು. ರಾವಣನ ತೋಳಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಆಕಾರವುಳ್ಳ ಆ ಬಾಣವು — ಗುಹನು (ಸ್ಕಂದನು) ಬಿಟ್ಟ ಉಗ್ರ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧವು ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತವನ್ನು ಸೀಳಿದಂತೆ — ವೇಗದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ತಲುಪಿ ಸೀಳಿತು. ಬಾಣದಿಂದ ನೊಂದು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದ ವೀರ ಸುಗ್ರೀವನು ನರಳುತ್ತ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು; ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಯಾತುಧಾನರು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಸುಷೇಣ, ಋಷಭ, ಜ್ಯೋತಿರ್ಮುಖ, ನಲ — ಇವರು ತಮ್ಮ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು, ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು. ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಹರಿತವಾದ ಮೊನೆಗಳುಳ್ಳ ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವರ ಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸಿದನು; ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಜಾಲಗಳಿಂದ ಆ ವಾನರೇಂದ್ರರನ್ನೂ ಸೀಳಿದನು. ದೇವಶತ್ರುವಿನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಭೀಮಕಾಯರಾದ ವಾನರೇಂದ್ರರು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು; ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಆ ಉಗ್ರ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬಾಣಜಾಲಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟನು. ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತ, ಬೀಳುತ್ತ, ಭಯವೆಂಬ ಮುಳ್ಳು ಚುಚ್ಚಿದವರಾಗಿ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ, ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನೊಂದ ಆ ವೀರ ವಾನರರು ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಕನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋದರು. ಸ್ಕಂದನು ಕ್ರೌಂಚವನ್ನು ಸೀಳಿದ ಉಪಮೆ ರಾವಣನ ಬಾಣದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧ ಪರ್ವತವನ್ನೂ ಸೀಳುವಂತೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರ ರಾಜ; ಅವನ ಪತನದಿಂದ ವಾನರಸೇನೆಯ ಮನೋಬಲ ಮುರಿಯಿತು. ಆಮೇಲೆ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ರಾವಣನ ಲಾಘವ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನೂ ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ಶರಣ್ಯಂ ಶರಣಮ್’ — ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಕನಾದ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ — ರಾಮನು ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ರಾವಣನು ಇದುವರೆಗೆ ಒಂದು ಪರಾಜಯವನ್ನೂ ಕಂಡಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮೊದಲ ಯುದ್ಧ ವಿಜಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಾಣದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳು — ಗಾಳಿಯಂತಹ ವೇಗ, ಕಿಡಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ಪ್ರಕಾಶ, ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತಹ ಶಕ್ತಿ, ಸರ್ಪದಂತಹ ಭೀಷಣತೆ. ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು — ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಸುಷೇಣ, ಋಷಭ, ಜ್ಯೋತಿರ್ಮುಖ, ನಲ — ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೀರರು; ಅವರೂ ‘ವಿವೃದ್ಧಕಾಯಾಃ’ — ತಮ್ಮ ರೂಪವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ನಿಷ್ಫಲರಾಗುತ್ತಾರೆ. ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳು ‘ಜಾಂಬೂನದಚಿತ್ರಪುಂಖಾಃ’ — ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳವು — ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಅವನ ವೈಭವ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಓಟವೂ ರಾಮನತ್ತ — ಶತ್ರುವಿನಿಂದ ದೂರಕ್ಕಲ್ಲ, ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಕನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ.

ಆಮೇಲೆ ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಹೊರಟನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಮುಗಿದು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಪರಮಾರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಆರ್ಯನೇ, ಈ ದುರಾತ್ಮನ ವಧೆಗೆ ನಾನೇ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಮರ್ಥನು; ನಾನು ಇವನನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಪ್ರಭುವೇ, ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡು.’ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಹೋಗು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾಗಿರು. ರಾವಣನು ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತ, ರಣದಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಪರಾಕ್ರಮಿ; ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನನ್ನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಎದುರಿಸಲಾರವು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳನ್ನು ಹುಡುಕು, ನಿನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳನ್ನೂ ಗಮನಿಸು; ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿ ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೂ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೋ.’ ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ, ಪೂಜಿಸಿ, ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು. ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಹ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳ, ಎತ್ತಿಹಿಡಿದ ಭೀಕರವಾದ ಉರಿಯುವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಬಾಣಮಳೆಯ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಶರೀರಗಳು ಸೀಳಿ ಚದುರಿಹೋದ ಆ ವಾನರರನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ರಾಮನ ಉಪದೇಶ ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಸಾರ — ಶತ್ರುವಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು, ತನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಎಚ್ಚರವಾಗಿಯೂ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿಯೂ ಇರಬೇಕು. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಎಲ್ಲಿಯೂ ಶತ್ರು ಅವುಗಳ ಲಾಭ ಪಡೆಯದಂತೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿನಯ — ಕೈಮುಗಿದು ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನ ಸ್ನೇಹ — ಅವನು ತಮ್ಮನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೋದರರ ಈ ಸಂವಾದ ಯುದ್ಧದ ನಡುವೆ ಕರುಣಾಜನಕವೂ ಮಧುರವೂ ಆದ ದೃಶ್ಯ. ರಾಮನು ಶತ್ರುವಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಚ್ಛಿದ್ರಾಣಿ ಚ ಗೋಪಯ’ ಮತ್ತು ‘ರಕ್ಷಾತ್ಮಾನಂ ಸಮಾಹಿತಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠಗಳಿವೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಲಕ್ಷಯ’, ‘ಗೋಪಾಯಸ್ವ’. ರಾವಣನ ತೋಳನ್ನು ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತೆ ಉದ್ದವೂ ಬಲಿಷ್ಠವೂ. ‘ಪರಮಾರ್ಥಯುಕ್ತಮ್’ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಸತ್ಯದಿಂದಲೂ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದುದು; ಅವನು ಗರ್ವದಿಂದಲ್ಲ, ಅಣ್ಣನ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಬಾಣಜಾಲಗಳನ್ನು ತಡೆದು ರಾವಣನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅವನ ರಥವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ಬಲಗೈಯನ್ನು ಎತ್ತಿ, ರಾವಣನನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತ ಧೀಮಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದನು: ‘ದೇವ, ದಾನವ, ಗಂಧರ್ವ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡದಿರುವ ವರವನ್ನು ನೀನು ಪಡೆದಿದ್ದೀಯೆ; ಆದರೆ ವಾನರರಿಂದ ನಿನಗೆ ಭಯವಿದೆ. ಐದು ಕವಲುಗಳುಳ್ಳ ನನ್ನ ಈ ಬಲಗೈ ಎತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಇದು ನಿನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಹೊರಗಟ್ಟುವುದು.’ ಹನುಮಂತನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಡನೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ವಾನರಾ, ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಹೊಡೆ, ಸ್ಥಿರವಾದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆ; ಆಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಅರಿತು ನಿನ್ನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿನ್ನ ಮಗ ಅಕ್ಷನನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದೆಯೇ ಕೊಂದಿದ್ದೇನೆ, ಅದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೋ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ವಾಯುಪುತ್ರನ ಎದೆಗೆ ಅಂಗೈಯಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಆ ಅಂಗೈಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತತ್ತರಿಸಿದನು; ಆದರೆ ಮಹಾಮತಿಯೂ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಅವನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತು, ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಅಂಗೈಯಿಂದಲೇ ದೇವದ್ವೇಷಿಯಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ವಾನರನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ದಶಗ್ರೀವನು ಭೂಕಂಪದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಲುಗಾಡಿದನು. ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅಂಗೈಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾವಣನನ್ನು ಹಾಗೆ ಕಂಡು ಋಷಿಗಳೂ ವಾನರರೂ ಸಿದ್ಧರೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಅಸುರರೂ ಘೋಷಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಸಾವರಿಸಿಕೊಂಡು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಭಲೆ ವಾನರಾ, ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯದಿಂದ ನೀನು ನನಗೆ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಹನಾದ ಶತ್ರು.’ ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಮಾರುತಿಯು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾವಣಾ, ನೀನು ಇನ್ನೂ ಬದುಕಿರುವೆಯಾದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ವೀರ್ಯಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ. ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಏಕೆ ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯೆ? ಈಗ ಒಮ್ಮೆ ಹೊಡೆ; ಆಮೇಲೆ ನನ್ನ ಮುಷ್ಟಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದು.’ ಆಗ ಮಾರುತಿಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ಕೋಪ ಉರಿದೆದ್ದಿತು. ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ವೀರ್ಯವಂತನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಬಲಗೈಯ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದು ವೇಗದಿಂದ ವಾನರನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳಿಸಿದನು. ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತತ್ತರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ವೀರರ ಸಂವಾದ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಹನುಮಂತನು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಲೋಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನು ವಾನರರನ್ನೂ ಮನುಷ್ಯರನ್ನೂ ತುಚ್ಛರೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವರಿಂದ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನು ಬೇಡಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾವಣನೂ ಹನುಮಂತನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಶ್ಲಾಘನೀಯಃ ರಿಪುಃ’ (ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಹನಾದ ಶತ್ರು) ಎಂದು; ಶತ್ರುವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವುದು ವೀರನ ಲಕ್ಷಣ. ಅಕ್ಷಕುಮಾರನ ನೆನಪು ರಾವಣನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳಿನಂತೆ — ಪುತ್ರಶೋಕ ಮತ್ತೆ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರ ವಿನಯ ಮತ್ತು ದರ್ಪಗಳ ಮಿಶ್ರಣ — ಒಂದೇ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ರಾವಣನು ಸಾಯಲಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ವೀರ್ಯವನ್ನೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂಗೈಪ್ರಹಾರಗಳು ಮುಖಾಮುಖಿ ಯುದ್ಧದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ಶಸ್ತ್ರವಿಲ್ಲ, ಅಸ್ತ್ರವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕೈ. 61ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಸ್ಥಿತೋ ಮುಹೂರ್ತಂ ತೇಜಸ್ವೀ…’ ಮತ್ತು 70ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕ್ರೂರನಾದರೂ ವೀರ, ಶತ್ರುವಿನ ಮೊದಲ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಸಿದ್ಧ; ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಪ್ರಹರ ನಿಃಶಂಕಮ್’ (ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಹೊಡೆ) ಎಂಬ ಅವನ ಆಹ್ವಾನ ವೀರಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದುದು. ಹನುಮಂತನೂ ವೀರಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದೇ ಅವನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ರಾವಣ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಹನುಮಂತ; ಆಮೇಲೆ ರಾವಣನು ಸಾವರಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹನುಮಂತನು ತನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆಮೇಲೆ ರಾವಣನು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾದುದು. ಋಷಿಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ವಾನರರು, ಅಸುರರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ — ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ಈ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿವೆ, ರಾವಣನಿಗೆ ಅಂಗೈಪೆಟ್ಟು ಬಿದ್ದುದರಿಂದ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಭೂಮಿತಲೇಽಚಲಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಪರ್ವತವೂ ಭೂಕಂಪದಲ್ಲಿ ನಡುಗುವಂತೆ ರಾವಣನೂ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ನಡುಗಿದನು. ಹನುಮಂತನ ‘ಧಿಗಸ್ತು ಮಮ ವೀರ್ಯಸ್ಯ’ (ನನ್ನ ವೀರ್ಯಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ಉನ್ನತ ಗುರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣವಧೆಯೇ ಸಾಫಲ್ಯ. ರಾವಣನ ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತತ್ತರಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಬೀಳಲಿಲ್ಲ — ‘ಸಂಚಚಾಲ ಪುನಃ ಪುನಃ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತತ್ತರಿಸಿದನು). ಹನುಮಂತನ ಬಲಗೈ ‘ಪಂಚಶಾಖಃ’ — ಐದು ಬೆರಳುಗಳು ಐದು ಕೊಂಬೆಗಳಂತೆ; ವಾನರನ ತೋಳನ್ನು ಮರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಚಿರೋಷಿತಂ ಭೂತಾತ್ಮಾನಮ್’ — ರಾವಣನ ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸು, ಅವನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಜೀವಾತ್ಮ; ಅದನ್ನು ಹೊರಗಟ್ಟುವುದಾಗಿ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ‘ಜ್ಞಾತವಿಕ್ರಾಂತ’ನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಅರಿತೇ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ ಎಂದು.

ಮಹಾಬಲನಾದ ಹನುಮಂತನು ವಿಹ್ವಲನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಅತಿರಥನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಅಧಿಪತಿಯೂ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಆದ ದಶಗ್ರೀವನು ರಥದಲ್ಲಿ ಬೇಗನೆ ನೀಲನತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ಸರ್ಪಗಳಂತಹ, ಭೀಕರವಾದ, ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನು ವಾನರಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನನ್ನು ಉರಿಸಿದನು. ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ವಾನರಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನು ಒಂದೇ ಕೈಯಿಂದ ಒಂದು ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯತ್ತ ಎಸೆದನು. ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಮನಸ್ಕನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನೂ ಸಾವರಿಸಿಕೊಂಡು, ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತ, ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತ ರೋಷದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀಲನೊಡನೆ ಹೋರಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ರಾವಣನತ್ತ ನಾನು ಧಾವಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ; ಇನ್ನೊಬ್ಬನೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವವನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುವುದು ವೀರಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ.’ ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾವಣನು ಅತಿಹರಿತವಾದ ಮೊನೆಗಳುಳ್ಳ ಏಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಶಿಖರವನ್ನು ಹೊಡೆದನು; ಅದು ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಬಿದ್ದಿತು. ಬೆಟ್ಟದ ಆ ಶಿಖರ ಚೂರಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ವಾನರಸೇನಾಪತಿಯು ಕೋಪದಿಂದ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿದನು. ಅವನು ಅಶ್ವಕರ್ಣವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮಾವಿನ ಮರಗಳನ್ನೂ ಇತರ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಸೆದನು. ರಾವಣನು ಆ ಮರಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಕತ್ತರಿಸಿಹಾಕಿದನು; ಘೋರವಾದ ಬಾಣಮಳೆಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಪುತ್ರನಾದ ನೀಲನ ಮೇಲೆ ಸುರಿಸಿದನು. ಮೋಡದಿಂದ ಮಳೆಗರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಪರ್ವತದಂತೆ ಬಾಣಸಮೂಹದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ನೀಲನು ಚಿಕ್ಕ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ರಾವಣನ ಧ್ವಜದ ತುದಿಯ ಮೇಲೆ ಹಾರಿಬಿದ್ದನು. ಧ್ವಜದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಪುತ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದನು, ನೀಲನಾದರೋ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಧ್ವಜದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ, ಧನುಸ್ಸಿನ ತುದಿಯಲ್ಲಿ, ಕಿರೀಟದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಆ ವಾನರನನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಹನುಮಂತ, ರಾಮ ಮೂವರೂ ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾವಣನೂ ಕಪಿಯ ಲಾಘವದಿಂದ ವಿಸ್ಮಿತನಾಗಿ ಉರಿಯುವ ಅದ್ಭುತವಾದ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ನೀಲನ ಲಾಘವದಿಂದ ರಾವಣನು ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಂಡುದನ್ನು ಕಂಡು, ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿದ ವಾನರರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಿರುಚಿದರು. ವಾನರರ ಕೂಗಿನಿಂದ ಕೆರಳಿ, ಗಲಿಬಿಲಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಹೃದಯವುಳ್ಳ ರಾವಣನಿಗೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದೇ ತೋಚಲಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಶಾಚರ ರಾವಣನು ಧ್ವಜದ ತುದಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ನೀಲನನ್ನು ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ಕಪಿಯೇ, ನೀನು ಪರಮ ಮಾಯೆಯೊಡನೆ ಲಾಘವದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದೀಯೆ. ವಾನರಾ, ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ಜೀವವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೋ; ನೀನು ಆ ಆ ನಿನ್ನ ರೂಪಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತೀಯೆ; ಆದರೂ ನಾನು ಬಿಡುವ, ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಬಾಣವು ಜೀವವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಜೀವದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುವುದು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಬಾಣವನ್ನು ಅಸ್ತ್ರದೊಡನೆ ಹೂಡಿ ಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನಿಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಣದಿಂದ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ನೀಲನು ಸುಡಲ್ಪಡುತ್ತ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ತಂದೆಯಾದ ಅಗ್ನಿಯ ಮಹಿಮೆಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೂ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಅವನು ಮೊಣಕಾಲೂರಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನಷ್ಟೆ, ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಲಿಲ್ಲ. ವಾನರನು ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ರಣೋತ್ಸುಕನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಮೇಘನಾದದಂತೆ ಘರ್ಜಿಸುವ ರಥದಲ್ಲಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ವೀರಧರ್ಮದ ಆದರ್ಶ — ಇನ್ನೊಬ್ಬನೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವ ಶತ್ರುವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಬಾರದು. ನೀಲನ ಲಾಘವ ಸರ್ಗದ ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು — ಚಿಕ್ಕ ರೂಪದಿಂದ ಅವನು ಧ್ವಜದ ಮೇಲೆ, ಧನುಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ, ಕಿರೀಟದ ಮೇಲೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕುಳಿತು ರಾವಣನನ್ನು ಅಣಕಿಸುವಂತಿದೆ. ರಾವಣನೂ ವಿಸ್ಮಿತನಾಗಿ ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಗರ್ವ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ. ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರ ನೀಲನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಅಗ್ನಿಯ ಮಗ — ತಂದೆ ಮಗನನ್ನು ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. 77ನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸೋಽಶ್ವಕರ್ಣದ್ರುಮಾನ್’ ಎಂದು ಮುದ್ರಣವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅಶ್ವಕರ್ಣಾನ್ ಧವಾನ್’. ಇಲ್ಲಿ ‘ಶಕ್ತೋಽಸಿ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಶಕ್ನೋಷಿ’. ನೀಲನು ‘ಅಪತತ್’ — ಮೊಣಕಾಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಬಿದ್ದನು; ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಬೀಳಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬದುಕಿದನು. ಹನುಮಂತನ ವಿರಾಮವೂ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಅವನು ವಿಹ್ವಲನಾಗಿದ್ದನು, ಸಾವರಿಸಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದನು, ಆದರೆ ನೀಲನ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಇದು ವಾನರರ ಧರ್ಮಪ್ರಜ್ಞೆ. ನೀಲನ ಯುದ್ಧನೀತಿಯೂ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ — ಬಲದಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾರೆನೆಂದು ಅರಿತು ಅವನು ಲಾಘವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ಚಿಕ್ಕ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ರಾವಣನ ಶರೀರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳು ಹೊಡೆಯಲಾರವು. ಧ್ವಜ, ಧನುಸ್ಸಿನ ತುದಿ, ಕಿರೀಟ — ಈ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಉನ್ನತವಾದ, ರಾವಣನ ಗೌರವದ ಪ್ರತೀಕಗಳು — ನೀಲನು ಅವೆಲ್ಲದರ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ರಾವಣನನ್ನು ಅಪಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಹನುಮಂತರ ವಿಸ್ಮಯ ನೀಲನ ಕೌಶಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ವಾನರರ ಕಿರುಚಾಟ ರಾವಣನನ್ನು ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ‘ನ ಕಿಂಚಿತ್ಪ್ರತ್ಯಪದ್ಯತ’, ಕ್ಷಣಕಾಲ ಅವನಿಗೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ತೋಚುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ರಾವಣನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನು ನೀಲನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾರ. ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ತಾನಿ ತಾನ್ಯಾತ್ಮರೂಪಾಣಿ ಸೃಜಸಿ’ (ಆ ಆ ನಿನ್ನ ರೂಪಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತೀಯೆ) — ನೀಲನ ಲಾಘವ ಅವನಿಗೆ ಮಾಯೆಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರದಲ್ಲೂ ನೀಲನು ಬದುಕುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತಂದೆ ಅಗ್ನಿಯೇ ಅವನ ರಕ್ಷಕ; ಇಲ್ಲಿ ದೈವೀಶಕ್ತಿಯೂ ಮಾನವೀಯ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಬೆರೆತಿವೆ. ಸರ್ಗದ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರು ವಾನರವೀರರು — ಸುಗ್ರೀವ, ಯೂಥಪತಿಗಳು, ಹನುಮಂತ, ನೀಲ — ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾವಣನೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಯಶಸ್ಸು ಪಡೆದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಾಭವ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಬಲದ ಹಿರಿಮೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ. ನೀಲನ ಮೇಲೆ ರಾವಣನ ಮೊದಲ ಆಕ್ರಮಣ ‘ಪರಮರ್ಮಾಭಿಭೇದನೈಃ’ ಬಾಣಗಳಿಂದ — ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಸೀಳುವಂತಹವುಗಳಿಂದ; ನೀಲನು ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ, ರಾವಣನು ಏಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಾನೆ — ಸುಗ್ರೀವನ ಶೈಲಶಿಖರಕ್ಕಾದ ಗತಿಯೇ. ಆಮೇಲೆ ನೀಲನು ಮರಗಳ ಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಶ್ವಕರ್ಣಗಳು, ಸಾಲಗಳು, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಚೂತಗಳು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ‘ಚೂತ’ವನ್ನು ‘ಮಾವು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸಿ, ಮೋಡವು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ ಬಾಣಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ನೀಲನು ಚಿಕ್ಕ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ಧ್ವಜದತ್ತ ಹಾರುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ರಾಮ — ಈ ಮೂವರು ಮಹಾವೀರರು — ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀಲನ ಕೌಶಲ ಅಸಾಮಾನ್ಯ. ರಾವಣನೂ ‘ಕಪಿಲಾಘವವಿಸ್ಮಿತಃ’ (ಕಪಿಯ ಲಾಘವದಿಂದ ವಿಸ್ಮಿತ) — ಶತ್ರುವೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಯೋಗ ವೈರುಧ್ಯಪೂರ್ಣ — ಅಗ್ನಿಯ ಅಸ್ತ್ರ ಅಗ್ನಿಯ ಮಗನ ವಿರುದ್ಧ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಕೇವಲ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು, ಸಾಯಲಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ‘ರಣೋತ್ಸುಕಃ’, ಅವನು ಇನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗಿಲ್ಲ. ನೀಲನ ಪರಾಕ್ರಮ ಅಲ್ಪಕಾಲದ್ದಾದರೂ ಸ್ಮರಣೀಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ರಾವಣನನ್ನು ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾದನು. ಆ ವೀರನು ಕೇವಲ ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೂ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ವಾನರಸೇನೆಯ ವಿಶೇಷ.

ರಣದ ನಡುವೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ತಡೆದು, ಉರಿಯುತ್ತ ನಿಂತ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ಕುಗ್ಗದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಅಳತೆಮೀರಿದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಟಂಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿಶಾಚರೇಂದ್ರಾ, ಇಂದು ನನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸು; ನೀನು ವಾನರರೊಡನೆ ಹೋರಾಡಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ.’ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅವನ ಮಾತನ್ನೂ ಉಗ್ರವಾದ ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ರಾಜ ರಾವಣನು ಎದುರಿಗೆ ಬಂದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ರೋಷದಿಂದ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಘವಾ, ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ನೀನು ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಪಥಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೀಯೆ — ಅಂತ್ಯದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿರುವ, ವಿಪರೀತಬುದ್ಧಿಯವನು ನೀನು; ಇದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬಾಣಜಾಲಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಮೃತ್ಯುಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ.’ ಹೊರಚಾಚಿದ ಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೊಡನೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ವಿಸ್ಮಯಗೊಳ್ಳದೆ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ಮಹಾಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಗಳಾದ ವೀರರು ಗರ್ಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪಾಪಕರ್ಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರಾ, ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯ, ಬಲ, ಪ್ರತಾಪ, ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ; ನಾನು ಬಾಣ-ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ; ಬಾ, ವ್ಯರ್ಥ ಬಡಾಯಿಯಿಂದೇನು?’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಸುಂದರವಾದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಏಳು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಹರಿತವಾದ ಮೊನೆ-ಅಲಗುಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಹೆಡೆಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪರಾಜರಂತೆ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಲಂಕೇಶ್ವರನು ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾದನು, ಬೇರೆ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ರಾಮನ ತಮ್ಮನು ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ತೀವ್ರವಾದ ಬಾಣಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು; ಕ್ಷುರ, ಅರ್ಧಚಂದ್ರ, ಉತ್ತಮ ಕರ್ಣಿ, ಭಲ್ಲ ಎಂಬ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಆ ಆ ಬಾಣಜಾಲಗಳು ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವಶತ್ರುಗಳ ರಾಜನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಲಾಘವದಿಂದ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು, ಮತ್ತೆ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಮಹೇಂದ್ರಸಮಾನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಹರಿತವಾದ ಮೊನೆಗಳುಳ್ಳ, ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಭೀಕರವೇಗದ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೂಡಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ವಧೆಗಾಗಿ ಬಿಟ್ಟನು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಆ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಸ್ವಯಂಭು ಬ್ರಹ್ಮನು ಕೊಟ್ಟ ಬಾಣದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹಣೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ರಾವಣನ ಬಾಣದಿಂದ ನೊಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಡಿಲಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ತತ್ತರಿಸಿದನು; ಕಷ್ಟದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಅವನು ದೇವೇಂದ್ರಶತ್ರುವಿನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಧನುಸ್ಸು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನನ್ನು ದಾಶರಥಿಯು ಹರಿತವಾದ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು; ಬಾಣಗಳಿಂದ ನೊಂದ ರಾಜನು ತತ್ತರಿಸಿದನು, ಕಷ್ಟದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದನು. ಧನುಸ್ಸು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಕೊಬ್ಬಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ದೇಹದೊಡನೆ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ, ಉಗ್ರಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ದೇವಶತ್ರುವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಭು ಕೊಟ್ಟ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧವನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಹೊಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಹೆದರಿಸುವ, ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಾಷ್ಟ್ರನಾಥನು ವೇಗದಿಂದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯತ್ತ ಎಸೆದನು. ಎರಗಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಭರತನ ತಮ್ಮನು ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಆಹುತಿ ಪಡೆದ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಹೊಡೆದನು; ಆದರೂ ಆ ಶಕ್ತಿ ದಾಶರಥಿಯ ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು. ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ರಘುವೀರನು ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಬಿದ್ದನು; ವಿಹ್ವಲನಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ರಾಜ ರಾವಣನು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಸಮೀಪಿಸಿ ವೇಗದಿಂದ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಸಂಯಮದ ಆದರ್ಶ — ‘ನ ಗರ್ಜಂತಿ ಮಹಾಪ್ರಭಾವಾಃ’ (ಮಹಾಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಗಳು ಗರ್ಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ); ವೀರರು ಕರ್ಮದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ, ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ. ಇಬ್ಬರ ಬಾಣಯುದ್ಧ ಸಮಾನವಾದುದು — ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರ, ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ; ಕ್ಷುರ, ಅರ್ಧಚಂದ್ರ, ಕರ್ಣಿ, ಭಲ್ಲ ಎಂಬ ಬಾಣಗಳ ಬಗೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಕೊಟ್ಟ ಬಾಣ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ರಾವಣನ ಕೊನೆಯ ಆಯುಧಗಳು; ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಬೀಳಿಸುತ್ತಾನೆ. 102ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (‘ಸ ಬಾಣಜಾಲಾನ್ಯಪಿ…’) ಮತ್ತು 110ನೆಯದು (‘ಸ ಶಕ್ತಿಮಾಞ್…’) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; 93ನೆಯದೂ ಇಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆಹ್ವಾನ ‘ನ ವಾನರಾಂಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರತಿಯೋದ್ಧುಮರ್ಹಸಿ’ — ವಾನರರು ನಿನಗೆ ಸಮಾನರಲ್ಲ, ನಾನೇ ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಯೋಧ — ಎಂಬುದು ವೀರನಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಮಾತು. ರಾವಣನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ‘ರಾಘವ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಘುವಂಶದವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಶತ್ರುಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತ. ‘ಅಂತಗಾಮೀ ವಿಪರೀತಬುದ್ಧಿಃ’ ಎಂಬ ಅವನ ಮಾತು ವಿಪರೀತವಾಗಿಯೇ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಹೇಳುವವನೇ ವಿನಾಶದತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಇಬ್ಬರ ಬಾಣಯುದ್ಧ ಸಮಾನ, ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಲಾಘವ ಮಿಗಿಲು; ರಾವಣನೂ ‘ವಿಸಿಸ್ಮಿಯೇ’ (ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು). ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತ ಬಾಣ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಮೂರ್ಛೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ರಾವಣನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವೀರನ ಅದಮ್ಯತೆ. ರಾವಣನೂ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರೂ ಸಮಾನ ಆಘಾತವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಆಗ ರಾವಣನು ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಸ್ತ್ರಗಳೂ ತಡೆಯಲಾರವು. ‘ತಥಾಪಿ ಸಾ ತಸ್ಯ ವಿವೇಶ ಶಕ್ತಿಃ’ (ಆದರೂ ಆ ಶಕ್ತಿ ಅವನನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು) — ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಶಕ್ತಿ ತಡೆಯಲಸಾಧ್ಯ. ಈ ಭಾಗದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ, ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ವೇಗವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ — ವೀರ್ಯ, ಬಲ, ಪ್ರತಾಪ, ಪರಾಕ್ರಮ; ಅವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನ ಬಡಾಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಾಪಕೃತಾಂ ವರಿಷ್ಠ’ (ಪಾಪಕರ್ಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ) ಎಂಬುದು ವ್ಯಂಗ್ಯೋಕ್ತಿ — ಸೀತಾಪಹರಣದ ನೆನಪು. ಶಕ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಭೀಷಣ — ಹೊಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ವಾನರರನ್ನು ಹೆದರಿಸುವ, ಉರಿಯುವ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ‘ಹೊಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಗ್ನಿ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ವಿಧೂಮ’ (ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ವಿರುದ್ಧ ಪಾಠವಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಹುತಾಗ್ನಿಕಲ್ಪೈಃ’ (ಆಹುತಿ ಪಡೆದ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ) ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಪ್ರಯತ್ನ ಪೂರ್ಣ, ಆದರೆ ದೈವ ಪ್ರಬಲ.

ಹಿಮವಂತ, ಮಂದರ, ಮೇರು ಪರ್ವತಗಳನ್ನಾಗಲಿ, ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನಾಗಲಿ ರಾವಣನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಎತ್ತಬಲ್ಲನು; ಆದರೆ ಭರತನ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಎತ್ತಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಎದೆಯ ನಡುವೆ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ತಾನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಚಿಂತ್ಯವಾದ ಅಂಶವೆಂಬುದನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡನು. ಆಗ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮುಳ್ಳಾದ ರಾವಣನು ದಾನವರ ದರ್ಪವನ್ನು ಮುರಿಯುವ ಆ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಸುಕಿದರೂ ಅವನನ್ನು ಕದಲಿಸಲು — ಅಲುಗಾಡಿಸಲು — ಸಮರ್ಥನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ರಾವಣನತ್ತ ಧಾವಿಸಿ ವಜ್ರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆ ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಮೊಣಕಾಲೂರಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಂದನು, ತತ್ತರಿಸಿದನು, ಬಿದ್ದನು. ಅವನ ಬಾಯಿಗಳಿಂದಲೂ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೂ ಕಿವಿಗಳಿಂದಲೂ ಬಹಳ ರಕ್ತ ಸುರಿಯಿತು; ತಲೆಸುತ್ತುತ್ತ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟನಾಗಿ ಅವನು ರಥದ ತಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಸಿದು ಕುಳಿತನು. ಅವನು ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನನಾಗಿ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿದ್ದನು, ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡಲಾರದವನಾದನು. ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾವಣನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಋಷಿಗಳೂ ವಾನರರೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಅಸುರರೂ ಘೋಷಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ರಾಘವನ ಬಳಿಗೆ ತಂದನು. ವಾಯುಪುತ್ರನ ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದಲೂ ಪರಮ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ, ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅಲುಗಾಡಿಸಲಾಗದಿದ್ದ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಪಿಗೆ ಹಗುರವಾದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆ ಶಕ್ತಿ ರಾವಣನ ಆ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮರಳಿತು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾವಣನೂ ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು, ದೊಡ್ಡ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ತಾನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಚಿಂತ್ಯ ಅಂಶವೆಂಬುದನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಸಾವರಿಸಿಕೊಂಡನು, ಶಲ್ಯರಹಿತನಾದನು. ರಣದಲ್ಲಿ ಮಹಾವೀರರು ಬೀಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ವಾನರರ ಮಹಾಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ರಾವಣನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಗೂಢತತ್ತ್ವ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಂಶ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಎತ್ತಬಲ್ಲ ರಾವಣನೂ ಅವನನ್ನು ಕದಲಿಸಲಾರ. ಆದರೆ ಹನುಮಂತನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹೊರುತ್ತಾನೆ — ಭಕ್ತಿಯ ಶಕ್ತಿ ಬಲಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅಲುಗಾಡಿಸಲಾಗದ್ದು ಭಕ್ತನಿಗೆ ಹಗುರ. ಹನುಮಂತನ ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರ ರಾವಣನಿಗೆ ಮೊದಲ ಗಂಭೀರ ಆಘಾತ — ಬಾಯಿಯಿಂದ, ಕಣ್ಣಿನಿಂದ, ಕಿವಿಯಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ. 113ನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನ ಪ್ರಭುಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿಭಾಗ ಮುದ್ರಣಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅಪ್ರಭುಃ’. 112ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಸ್ಥಾನ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ — ಅಲ್ಲಿ ಅದು ಹಿಮವಂತದ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಬರುತ್ತದೆ. 116 ಮತ್ತು 117.1 ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟ; 119ನೆಯದು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ರಾವಣನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ವರ್ಣನೆ ವಿರೋಧಾಭಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಹಿಮವಂತನನ್ನೂ ಮೇರುವನ್ನೂ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತಬಲ್ಲವನು ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕದಲಿಸಲಾರ; ಈ ವಿರೋಧ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಮುಷ್ಟಿ ‘ವಜ್ರಕಲ್ಪಃ’ — ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಿಂದಲೂ ನಡುಗದ ರಾವಣನು ವಾನರನ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾದನು. ಶಕ್ತಿ ತಾನೇ ರಾವಣನ ರಥಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತದೆ — ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತ ಆಯುಧದ ವಿಶೇಷ, ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿಸಿ ಒಡೆಯನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತದೆ. ಇಬ್ಬರೂ — ರಾವಣ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ — ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ಸಾವರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಯುದ್ಧ ಮತ್ತೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಈಗ ರಾಮನೇ ಸ್ವತಃ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಥೋಪಸ್ಥ ಉಪಾವಿಶತ್’ — ರಾವಣನು ರಥದ ತಳದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟನಾಗಿ ಕುಳಿತನು; ರಾಜನ ಸ್ಥಿತಿ ದಯನೀಯ. ಹನುಮಂತನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ತರುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಅವನು ಸೇವಕಧರ್ಮವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಮೊದಲು ಒಡೆಯನ ತಮ್ಮನ ರಕ್ಷಣೆ, ಆಮೇಲೆ ಶತ್ರುವಿನ ವಧೆ. ಇದು ಹನುಮಂತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಸಾರ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಚೇತರಿಕೆ ‘ವಿಶಲ್ಯಃ’ — ಶಕ್ತಿ ತಾನೇ ಹೊರಬಂದಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಶಲ್ಯ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ; ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಂಶವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನು ಮತ್ತೆ ಸ್ವಸ್ಥನಾದನು, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕ್ಷಣಗಳು — ರಾವಣನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಹಾರ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಚೇತರಿಕೆ — ಎಲ್ಲವೂ ರಾಮಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾದವು.

ಆಮೇಲೆ ಹನುಮಂತನು ಆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದನು: ‘ವಿಷ್ಣುವು ಗರುಡನನ್ನೇರಿ ದೇವವೈರಿಯನ್ನು ದಂಡಿಸುವಂತೆ, ನೀನು ನನ್ನ ಬೆನ್ನನ್ನೇರಿ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ದಂಡಿಸಬೇಕು.’ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ತಕ್ಷಣ ಮಹಾಕಪಿಯಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಏರಿದನು. ಮನುಜಾಧಿಪನಾದ ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಥಾರೂಢನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡನು; ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು — ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಆಯುಧವನ್ನೆತ್ತಿದ ವಿಷ್ಣುವು ವಿರೋಚನಪುತ್ರ ಬಲಿಯತ್ತ ಧಾವಿಸುವಂತೆ — ರಾವಣನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅವನು ವಜ್ರದ ಅಪ್ಪಳಿಕೆಯಂತೆ ಕಠೋರವೂ ತೀವ್ರವೂ ಆದ ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಗಂಭೀರವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು; ನನಗೆ ಇಂತಹ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿ, ರಾಕ್ಷಸಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಪಡೆಯುವೆ? ನೀನು ಇಂದ್ರನಲ್ಲಿಗಾಗಲಿ, ವೈವಸ್ವತ ಯಮನಲ್ಲಿಗಾಗಲಿ, ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿಗಾಗಲಿ, ಸ್ವಯಂಭು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿಗಾಗಲಿ, ವೈಶ್ವಾನರ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿಗಾಗಲಿ, ಶಂಕರನಲ್ಲಿಗಾಗಲಿ, ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಲಿ ಹೋದರೂ ಇಂದು ನನ್ನ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ನೀನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆ. ಇಂದು ನಿನ್ನ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಇವನೇ, ರಾಕ್ಷಸಗಣರಾಜನೇ, ಇಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳು-ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ನಿನಗೆ ಮೃತ್ಯುವಾಗುವನು. ಇವನಿಂದಲೇ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ, ಅತ್ಯದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಂಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು.’ ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಮಹಾರೋಷದಿಂದ ಆವಿಷ್ಟನಾಗಿ, ಹಿಂದಿನ ವೈರವನ್ನು ನೆನೆದು, ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಘವನನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾವೇಗಿಯಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಂತಹ ಉರಿಯುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಸ್ವಭಾವತಃ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಆ ಹನುಮಂತನ ತೇಜಸ್ಸು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿತು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಮನು ರಾವಣನಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ವಾನರಶಾರ್ದೂಲನನ್ನು ಕಂಡು ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಗರುಡನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು — ಈ ದೃಶ್ಯ ರಾಮನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಮಾತು ಅವನ ದೃಢನಿಶ್ಚಯದ ಘೋಷಣೆ — ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ರಾವಣನಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ’ ಎಂದು; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನೇ ಅವರನ್ನು ಕೊಂದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಏತೇನ’ (ಇವನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕೆಲವರು ‘ರಾಮನಿಂದಲೇ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವಾದರೋ ‘ಈ ರಘುವಂಶೀ ರಾಜಕುಮಾರನಿಂದ’ ಎಂದು ಅದನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣಪರವಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ವೈರ — ಲಂಕಾದಹನ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷವಧೆ. ಆಘಾತಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನ ತೇಜಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಇದು ಅವನ ಸ್ವಭಾವ. 125ನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ, 132ನೆಯದು, 133.2, 134.1 ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟ; 126ನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ (ಹೆಚ್ಚುವರಿ) ಅರ್ಧವಾಗಿದೆ (6.047.118e). ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಭಕ್ತಿಯ ಪರಮ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ — ಗರುಡನು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ವಾಹನವಾಗಿರುವಂತೆ ಅವನು ತಾನೇ ವಾಹನವಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ರಥಿಕನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ರಾವಣನಾದರೋ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದನು; ಹನುಮಂತನ ಬೆನ್ನೇ ರಾಮನ ರಥವಾಗಿ ಇಬ್ಬರ ಸಮತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು — ಮೊದಲು ‘ತಿಷ್ಠ ತಿಷ್ಠ’ (ನಿಲ್ಲು ನಿಲ್ಲು) ಎಂಬ ಆಹ್ವಾನ, ಆಮೇಲೆ ರಾವಣನ ನಿರಾಶ್ರಯತೆಯ ಘೋಷಣೆ, ಆಮೇಲೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪರಾಕ್ರಮದ ನೆನಪು — ಇದರಿಂದ ತಾನು ಹತನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದವನೇ ತನ್ನ ಮೃತ್ಯು ಎಂಬುದನ್ನು ರಾವಣನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಪುತ್ರಪೌತ್ರಸ್ಯ’ (ಮಕ್ಕಳು-ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ) — ರಾವಣನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕುಲದ ವಿನಾಶ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಾವಣನು ರಾಮನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೊಡೆಯದೆ ರಾಮನ ವಾಹನವಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನ ಕ್ರೋಧ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಸೇವಕನ ಕ್ಲೇಶವೇ ಒಡೆಯನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ‘ಸ್ವಭಾವತೇಜೋಯುಕ್ತಸ್ಯ ಭೂಯಸ್ತೇಜೋಽಭ್ಯವರ್ಧತ’ (ಸ್ವಭಾವತಃ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದವನ ತೇಜಸ್ಸು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿತು) ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ವಿಶೇಷ — ಆಘಾತಗಳಿಂದ ಅವನ ಬಲ ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಕಟ್ಟಿಗೆಯಿಂದ ಅಗ್ನಿ ಹೆಚ್ಚುವಂತೆ.

ರಾಮನು ರಾವಣನ ರಥದತ್ತ ಸಾಗಿ, ಚಕ್ರಗಳೊಡನೆ, ಕುದುರೆಗಳು-ಧ್ವಜ-ಛತ್ರ-ಮಹಾಪತಾಕೆಗಳೊಡನೆ, ಸಾರಥಿಯೊಡನೆ, ಅಶನಿ-ಶೂಲ-ಖಡ್ಗಗಳೊಡನೆ ಆ ರಥವನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಾಗ್ರಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿಹಾಕಿದನು. ಆಮೇಲೆ, ಭಗವಾನ್ ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರದಿಂದ ಮೇರುವನ್ನು ಹೊಡೆದಂತೆ, ಅವನು ವಜ್ರ-ಸಿಡಿಲುಗಳಂತಹ ಬಾಣದಿಂದ ಇಂದ್ರಶತ್ರುವಾದ ರಾವಣನ ವಿಶಾಲವೂ ಸುಂದರವೂ ಆದ ಎದೆಯ ನಡುವೆ ವೇಗದಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ವಜ್ರಪಾತಗಳಿಂದಲೂ ಸಿಡಿಲುಗಳ ಅಪ್ಪಳಿಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳದ, ಅಲುಗಾಡದ ಆ ವೀರ ರಾಜನು ರಾಮಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅತ್ಯಂತ ನೊಂದು ತತ್ತರಿಸಿದನು, ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟನು. ವಿಹ್ವಲನಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಉರಿಯುವ ಅರ್ಧಚಂದ್ರಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಅದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ಸೂರ್ಯವರ್ಣದ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ವಿಷವಿಲ್ಲದ ಸರ್ಪದಂತೆ, ಕಿರಣಗಳು ಶಮನಗೊಂಡು ಕಾಂತಿಹೀನನಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಶೋಭೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕಿರೀಟಶಿಖರ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಗೆ ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀನು ಮಹತ್ತಾದ, ಅತಿಭೀಕರವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೀಯೆ, ನನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರರನ್ನೂ ಕೊಂದಿದ್ದೀಯೆ; ಆದರೂ ನೀನು ದಣಿದಿದ್ದೀಯೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಮೃತ್ಯುವಿನ ವಶಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಶಾಚರರಾಜನೇ, ನೀನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದೀಯೆಂದು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ; ಹೋಗು, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡು ರಥಿಕನಾಗಿ, ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹೊರಗೆ ಬಾ; ಆಗ ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನನ್ನ ಬಲವನ್ನು ನೋಡುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ದರ್ಪವೂ ಹರ್ಷವೂ ನಾಶವಾದ, ಧನುಸ್ಸು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಕುದುರೆಗಳೂ ಸಾರಥಿಯೂ ಹತರಾದ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ, ಮಹಾಕಿರೀಟ ಮುರಿದುಹೋದ ಆ ರಾಜನು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಮಹಾಬಲನಾದ, ದಾನವರಿಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಶತ್ರುವಾದ ಆ ನಿಶಾಚರೇಂದ್ರನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು, ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಶಲ್ಯರಹಿತರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ದೇವೇಂದ್ರಶತ್ರುವಾದ ಅವನು ಭಗ್ನನಾಗಲು ದೇವತೆಗಳೂ ಅಸುರರೂ ಭೂತಗಣಗಳೂ ಸಾಗರಗಳೊಡನೆ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳೂ ಭೂಚರಗಳೂ ಜಲಚರಗಳೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡವು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಧರ್ಮಯುದ್ಧದ ಪರಮ ಆದರ್ಶ — ದಣಿದ, ನಿರಾಯುಧನಾದ, ರಥಹೀನನಾದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಅವನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಸಜ್ಜಾಗಿ ಬರಲು ಅನುಮತಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ದಯೆ ದೌರ್ಬಲ್ಯವಲ್ಲ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ — ಸಜ್ಜಾಗಿ ಬಂದ ರಾವಣನನ್ನೂ ತಾನು ಗೆಲ್ಲುವೆನೆಂದು ಅವನು ಬಲ್ಲನು. ಕಿರೀಟವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದು ರಾಜನ ಅಪಮಾನದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ; ‘ವಿಷವಿಲ್ಲದ ಸರ್ಪ’, ‘ಕಿರಣಗಳು ಶಮನಗೊಂಡ ಸೂರ್ಯ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ರಾವಣನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ದರ್ಪದ ನಾಶ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಸೈನಿಕರ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ವಾನರರನ್ನು ಶಲ್ಯರಹಿತರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಕರುಣೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ. ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ; 143ನೆಯದು (‘ಪ್ರಯಾಹಿ ಜಾನಾಮಿ…’) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಹರ್ಷ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮಂಗಳದೊಡನೆ ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯೋ ವಜ್ರಪಾತಾಶನಿಸಂನಿಪಾತಾನ್ನ ಚುಕ್ಷುಭೇ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕ ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ಗೌರವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಈಗಿನ ಅವನ ಪರಾಭವ ಹೆಚ್ಚು ತೀವ್ರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಬಾಣ ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲು — ವಜ್ರದಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗದ್ದು ರಾಮಬಾಣದಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ರಾವಣನ ಪರಾಭವ ಸಂಪೂರ್ಣ — ರಥ, ಕುದುರೆಗಳು, ಸಾರಥಿ, ಧ್ವಜ, ಛತ್ರ, ಧನುಸ್ಸು, ಕಿರೀಟ ಎಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾದವು; ಪ್ರಾಣಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದವು, ಅವೂ ರಾಮನ ದಯೆಯಿಂದ. ರಾವಣನ ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶ ‘ಸಹಸಾ’ (ಹಠಾತ್ತಾಗಿ) — ನಾಚಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಭಯದಿಂದಲೂ ಅವನು ಬೇಗನೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳೂ ಅಸುರರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ರಾವಣನು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪರಾಭವ ಎಲ್ಲರ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಈ ಪರಾಭವವೇ ಮುಂದಿನ ಕುಂಭಕರ್ಣಪ್ರಬೋಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ