॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 57ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಪ್ರಹಸ್ತನ ರಣಪ್ರಯಾಣ

ರಾವಣನ ಪುರನಿರೀಕ್ಷಣೆ, ಪ್ರಹಸ್ತನಿಗೆ ಅವನ ಮಾತು, ಪ್ರಹಸ್ತನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಸೇನಾಸಿದ್ಧತೆ, ರಥವರ್ಣನೆ, ದುರ್ನಿಮಿತ್ತಗಳು, ವಾನರಸೇನೆಯೊಡನೆ ಘರ್ಷಣೆ

ಅಕಂಪನನ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನಾದ ರಾವಣನು ಕ್ರುದ್ಧನಾದನು; ಆದರೆ ಅವನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದೈನ್ಯವೂ ಇತ್ತು. ಅವನು ಸಚಿವರತ್ತ ನೋಡಿದನು. ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಆಲೋಚಿಸಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ, ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಾದ ರಾವಣನು ಪೂರ್ವಾಹ್ಣದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಗುಲ್ಮಗಳನ್ನೂ — ಸೇನೆಯ ಠಾಣೆಗಳನ್ನೂ — ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಸುತ್ತಿದನು. ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ಅನೇಕ ಗುಲ್ಮಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಪತಾಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಧ್ವಜಗಳಿಂದಲೂ ಮಾಲೆ ತೊಟ್ಟಂತಿದ್ದ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ಆ ರಾಜನು ಕಂಡನು. ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ನಗರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಸಮಯೋಚಿತವಾಗಿ ಯುದ್ಧಕೋವಿದನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನಿಗೆ ತನಗೆ ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮನೋದಶೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ದೈನ್ಯ. ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಹತರಾಗುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಸಡಿಲಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ; ಆದರೂ ಅವನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸ್ವತಃ ಪುರವನ್ನು ಸುತ್ತಿ ರಕ್ಷಣಾವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜನಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯ. ‘ರುದ್ಧಾಂ ನಗರೀಮ್’ (ಮುತ್ತಿಗೆಗೊಳಗಾದ ನಗರಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ಥಿತಿಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಲಂಕೆ ನಾಲ್ಕೂ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಅದರ ನಡುವಿನ ‘ತತಸ್ತು ರಾವಣಃ ಪೂರ್ವದಿವಸೇ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪಃ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಪೂರ್ವದಿವಸೇ’ ಎಂಬುದನ್ನು ‘ದಿನದ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಸಚಿವರತ್ತ ನೋಡುವುದೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಅವರ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಾಂತ್ವನವನ್ನೋ ಉಪಾಯವನ್ನೋ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನು ಅವನ ಸೋದರಮಾವನೂ ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಪತಿಯೂ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೊನೆಯ ವಿಶ್ವಾಸ ಅವನ ಮೇಲೆಯೇ.

‘ಯುದ್ಧವಿಶಾರದನೇ, ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಪೀಡಿತವಾದ, ಶತ್ರುಗಳು ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿರುವ ಈ ಪುರಕ್ಕೆ ಯುದ್ಧವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆ. ಇಂತಹ ಭಾರವನ್ನು ನಾನಾಗಲಿ, ಕುಂಭಕರ್ಣನಾಗಲಿ, ನನ್ನ ಸೇನಾಪತಿಯಾದ ನೀನಾಗಲಿ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಾಗಲಿ, ನಿಕುಂಭನಾಗಲಿ ಹೊರಬಲ್ಲೆವು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಬೇಗನೆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಅದನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಿ, ವನವಾಸಿಗಳಾದ ವಾನರರೆಲ್ಲ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಡು. ನೀನು ಹೊರಟ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ, ಗರ್ಜಿಸುವ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ, ವಾನರಸೇನೆ ಕೂಡಲೇ ಕದಲಿ ಓಡಿಹೋಗುವುದು. ವಾನರರು ಚಪಲರು, ಅವಿನೀತರು, ಚಂಚಲಚಿತ್ತರು; ಆನೆಗಳು ಸಿಂಹನಾದವನ್ನು ಸಹಿಸದಂತೆ ಅವರು ನಿನ್ನ ನಾದವನ್ನು ಸಹಿಸರು. ಪ್ರಹಸ್ತಾ, ಆ ಸೈನ್ಯ ಓಡಿಹೋದಾಗ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ನಿರಾಶ್ರಯನಾಗಿ, ಅಸಹಾಯಕನಾಗಿ ನಿನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ಬರುವನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮರಣ ಸಂಶಯಾಸ್ಪದ — ಬರಬಹುದು, ಬಾರದಿರಬಹುದು — ಅಂತಹ ಆಪತ್ತೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ; ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಮರಣವಾದರೋ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಲಿ ಅನುಕೂಲವಾಗಲಿ, ನಮಗೆ ಯಾವುದು ಹಿತವೆಂದು ನೀನು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ತನ್ನನ್ನೂ ಯೋಧರಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಮೊದಲು ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರ ಬಗ್ಗೆ ಅವನ ತಿರಸ್ಕಾರ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ‘ಚಪಲರು, ಅವಿನೀತರು’ ಎಂದು; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೂ ಅವನು ಅವರನ್ನು ತುಚ್ಛರೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಪತ್ಸಂಶಯಿತಾ ಶ್ರೇಯಃ’ ಎಂಬ ಮಾತು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಸೂತ್ರದಂತಿದೆ — ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಶಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಪತ್ತೂ ಮೇಲು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ‘ಪ್ರತಿಲೋಮಾನುಲೋಮಂ ವಾ’ (ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಲಿ ಅನುಕೂಲವಾಗಲಿ) ಎಂದು ಪ್ರಹಸ್ತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನೂ ಹೇಳಲು ಅನುಮತಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಇದು ರಾಜನ ವಿವೇಕದ ಲಕ್ಷಣ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಿರ್ಯಾಣಾದೇವ ತೇ ನೂನಂ ಚಪಲಾ ಹರಿವಾಹಿನೀ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ತೂರ್ಣಂ ಚ ಚಲಿತಾ’ ಎಂದಿದೆ. ರಾವಣನ ಯೋಜನೆ ಸರಳ — ಸೇನೆ ಭಗ್ನವಾದರೆ ನಾಯಕರಿಬ್ಬರೂ ನಿರಾಶ್ರಯರಾಗುವರು.

ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಸೇನಾಪತಿಯಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನು — ಅಸುರೇಂದ್ರನಾದ ಬಲಿಗೆ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯನಾದ ಉಶನನು ಹೇಳುವಂತೆ — ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಜನೇ, ಹಿಂದೆಯೇ ಕುಶಲರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ನಾವು ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದೇವೆ; ಪರಸ್ಪರ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ವಿವಾದವೂ ನಡೆದಿತ್ತು. ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವುದರಲ್ಲೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಎಂದು ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದೆ; ಒಪ್ಪಿಸದಿದ್ದರೆ ಯುದ್ಧವೇ ಎಂಬುದನ್ನೂ ನಾವು ಹಾಗೆಯೇ ಕಂಡಿದ್ದೆವು. ಆದರೂ ದಾನಗಳಿಂದ, ಸನ್ಮಾನಗಳಿಂದ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಸಾಂತ್ವನಗಳಿಂದ ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ನಿನ್ನಿಂದ ಸತತವಾಗಿ ಪೂಜಿತನಾದ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹಿತವಾದುದನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡೆನು? ನನ್ನ ಜೀವವಾಗಲಿ, ಮಕ್ಕಳಾಗಲಿ, ಹೆಂಡತಿಯರಾಗಲಿ, ಧನವಾಗಲಿ ನನಗೆ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದವುಗಳಲ್ಲ. ನೋಡು, ನಿನಗಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಜೀವವನ್ನು ಆಹುತಿಯಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಲಿದ್ದೇನೆ.’ ಒಡೆಯನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಎದುರು ನಿಂತಿದ್ದ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ತನ್ನಿರಿ. ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳ ವೇಗದಿಂದ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಹತರಾದ ವನವಾಸಿಗಳ ಮಾಂಸದಿಂದ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ತೃಪ್ತಿಪಡಲಿ.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲರಾದ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರು ಸಿದ್ಧರಾದರು. ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಾತು ನಿಷ್ಠೆಯ ಆದರ್ಶ — ಅವನು ರಾವಣನ ನೀತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಒಡೆಯನ ಉಪಕಾರವನ್ನು ನೆನೆದು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮಾರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಈ ಮಾರ್ಗ ಭಿನ್ನ — ವಿಭೀಷಣನು ಧರ್ಮವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಒಡೆಯನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು; ಪ್ರಹಸ್ತನಾದರೋ ಮತಭೇದವಿದ್ದರೂ ಒಡೆಯನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಜುಹೂಷಂತಮ್’ (ಆಹುತಿ ನೀಡಲು ಬಯಸುವವನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಯಜ್ಞಕ್ಕೂ ಜೀವವನ್ನು ಹವಿಸ್ಸಿಗೂ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ತಾನೇ ಯಜ್ಞದ ಆಹುತಿಯಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಉಶನನ ಉಪಮೆ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನೂ ನೀತಿಜ್ಞತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತಸ್ಯ ತದ್ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ‘ಇತ್ಯುಕ್ತಾಸ್ತೇ ಪ್ರಹಸ್ತೇನ’ ಎಂಬುದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನ ಆಜ್ಞೆಯೂ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ‘ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎನ್ನುವುದಿಲ್ಲ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮತಭೇದ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ವೀರದರ್ಪ ಎಂಬ ಮೂರು ಭಾವಗಳು ಒಬ್ಬನೇ ವಕ್ತಾರನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರು ಆ ರಾಕ್ಷಸಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದರು. ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಆ ಲಂಕೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಭೀಕರ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ, ಆನೆಗಳಂತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸವೀರರಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಕೆಲವರು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ತುಪ್ಪದ ಗಂಧವನ್ನು ಹೊತ್ತ ಸುಗಂಧಮಯ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿತು. ಅಭಿಮಂತ್ರಿತವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಅವರು ಧರಿಸಿದರು; ಸಂಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾದ, ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸರು ಆಗ ಯುದ್ಧವೇಷವನ್ನು ತೊಟ್ಟರು. ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳೂ ಕವಚಧಾರಿಗಳೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸರು ವೇಗದಿಂದ ಹಾರಿಬಂದು, ರಾಜನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿ, ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ಆಮೇಲೆ ರಾಜನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಭೈರವವಾದ ಭೇರಿಯನ್ನು ಬಾರಿಸಿ, ಸನ್ನದ್ಧನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ್ದ ರಥವನ್ನು ಹತ್ತಿದನು. ಆ ರಥ ಮಹಾವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದು, ಸಾರಥಿಯಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾದುದು, ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಘರ್ಜಿಸುವಂತಹುದು, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರಂತೆ ಹೊಳೆಯುವಂತಹುದು, ಸರ್ಪಧ್ವಜದಿಂದ ದುರ್ಧರ್ಷವಾದುದು, ಉತ್ತಮ ರಕ್ಷಾಕವಚ (ವರೂಥ) ಉಳ್ಳದ್ದು, ಉತ್ತಮ ಉಪಕರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಚಿನ್ನದ ಜಾಲದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದುದು, ತನ್ನ ಶೋಭೆಯಿಂದ ನಗುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದುದು. ರಾವಣನಿಂದ ಆಜ್ಞೆ ಪಡೆದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಆ ರಥವನ್ನೇರಿ ಹೊರಟನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚಾರಗಳೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಮಂತ್ರಪೂತ ಮಾಲೆಗಳು; ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಮಂಗಲಕರ್ಮಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ರಥದ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ — ಅದರ ವೇಗ, ಶಬ್ದ, ತೇಜಸ್ಸು, ಧ್ವಜ, ರಕ್ಷಾವರಣ, ಉಪಕರಣಗಳು, ಚಿನ್ನದ ಜಾಲ ಇವುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಹಸಂತಮಿವ ಶ್ರಿಯಾ’ (ಶೋಭೆಯಿಂದ ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬುದು ರಮಣೀಯ ಕಲ್ಪನೆ — ರಥವು ತನ್ನ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಇತರರನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿತ್ತು’ ಎಂಬ ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ವೈಭವ ಮುಂದೆ ಬರುವ ಅಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳಿಗೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ. ಕವಿ ಮೊದಲು ಮಂಗಲವನ್ನೂ ವೈಭವವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಪತನ ಹೆಚ್ಚು ತೀವ್ರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ — ಯಾವುದು ಎಷ್ಟು ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅದರ ಪತನ ಅಷ್ಟು ಭೀಷಣ. ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದುದು ರಾಜಭಕ್ತಿಯ ಸೂಚಕ — ಸೈನಿಕರು ರಾಜನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಕಂಡೇ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭೇರಿಯನ್ನು ಬಾರಿಸುವುದು ಯುದ್ಧಪ್ರಯಾಣದ ಔಪಚಾರಿಕ ಆರಂಭ. ‘ಸುರಭಿರ್ಮಾರುತೋ ವವೌ’ (ಸುಗಂಧಮಯ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿತು) ಎಂಬ ಶುಭಲಕ್ಷಣವೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಆದರೆ ಅದು ರಾಕ್ಷಸರೇ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ, ದೈವದ ಅನುಗ್ರಹವಲ್ಲ.

ಮಹಾಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಲಂಕೆಯಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹೊರಟನು. ಆಗ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ದುಂದುಭಿಗಳ ಘೋಷವೂ ವಾದ್ಯಗಳ ನಿನಾದವೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ತುಂಬುವಂತೆ ಎದ್ದಿತು. ಸೇನಾಪತಿ ಹೊರಟಾಗ ಶಂಖಗಳ ಶಬ್ದವೂ ಕೇಳಿಬಂತು; ಘೋರವಾದ ಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಭೀಕರರೂಪಿಗಳೂ ಮಹಾಕಾಯರೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸರು ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮುಂದೆ ಮುಂದಾಳುಗಳಾಗಿ ನಡೆದರು. ನರಾಂತಕ, ಕುಂಭಹನು, ಮಹಾನಾದ, ಸಮುನ್ನತ ಎಂಬ ಪ್ರಹಸ್ತನ ನಾಲ್ವರು ಸಚಿವರು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಹೊರಟರು. ಅತಿಘೋರವಾದ, ವ್ಯೂಹರಚನೆಗೊಂಡ, ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡಿನಂತಿದ್ದ ಮಹಾಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅವನು ಪೂರ್ವದ್ವಾರದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಸಾಗರದಂತಿದ್ದ ಆ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕ್ರುದ್ಧ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಂತಕನಾದ ಯಮನಂತೆ ಹೊರಟನು. ಅವನ ಪ್ರಯಾಣಘೋಷದಿಂದಲೂ ಗರ್ಜಿಸುವ ರಾಕ್ಷಸರ ಶಬ್ದದಿಂದಲೂ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ವಿಕೃತ ಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದವು. ಮಾಂಸವನ್ನೂ ರಕ್ತವನ್ನೂ ತಿನ್ನುವ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮೋಡವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ರಥದ ಸುತ್ತ ಅಪಸವ್ಯವಾಗಿ (ಎಡದಿಂದ ಬಲಕ್ಕೆ, ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ) ಸುತ್ತತೊಡಗಿದವು. ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತ ಘೋರವಾದ ನರಿಗಳು ಊಳಿಟ್ಟವು, ಅಂತರಿಕ್ಷದಿಂದ ಉಲ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು, ಗಾಳಿ ಒರಟಾಗಿ ಬೀಸಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಶುಭವೂ ಅಶುಭವೂ ಬೆರೆತಿವೆ — ವಾದ್ಯಗಳ ಮಂಗಲಶಬ್ದ, ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಕೃತಸ್ವರಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಅಪಸವ್ಯ ಭ್ರಮಣ, ನರಿಗಳ ಜ್ವಾಲಾವಮನ. ಸವ್ಯ-ಅಪಸವ್ಯ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣ-ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣ ಇವು ನಿಮಿತ್ತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದವು; ಅಪಸವ್ಯ ಮಂಡಲವು ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಲಾಂತಕಯಮೋಪಮಃ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳ ಉಪಮೆ — ಕಾಲ, ಅಂತಕ, ಯಮ — ಪ್ರಹಸ್ತನ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನದೇ ಮೃತ್ಯು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಮೂರನೆಯ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಆರು ಪಾದಗಳವು; ‘ವಾದಿತ್ರಾಣಾಂ ಚ ನಿನದಃ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧವೂ ‘ಪ್ರಹಸ್ತಸಚಿವಾ ಹ್ಯೇತೇ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧವೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ‘ನರಾಂತಕಃ ಕುಂಭಹನುಃ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧವಾದರೋ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ (6.046.015a) ಇದೆ. ಪೂರ್ವದ್ವಾರದಿಂದ ಹೊರಡುವುದು ರಣನೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸೂಚಿತ — ಅಲ್ಲಿ ವಾನರಸೇನಾಪತಿ ನೀಲನು ಕಾವಲಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಘರ್ಷಣೆ ಅವನೊಡನೆ. ಸೇನೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳು — ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡು, ಸಾಗರ, ಕಾಲ — ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅದರ ದಟ್ಟತೆ, ವಿಸ್ತಾರ ಮತ್ತು ಘೋರತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಕೃತಸ್ವರಗಳು ನಗರವಾಸಿಗಳ ಭಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರೂ ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪರಸ್ಪರ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಗ್ರಹಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುವ ಮೋಡಗಳು ರಾಕ್ಷಸನ ರಥದ ಮೇಲೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸಿದವು, ಅವನ ಮುಂದಾಳುಗಳನ್ನೂ ತೋಯಿಸಿದವು. ಅವನ ಧ್ವಜದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಒಂದು ಹದ್ದು ಕುಳಿತು, ಎರಡೂ ಪಕ್ಕಗಳತ್ತ ಕೂಗುತ್ತ, ಅವನ ಸಮಗ್ರ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿತು. ಸಂಗ್ರಾಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ಸಾರಥಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಚಾವಟಿ ಹಲವು ಬಾರಿ ಜಾರಿಬಿದ್ದಿತು. ಅವನು ಹೊರಡುವಾಗ ಇದ್ದ ಆ ಹೊಳೆಯುವ, ಅತಿದುರ್ಲಭವಾದ ಶೋಭೆ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಯಿತು; ಸಮತಟ್ಟಾದ ನೆಲದಲ್ಲೂ ಕುದುರೆಗಳು ಎಡವಿದವು. ಗುಣಗಳಿಂದಲೂ ಪೌರುಷದಿಂದಲೂ ಪ್ರಖ್ಯಾತನಾದ ಆ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹೊರಟುಬರುತ್ತಿರಲು, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ವಾನರಸೇನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನತ್ತ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿತು. ಆಗ ಮರಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ, ಭಾರವಾದ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರ ಅತಿತುಮುಲವಾದ ಘೋಷ ಉಂಟಾಯಿತು. ಗರ್ಜಿಸುವ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ಆರ್ಭಟಿಸುವ ವಾನರರ ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳು ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದ್ದವು. ವೇಗಶಾಲಿಗಳೂ ಸಮರ್ಥರೂ ಪರಸ್ಪರ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುವವರೂ ಆಗಿ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದವರ ಮಹಾನಾದ ಕೇಳಿಬಂತು. ಆಮೇಲೆ ದುರ್ಮತಿಯಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನು ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಕಪಿರಾಜನ ಸೇನೆಯತ್ತ ಹೊರಟನು; ಸಾಯಲಿರುವ ಪತಂಗವು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ, ವೇಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೇನೆಯೊಳಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಧ್ವಜದ ಮೇಲೆ ಹದ್ದು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಅದು ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿರುವುದು ಯಮನ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಕ್ತವೃಷ್ಟಿ, ಸಾರಥಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಚಾವಟಿ ಬೀಳುವುದು, ಸಮತಟ್ಟಾದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳು ಎಡವುವುದು — ಇವೆಲ್ಲ ಪರಾಜಯದ ನಿಮಿತ್ತಗಳು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಉಪಮೆ ಇಡೀ ಸರ್ಗದ ಸಾರ — ಪತಂಗವು ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದರೂ ದೀಪವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಹಸ್ತನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ದುರ್ಮತಿಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಮೋಹವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಅವನೇ ಹಿಂದೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೂ. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ‘ನದನ್ನುಭಯತಃ ಪಾರ್ಶ್ವಂ…’ ಹಾಗೂ ನಲವತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಆರಂಭಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದವು; ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳು ‘ಪ್ರಮುದಿತೆ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದ್ದವು) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವೀರರು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಉತ್ಸವದಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಾನರರೂ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಎದುರಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಅವನ ಆಗಮನಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸರ್ಗದ ರಚನೆ ಸೊಗಸಾದುದು — ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ದೈನ್ಯ, ನಡುವೆ ಪ್ರಹಸ್ತನ ನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ವೈಭವ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಮಿತ್ತಗಳಿಂದ ಸೂಚಿತವಾದ ವಿನಾಶ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪ್ರಹಸ್ತವಧೆಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹಿಂದಿರುಗಲಾರನು ಎಂಬುದನ್ನು ಓದುಗನು ಇಲ್ಲೇ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ನಿಷ್ಠೆಯಾದರೋ ಸದಾ ಸ್ಮರಣೀಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಒಡೆಯನಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ