ಸರ್ಗ
ನೀಲನಿಂದ ಪ್ರಹಸ್ತವಧೆ
ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಪರಿಚಯ, ಘೋರಯುದ್ಧ, ಸಚಿವರ ವಧೆ, ರಣನದಿ, ನೀಲ-ಪ್ರಹಸ್ತರ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ, ಪ್ರಹಸ್ತನ ವಧೆ, ರಾಕ್ಷಸರ ಶೋಕ
ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿ ಹೊರಟುಬರುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ಕಂಡು ಶತ್ರುದಮನನಾದ ರಾಮನು ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಬರುತ್ತಿರುವ ಈ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಶರೀರದವನು ಯಾರು? ಇವನ ರೂಪ, ಬಲ, ಪೌರುಷ ಎಂತಹವು? ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಈ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ನಿಶಾಚರನ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ತಿಳಿಸು.’ ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಭೀಷಣನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಇವನು ರಾವಣನ ಸೇನಾಪತಿ, ಪ್ರಹಸ್ತನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸ. ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಸೈನ್ಯದ ಮೂರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಇವನು ವೀರ್ಯವಂತ, ಅಸ್ತ್ರವಿದ, ಶೂರ, ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪರಾಕ್ರಮಿ.’ ರಾಮನ ಮುಗುಳ್ನಗೆ ಅವನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮಹಾಶತ್ರು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಶಾಂತ. ಅವನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಲಂಕೆಯ ಎಲ್ಲ ವೀರರನ್ನೂ ಅವನು ಬಲ್ಲನು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಈ ಉಪಯೋಗ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ತ್ರಿಭಾಗಬಲಸಂವೃತಃ’ — ಲಂಕೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೈನ್ಯದ ಮೂರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಪ್ರಹಸ್ತನೊಡನೆ ಹೊರಟಿತು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಮೊದಲ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವು ‘ತತಃ ಪ್ರಹಸ್ತಂ ನಿರ್ಯಾಂತಂ ಭೀಮಂ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಮ್’ ಎಂಬ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ವಿಭೀಷಣನ ಪರಿಚಯವಾಕ್ಯವನ್ನು ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂವಾದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಬಂದಾಗ ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸವೀರರನ್ನೂ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಆಮೇಲೆ ಭೀಕರನೂ ಭೀಕರಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ, ಅತಿದೊಡ್ಡ ಶರೀರದೊಡನೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಹೊರಟುಬರುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರ ಮಹಾಸೇನೆ ಕಂಡಿತು. ಆ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಘೋಷ ಎದ್ದಿತು; ಅವರು ಪ್ರಹಸ್ತನತ್ತ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಜಯವನ್ನು ಬಯಸಿ ವಾನರರತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗಗಳು, ಶಕ್ತಿಗಳು, ಋಷ್ಟಿಗಳು, ಶೂಲಗಳು, ಬಾಣಗಳು, ಮುಸಲಗಳು, ಗದೆಗಳು, ಪರಿಘಗಳು, ಪ್ರಾಸಗಳು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಕೊಡಲಿಗಳು, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಧನುಸ್ಸುಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರೂ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ವಿಶಾಲವಾದ ಉದ್ದುದ್ದ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದರು. ಪರಸ್ಪರ ಎದುರಾದ ಅವರ ನಡುವೆ ಮಹಾಸಂಗ್ರಾಮ ನಡೆಯಿತು — ಕೆಲವರು ಕಲ್ಲಿನ ಮಳೆಯನ್ನು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಆಯುಧಗಳ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಪಟ್ಟಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರದು ತಯಾರಿಸಿದ ಲೋಹದ ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ವಾನರರದಾದರೋ ಪ್ರಕೃತಿ ಕೊಟ್ಟ ಮರಗಳೂ ಬಂಡೆಗಳೂ. ಎರಡರ ಸುರಿಮಳೆಯನ್ನೂ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕಲ್ಲುಮಳೆಯೂ ಬಾಣಮಳೆಯೂ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಸುರಿಯುತ್ತವೆ. ‘ಪುಷ್ಪಿತಾನ್’ (ಹೂಬಿಟ್ಟ) ಎಂಬ ಪದ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಕವಿ ಕಾಡಿನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದಲೇ ವಾನರರು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅತಿಸಂಜಾತರೋಷಾಣಾಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಭಿಸಂಜಾತಘೋಷಾಣಾಮ್’ — ಇಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಕ್ರೋಧದ ಬದಲು ಘೋಷವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪುಷ್ಪಿತಾನ್ ವಾನರರ್ಷಭಾಃ’ ಎಂದಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಪುಷ್ಪಿತಾಂಸ್ತು ಗಿರೀಂಸ್ತಥಾ’. ವಾನರರು ಪ್ರಹಸ್ತನ ಹೆಸರನ್ನೂ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಅವನ ಎದುರಿಗೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾರೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ, ಅಕಂಪನರ ವಧೆಯಿಂದ ಅವರ ಉತ್ಸಾಹ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ ಸಮಾನವಾದುದು — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳು ಸಮಾನ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆಯುತ್ತವೆ. ಶಸ್ತ್ರಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಅರಾಜಂತ’ (ಹೊಳೆದವು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಅವು ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಮಿನುಗುತ್ತಿದ್ದವು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ವೈಭವವನ್ನು ಕವಿ ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಬೇಗನೆ ನಾಶವಾಗುವುದಾದರೂ.
ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಅನೇಕ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕೊಂದರು, ಅನೇಕ ವಾನರರೂ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದರು. ಕೆಲವರು ಶೂಲಗಳಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟರು, ಕೆಲವರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಗಳಿಂದ, ಕೆಲವರು ಪರಿಘಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು, ಕೆಲವರು ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದ ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟರು. ಕೆಲವರು ಉಸಿರು ನಿಂತು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು; ಕೆಲವರು ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಾಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಹೃದಯ ಸೀಳಿಹೋದವರಾದರು. ಕೆಲವರು ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಎರಡು ತುಂಡಾಗಿ ಒದ್ದಾಡುತ್ತ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು; ಶೂರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ವಾನರರು ಪಕ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟರು. ಸಂಕ್ರುದ್ಧರಾದ ವಾನರರಿಂದಲೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಗುಂಪುಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಹಿಸುಕಲ್ಪಟ್ಟವು. ವಜ್ರದಂತಹ ಸ್ಪರ್ಶದ ಅಂಗೈಗಳಿಂದಲೂ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಬಲವಾಗಿ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಾಯಿಗಳಿಂದ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರಿದರು; ಅವರ ಹಲ್ಲುಗಳೂ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ಚೂರಾದವು. ಆರ್ತಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ, ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ತುಮುಲ ಶಬ್ದ ಉಂಟಾಯಿತು. ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ವೀರಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಬಾಯಿ ತೆರೆದು, ಕ್ರೂರರಾಗಿ, ಭಯವೇ ಇಲ್ಲದವರಂತೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನೇಕರು… ಅನೇಕರನ್ನು… ಅನೇಕರು… ಅನೇಕರನ್ನು’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಸಮತೆಯೂ ವ್ಯಾಪಕತೆಯೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಒಂದೇ ಪಕ್ಷ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮೃತ್ಯುವಿನ ಬಗೆಬಗೆಯ ರೀತಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಶೂಲದಿಂದ, ಪರಿಘದಿಂದ, ಕೊಡಲಿಯಿಂದ, ಬಾಣದಿಂದ, ಖಡ್ಗದಿಂದ, ಮರದಿಂದ, ಬಂಡೆಯಿಂದ, ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ವೀರಮಾರ್ಗಮನುವ್ರತಾಃ’ — ಓಡಿಹೋಗದೆ ಮಡಿಯುವುದು ವೀರರ ಮಾರ್ಗ; ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳು ಅದನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ. ಶಬ್ದದಲ್ಲೂ ಎರಡು ಬಗೆ — ಆರ್ತಸ್ವರ ಗಾಯಗೊಂಡವರದು, ಸಿಂಹನಾದ ಗೆದ್ದವರದು. ವಾನರರ ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರಗಳು ‘ವಜ್ರಸ್ಪರ್ಶತಲೈಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಅವರ ಕೈಗಳೇ ಆಯುಧಗಳು. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಇಷುಸಂತಾನಸಂದಿತಾಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಷುಸಂಧಾನಸಾಧಿತಾಃ’; ಅಲ್ಲಿ ‘ಧರಣೀತಲೇ’, ಇಲ್ಲಿ ‘ಜಗತೀತಲೇ’. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಭಾಗ ಅನಿರ್ಣೀತವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಹಾನಿ ಸಮಾನ ಎಂದು ಕವಿ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಕ್ಷಸರೂ ವೀರರೇ, ಕೇವಲ ಹೇಡಿಗಳಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಾನರರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಧರ್ಮವಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ವಿಜಯ ನಿಶ್ಚಿತ.
ನರಾಂತಕ, ಕುಂಭಹನು, ಮಹಾನಾದ, ಸಮುನ್ನತ — ಪ್ರಹಸ್ತನ ಈ ಎಲ್ಲ ಸಚಿವರೂ ವನವಾಸಿಗಳಾದ ವಾನರರನ್ನು ಕೊಂದರು. ಅವರು ವೇಗವಾಗಿ ಎರಗುತ್ತ ವಾನರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರಲು, ದ್ವಿವಿದನು ಗಿರಿಶಿಖರದಿಂದ ಒಬ್ಬನಾದ ನರಾಂತಕನನ್ನು ಕೊಂದನು. ದುರ್ಮುಖನೆಂಬ ಕಪಿಯು ಮತ್ತೆ ಎದ್ದುನಿಂತು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಮರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಚುರುಕುಗೈಯ ರಾಕ್ಷಸ ಸಮುನ್ನತನನ್ನು ಜಜ್ಜಿಹಾಕಿದನು. ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಜಾಂಬವಂತನು ಅತಿಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮಹಾನಾದನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಆಮೇಲೆ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಕುಂಭಹನುವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ತಾರನು ಎದುರಿಸಿ, ದೊಡ್ಡ ಮರದಿಂದ ಕೂಡಲೇ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು. ಆ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಸಹಿಸದೆ, ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಾನರರ ಘೋರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಳಿಯಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಯಿತು; ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡ ಅಪಾರ ಸಾಗರದಂತಹ ಗರ್ಜನೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ರಣದುರ್ಮದನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಮಹಾಶರಸಮೂಹದಿಂದ ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದನು. ನಾಲ್ವರು ಸಚಿವರು ನಾಲ್ವರು ವಾನರವೀರರಿಂದ ಹತರಾದರು — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರತಿಯೋಧ; ಇದರಿಂದ ವಾನರಸೇನೆಯ ವೀರರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ದ್ವಿವಿದನು ಶೈಲಶಿಖರದಿಂದ, ದುರ್ಮುಖನು ಮರದಿಂದ, ಜಾಂಬವಂತನು ಬಂಡೆಯಿಂದ, ತಾರನು ವೃಕ್ಷದಿಂದ — ಆಯುಧಗಳೂ ಬಗೆಬಗೆಯವು. ಇಲ್ಲಿ ಸಚಿವರ ವಧೆಯೇ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣ; ತನ್ನ ಸಹಾಯಕರ ನಾಶವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಆವರ್ತ ಇವ’ (ಸುಳಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸೇನೆಗಳ ಸುತ್ತುವಿಕೆಯನ್ನೂ ಬೆರೆಯುವಿಕೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸುಳಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತನ್ನೊಳಕ್ಕೆ ಸೆಳೆಯುವಂತೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕುಂಭಹನುವಿನ ವಧೆ ‘ವೃಕ್ಷೇಣಾಭಿಹತೋ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಪ್ರಾಣಾಂಸ್ತತ್ಯಾಜ ರಾಕ್ಷಸಃ’ ಎಂದಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ವೃಕ್ಷೇಣ ಮಹತಾ ಸದ್ಯಃ ಪ್ರಾಣಾನ್ಸಂತ್ಯಾಜಯದ್ರಣೇ’ ಎಂಬ ಭಿನ್ನ ಪಾಠವಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅಲ್ಲಿ ‘ಮಹತಾ ಹಿ ಶರೌಘೇಣ ಪ್ರಹಸ್ತೋ ಯುದ್ಧಕೋವಿದಃ’, ಇಲ್ಲಿ ‘ರಾಕ್ಷಸೋ ರಣದುರ್ಮದಃ’. ರಥದಿಂದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಬಾಣಮಳೆ ಸುರಿಸುವುದು ರಥಿಕನ ಅನುಕೂಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವಾನರರು ಕಾಲಾಳುಗಳು, ಅವನು ದೂರದಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಸಚಿವರ ವಧೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಒಂದೊಂದು ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಾನರವೀರನ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನೆನಪಿನಲ್ಲುಳಿಯುತ್ತದೆ. ದುರ್ಮುಖನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಪುನರುತ್ಥಾಯ’ (ಮತ್ತೆ ಎದ್ದು) ಎಂಬ ಪದ ಅವನು ಮೊದಲು ಬಿದ್ದಿದ್ದನೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಮತ್ತೆ ಎದ್ದು ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದನು — ವಾನರರ ಧೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ.
ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಘೋರ ಶರೀರಗಳಿಂದ ಭೂಮಿ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು, ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದಂತಾಯಿತು. ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಭೂಮಿ ಮಾಧವಮಾಸದಲ್ಲಿ (ವಸಂತದಲ್ಲಿ) ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಆಮೇಲೆ ಕವಿ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯನ್ನು ನದಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹತವೀರರ ರಾಶಿಗಳೇ ಅದರ ದಡಗಳು, ಮುರಿದ ಆಯುಧಗಳೇ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳು, ರಕ್ತಪ್ರವಾಹಗಳೇ ಅದರ ಅಪಾರ ಜಲ, ಅದು ಯಮನೆಂಬ ಸಾಗರದತ್ತ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಯಕೃತ್ತು-ಪ್ಲೀಹೆಗಳೇ ಅದರ ದಟ್ಟ ಕೆಸರು, ಚೆಲ್ಲಿಬಿದ್ದ ಕರುಳುಗಳೇ ಪಾಚಿ, ಸೀಳಿದ ದೇಹಗಳೂ ತಲೆಗಳೂ ಮೀನುಗಳು, ಅಂಗಾವಯವಗಳೂ ಕೂದಲುಗಳೂ ಹಸಿರುಹುಲ್ಲಿನಂತೆ. ಹದ್ದುಗಳು ಹಂಸಗಳಂತೆ, ಕಂಕಪಕ್ಷಿಗಳು ಸಾರಸಗಳಂತೆ ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಕೊಬ್ಬೇ ಅದರ ನೊರೆ, ನೊಂದವರ ನರಳಾಟವೇ ಅದರ ಸದ್ದು. ಹೇಡಿಗಳಿಗೆ ದಾಟಲಸಾಧ್ಯವಾದ, ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯೇ ಆಗಿದ್ದ ಆ ನದಿಯನ್ನು — ಮಳೆಗಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಹಂಸ-ಸಾರಸಗಳು ಸೇವಿಸುವ ನದಿಯಂತಿದ್ದ ಅದನ್ನು — ರಾಕ್ಷಸರೂ ಕಪಿಮುಖ್ಯರೂ ದಾಟಿದರು, ಗಜಯೂಥಪತಿಗಳು ಕಮಲಪರಾಗದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಕಮಲಸರೋವರವನ್ನು ದಾಟುವಂತೆ. ಈ ರೂಪಕ ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು — ಭೀಷಣ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಸುಂದರವಾದ ನದಿಯ ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಬೀಭತ್ಸರಸ ಅದ್ಭುತರಸದೊಡನೆ ಬೆರೆತಿದೆ. ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗದ ಉಪಮೆ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಪುರುಷದುಸ್ತಾರಾಮ್’ — ಹೇಡಿಗಳು ಇದನ್ನು ದಾಟಲಾರರು, ವೀರರಾದರೋ ಆನೆಗಳು ಕಮಲಸರೋವರವನ್ನು ದಾಟುವಂತೆ ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ದಾಟುತ್ತಾರೆ. ನದಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಯವವೂ — ದಡಗಳು, ಮರಗಳು, ನೀರು, ಕೆಸರು, ಪಾಚಿ, ಮೀನುಗಳು, ಹುಲ್ಲು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ನೊರೆ, ಸದ್ದು — ಯುದ್ಧದ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ವಸ್ತುವಾಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ರೂಪಕ ಸಂಪೂರ್ಣ. ‘ಯಮಸಾಗರಗಾಮಿನೀ’ — ನದಿ ಸಾಗರದತ್ತ ಹರಿಯುವಂತೆ ಈ ರಕ್ತನದಿ ಸತ್ತವರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು ಯಮಲೋಕದತ್ತ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಗೃಧ್ರಹಂಸಗಣಾಕೀರ್ಣಾಮ್’ ಎಂದಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಗೃಧ್ರಹಂಸವರಾಕೀರ್ಣಾಮ್’. ಮೂವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯ — ‘ತಾಂ ನದೀಂ … ತೇರುಃ’ (ಆ ನದಿಯನ್ನು … ದಾಟಿದರು). ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಆವರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮರೆಮಾಚುವುದಿಲ್ಲ — ಓದುಗನು ಭಯ ಮತ್ತು ವಿಸ್ಮಯ ಎರಡನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೀರರಿಗೆ ಯುದ್ಧವು ನದಿ ದಾಟುವಂತಹ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾರ್ಯ ಎಂಬುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಆಮೇಲೆ ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತ ವಾನರರನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ನೀಲನು ವೇಗವಾಗಿ ಕಂಡನು. ಗಾಳಿಯು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಚದುರಿಸುವಂತೆ ನೀಲನು ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯನ್ನು ಚದುರಿಸಿದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ಧಾವಿಸಿಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಸೂರ್ಯವರ್ಣದ ರಥದಲ್ಲಿ ನೀಲನತ್ತಲೇ ಧಾವಿಸಿದನು. ಧನ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದು ನೀಲನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಆ ಬಾಣಗಳು ನೀಲನನ್ನು ತಲುಪಿ, ಅವನನ್ನು ಸೀಳಿ, ಕೆರಳಿದ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಹೊಕ್ಕವು. ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಕಪಿ ನೀಲನು, ಎರಗಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅತಿದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ಒಂದು ಮರವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಹೊಡೆದನು. ಅದರಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ವಾನರಸೇನಾಪತಿಯ ಮೇಲೆ ಬಾಣಮಳೆಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ದುರಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗದೆ ನೀಲನು ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು — ಹೋರಿಯು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಬಂದ ಶರತ್ಕಾಲದ ಮಳೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುವಂತೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಹಸ್ತನ ದುಸ್ಸಹವಾದ ಬಾಣಮಳೆಗಳನ್ನು ನೀಲನು ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿ ತಕ್ಷಣ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡನು. ಬಾಣಮಳೆಯಿಂದ ಕೆರಳಿದ ಮಹಾಬಲ ನೀಲನು ದೊಡ್ಡ ಸಾಲವೃಕ್ಷದಿಂದ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದನು. ಆಮೇಲೆ ರೋಷದಿಂದ ತುಂಬಿದ ನೀಲನು ಆ ದುರಾತ್ಮನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಮುರಿದುಹಾಕಿ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಅವನಿಂದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಘೋರವಾದ ಮುಸಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಥದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಹಾರಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ನೀಲನ ಯುದ್ಧನೀತಿ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯದು — ಅವನು ಮೊದಲು ಬಾಣಮಳೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ರಥವನ್ನು ನಿಶ್ಚಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮುರಿದು ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೋರಾಡುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಶತ್ರುವಿನ ಎಲ್ಲ ಅನುಕೂಲಗಳೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೋರಿಯ ಉಪಮೆ ಸುಂದರ — ಎತ್ತು ಶರತ್ಕಾಲದ ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವಂತೆ ನೀಲನು ಬಾಣಮಳೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ನೀಲನು ಅಗ್ನಿಯ ಮಗನೆಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸಹನಶಕ್ತಿ ಅದ್ಭುತ. 35–38 ಶ್ಲೋಕಗಳು (ಗಾಳಿಯ ಉಪಮೆ, ಪ್ರಹಸ್ತನ ರಥದಿಂದ ಆಕ್ರಮಣ, ಬಾಣಪ್ರಯೋಗ) ಮತ್ತು 44ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; 41ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು, ಅದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ‘ತಸ್ಯ ಬಾಣಗಣಾನೇವ…’ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ನಿಮೀಲಿತಾಕ್ಷಃ’ (ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿದವನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಸಹನೆಯ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ. ರಥದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಹಾರುವುದು ಪ್ರಹಸ್ತನ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಈಗ ಇಬ್ಬರೂ ಕಾಲಾಳುಗಳು, ಸಮಾನರು. ಪ್ರಹಸ್ತನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೂ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಧನ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಅವನ ರಥ ಸೂರ್ಯವರ್ಣದ್ದು, ಅವನ ಬಾಣಗಳು ಅಗ್ನಿಯಂತಹವು, ಸರ್ಪಗಳಂತಹವು. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುವಿನ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡೇ ಕವಿ ನೀಲನ ವಿಜಯವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೀಲನ ಮೊದಲ ಪ್ರಹಾರ ಮರದಿಂದ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ, ಎರಡನೆಯದು ಸಾಲವೃಕ್ಷದಿಂದ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಮೂರನೆಯದು ಧನುಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಹಾರವೂ ಶತ್ರುವಿನ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಸಾಧನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು’ ಎಂಬುದು ನೀಲನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಧನುಸ್ಸು ಮುರಿದಾಗ ಅವನು ಜಯಘೋಷ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನೀಲನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ‘ಪ್ರತ್ಯಗೃಹ್ಣಾತ್’ — ತನ್ನ ಶರೀರದಿಂದಲೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು — ಎಂಬುದು ಅವನ ಸಾಹಸದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ; ಅವನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವಕಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಾನೆ. ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಕಾಯುವಿಕೆಯೇ ಅವನ ವಿಜಯದ ಮೂಲ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಲಕ್ಕಿಂತ ಧೈರ್ಯ ಹೆಚ್ಚು ಫಲ ಕೊಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಉಪದೇಶ.
ಪರಸ್ಪರ ವೈರ ಹುಟ್ಟಿದ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸೇನಾಮುಖ್ಯರೂ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಅಂಗಗಳೊಡನೆ ಮದ ಸುರಿಯುತ್ತಿರುವ ಎರಡು ಆನೆಗಳಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದರು. ಅತಿಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಗೀರುತ್ತ ಅವರು ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳಂತಿದ್ದರು, ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳಂತೆಯೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ವಿಜಯ ಗಳಿಸಿದ್ದ, ಸಮರಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಹಿಂದಿರುಗದ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರೂ ವೃತ್ರ-ಇಂದ್ರರಂತೆ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಮುಸಲದಿಂದ ನೀಲನ ಹಣೆಗೆ ಹೊಡೆದನು; ಅದರಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯಿತು. ಆಮೇಲೆ ರಕ್ತದಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾಕಪಿಯು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಮರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪ್ರಹಸ್ತನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಆ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಅವನು ದೊಡ್ಡ ಮುಸಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಲಶಾಲಿ ವಾನರ ನೀಲನತ್ತ ರಭಸದಿಂದ ಧಾವಿಸಿದನು. ಉಗ್ರವೇಗದಿಂದ ಆವೇಶಗೊಂಡು ಎರಗಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾವೇಗಿಯಾದ ಮಹಾಕಪಿಯು ಒಂದು ಮಹಾಶಿಲೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ರಣದಲ್ಲಿ ಮುಸಲದಿಂದ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಯುದ್ಧಕಾಮಿಯಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ನೀಲನು ಬೇಗನೆ ಆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಬೀಳಿಸಿದನು. ಕಪಿಮುಖ್ಯನಾದ ನೀಲನು ಬಿಟ್ಟ ಆ ಘೋರವಾದ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆ ಪ್ರಹಸ್ತನ ತಲೆಯನ್ನು ಅನೇಕ ಚೂರುಗಳಾಗಿ ಒಡೆಯಿತು. ಪ್ರಾಣ ಹೋಗಿ, ಶೋಭೆ ಹೋಗಿ, ಬಲ ಹೋಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹೋಗಿ ಅವನು ಬೇರು ಕಡಿದ ಮರದಂತೆ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಒಡೆದ ತಲೆಯುಳ್ಳ ಅವನ ತಲೆಯಿಂದಲೂ ಶರೀರದಿಂದಲೂ ಬೆಟ್ಟದ ಝರಿಯಂತೆ ಬಹಳ ರಕ್ತ ಹರಿಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮಾನಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತವೆ — ಮದ ಸುರಿಯುವ ಆನೆಗಳು, ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳು, ವೃತ್ರ-ಇಂದ್ರರು; ಯುದ್ಧವನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಟ್ಟದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಏರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೃತ್ರ-ಇಂದ್ರರ ಉಪಮೆ ನೀಲನ ವಿಜಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರನು ವೃತ್ರನನ್ನು ಕೊಂದನು. ‘ಗತಾಸುಃ ಗತಶ್ರೀಕಃ ಗತಸತ್ತ್ವಃ ಗತೇಂದ್ರಿಯಃ’ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ‘ಗತ’ ಪದಗಳಿಂದ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಂಪೂರ್ಣತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಪ್ರಾಣ, ಶೋಭೆ, ಬಲ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಹೋದವು. ಮುಸಲಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಬಂಡೆ — ಕೊನೆಯ ಪ್ರಹಾರ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ, ಅಕಂಪನನ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಾ ತೇನ ಕಪಿಮುಖ್ಯೇನ’ ಎಂದಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ನೀಲೇನ ಕಪಿಮುಖ್ಯೇನ’ ಎಂದು ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷತಜದಿಗ್ಧಾಂಗೌ’, ಇಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷತಜಸಿಕ್ತಾಂಗೌ’; ಅಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಾಯಸ್ತಸ್ತಸ್ಯ ಸುಸ್ರಾವ’, ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಾಯತ್ತಸ್ತತಃ ಸುಸ್ರಾವ’. ನೀಲನ ಹಣೆಯಿಂದ ರಕ್ತಸ್ರಾವ, ಪ್ರಹಸ್ತನ ತಲೆಯಿಂದಲೂ ಶರೀರದಿಂದಲೂ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹ — ಇಬ್ಬರಿಗೂ ತಲೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ಪ್ರಹಾರ, ಆದರೆ ಒಬ್ಬನು ಬದುಕುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಸಾಯುತ್ತಾನೆ. ಝರಿಯ ಉಪಮೆ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಪರ್ವತಾಕಾರದ ಶರೀರವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವು ಕೊನೆಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅತಿವೇಗದಿಂದ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ — ಪ್ರಹಸ್ತನು ಮುಸಲದೊಡನೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ನೀಲನು ಬಂಡೆಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ, ಒಂದೇ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಪರಮಾಯತ್ತಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಪೂರ್ಣಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ನೀಲನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತಮಚಿಂತ್ಯಪ್ರಹಾರಮ್’ (ಆ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಧೈರ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮರದ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಅವನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರ ಸಹನಶಕ್ತಿಯೂ ಸಮಾನ; ಭೇದ ಕೇವಲ ಭಾಗ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ. ಹಣೆಯಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ನೀಲನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ರಕ್ತಲೇಪಿತ ಅಂಗಗಳೊಡನೆ ಅವನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ಹನುಮಂತನಂತೆ. ಬೇರು ಕಡಿದ ಮರದ ಉಪಮೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಬೇರು ಕಡಿದ ಮರ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಬೀಳುವಂತೆ, ರಾವಣನ ಸೇನೆಗೆ ಮೂಲಾಧಾರವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಬಿದ್ದನು.
ನೀಲನಿಂದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹತನಾಗಲು, ಅಲುಗಾಡಿಸಲಾಗದಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಬಲವಾದ, ಹರ್ಷ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯ ಲಂಕೆಯತ್ತ ಹಿಂದಿರುಗಿತು. ಸೇನಾಪತಿ ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ಅವರು ನೆಲೆನಿಲ್ಲಲಾರದೆ ಹೋದರು — ಒಡೆದುಹೋದ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ತಲುಪಿದ ನೀರು ನಿಲ್ಲದಂತೆ. ಆ ಸೇನಾಮುಖ್ಯನು ಹತನಾಗಲು ಉತ್ಸಾಹ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಕ್ಷಸಪತಿ ರಾವಣನ ಅರಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಮೂಕರಾದರು; ತೀವ್ರವಾದ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡವರಂತಾದರು. ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ಸತ್ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ವಿಜಯಿಯೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಯೂಥಪತಿ ನೀಲನು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಸೇರಿ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಉಪಮೆ ಸುಂದರ — ಅಣೆಕಟ್ಟು ನೀರನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡುತ್ತದೆ, ಅದು ಒಡೆದರೆ ನೀರು ಹರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸೇನಾಪತಿಯೇ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನು ಹತನಾದರೆ ಸೇನೆ ಚದುರಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ‘ಧ್ಯಾನಮೂಕತ್ವಮ್’ (ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಮೂಕರಾಗುವಿಕೆ) ಎಂಬ ಪದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೋದಶೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಮೂಕರು, ಮಾತನಾಡಲೂ ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅರವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ನೀಲನ ಗೌರವದೊಡನೆ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನು ರಾವಣನ ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿದ್ದನು; ಅವನ ವಧೆಯಿಂದ ರಾವಣನ ಸೇನೆಯ ಆಧಾರಸ್ತಂಭವೇ ಮುರಿಯಿತು — ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ನೀಲನ ಸಮಾಗಮವೇ ಅವನಿಗೆ ಬಹುಮಾನ — ಒಡೆಯರ ಪ್ರಶಂಸೆಯೇ ಸೇವಕನಿಗೆ ಪರಮ ಫಲ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನೊಡನೆ ನೀಲನ ಸಮಾಗಮದಿಂದ ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥