॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 56ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತನಿಂದ ಅಕಂಪನವಧ

ಅಕಂಪನನ ಕ್ರೋಧ, ವಾನರರ ಪಲಾಯನ, ಹನುಮಂತನ ಆಗಮನ, ಪರ್ವತಶಿಖರದ ಭೇದನ, ಅಶ್ವಕರ್ಣವೃಕ್ಷದಿಂದ ಯುದ್ಧ, ಅಕಂಪನನ ವಧೆ, ಹನುಮಂತನ ಸತ್ಕಾರ

ಕುಮುದ, ನಳ ಮೊದಲಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಮಾಡಿದ ಆ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು — ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಸಂಹಾರವನ್ನು — ಕಂಡು ಅಕಂಪನನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ತಾಳಿದನು. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತಂತಾಗಿ, ತನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸುತ್ತ, ಶತ್ರುಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಸಾರಥಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಾರಥಿ, ಈ ಬಲಶಾಲಿ ವಾನರರು ರಣದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರುವ ಸ್ಥಳಕ್ಕೇ ಬೇಗನೆ ರಥವನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯು. ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಭಯಂಕರ ಕೋಪದವರೂ ಆದ ಈ ವಾನರರು ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಹೊಡೆಯುತ್ತ ನನ್ನ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಸಮರವನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಇವರನ್ನು ನಾನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇವರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯೂ ಮಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.’ ಆಮೇಲೆ ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅಕಂಪನನು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುವ ಕುದುರೆಗಳ ರಥದಲ್ಲಿ ದೂರದಿಂದಲೇ ಬಾಣಜಾಲಗಳಿಂದ ಕಪಿಗಳ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅಕಂಪನನ ಕ್ರೋಧ ಕೇವಲ ಅಹಂಕಾರವಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ವಿನಾಶವನ್ನು ಕಂಡು ಹುಟ್ಟಿದ ದುಃಖವೂ ಹೌದು — ‘ಏತೈಃ ಪ್ರಮಥಿತಂ ಸರ್ವಂ ರಕ್ಷಸಾಂ ದೃಶ್ಯತೇ ಬಲಮ್’ — ಇವರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆ ಮಥಿತವಾದುದು ಕಾಣುತ್ತಿದೆ — ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ವ್ಯಥೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಸಾರಥಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ರಣನೀತಿಯ ಸೂಚಕ — ಸಾಮಾನ್ಯ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಯಾವ ವೀರರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆ ನಾಶವಾಯಿತೋ ಅವರನ್ನೇ ಅವನು ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಮರಶ್ಲಾಘಿನಃ’ — ಸಮರವನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವವರು — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ವಾನರರನ್ನೂ ವೀರರೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅವರ ಯುದ್ಧಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ವೀರನ ಲಕ್ಷಣ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಏತೇಽತ್ರ ಬಹವಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಏತೇ ಚ ಬಲಿನಃ’; ಅಲ್ಲಿ ‘ಭೀಮಕಾಯಾಃ’, ಇಲ್ಲಿ ‘ಭೀಮಕೋಪಾಃ’ — ಇವು ಭೇದಗಳು. ರಥದ ವೇಗವನ್ನು ‘ಪ್ರಚಲಿತಾಶ್ವೇನ’ — ಓಡುತ್ತಿರುವ ಕುದುರೆಗಳುಳ್ಳ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಜವಿತಾಶ್ವೇನ’. ದೂರದಿಂದ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ ರಥಿಕನಿಗೆ ಲಾಭ, ಏಕೆಂದರೆ ವಾನರರು ಹತ್ತಿರ ಬರಲಾರರು.

ಅಕಂಪನನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ವಾನರರು ರಣದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಹೋರಾಡುವುದಂತೂ ದೂರದ ಮಾತು — ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಓಡಿಹೋದರು. ಅಕಂಪನನ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗಿ ಮೃತ್ಯುವಶರಾಗುತ್ತಿದ್ದ ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಆ ಮಹಾಕಪಿಯನ್ನು ಕಂಡು ವೀರರಾದ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಂಡು, ಆ ಬಲಶಾಲಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ತಾವೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದರು. ಪರ್ವತದಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಅಕಂಪನನು, ಮಹೇಂದ್ರನು ಮಳೆಧಾರೆಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ, ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ತನ್ನ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಬಾಣರಾಶಿಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಕಪಿ ಅಕಂಪನನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ನಕ್ಕು, ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ನಡುಗಿಸುವಂತೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದು ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬ ದೃಢ ವೀರನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಲೇ ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ಸೈನಿಕರು ಮತ್ತೆ ಧೈರ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಬಲವಂತಮುಪಾಶ್ರಿತಾಃ’ — ಬಲಶಾಲಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವರು — ಎಂಬ ಮಾತು ಎಲ್ಲ ನಾಯಕರಿಗೂ ಒಂದು ಉಪದೇಶ. ‘ಪ್ರಹಸ್ಯ’ — ನಕ್ಕು — ಎಂಬ ಪದ ಹನುಮಂತನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲೂ ಅವನು ನಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಜ್ಞಾತೀನ್’ — ಬಂಧುಗಳನ್ನು — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಕರುಣೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳು ಮೃತ್ಯುಮುಖಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡೇ ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಕೀರ್ತಿಯ ಆಸೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಅವನ ಆಗಮನದಿಂದ ಯುದ್ಧದ ದಿಕ್ಕು ಬದಲಾಯಿತು — ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರು ಮತ್ತೆ ಒಗ್ಗೂಡಿದರು. ಅಕಂಪನನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಇಂದ್ರನ ಮಳೆಧಾರೆಗಳಿಗೂ, ಹನುಮಂತನನ್ನು ಪರ್ವತಕ್ಕೂ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪರ್ವತವು ಮಳೆಧಾರೆಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವಂತೆ ಹನುಮಂತನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಉಪಮೆ ಹನುಮಂತನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪ್ಲವಗಯೂಥಪಾಃ’, ‘ಹರಿಯೂಥಪಾಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠಗಳಿವೆ, ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿಯೂ ‘ಪ್ಲವಗರ್ಷಭಾಃ’; ಅರ್ಥ ಮಾತ್ರ ಒಂದೇ. ‘ಮೇದಿನೀಂ ಕಂಪಯನ್ನಿವ’ — ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸುವಂತೆ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ವೇಗವೂ ಗೌರವವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ‘ಅಕಂಪನ’ನಾದವನ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯೇ ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನ ರೂಪ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಸಮೀಪಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ತನ್ನ ಬಳಿ ಆಯುಧವಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ವೇಗದಿಂದ ಒಂದು ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಕಿತ್ತನು. ಒಂದೇ ಕೈಯಿಂದ ಆ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಹಿಡಿದು ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಮಾರುತಿಯು ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ಗರಗರನೆ ತಿರುಗಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ, ಹಿಂದೆ ಪುರಂದರ ಇಂದ್ರನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಜ್ರದಿಂದ ನಮುಚಿಯ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದಂತೆ, ಅವನು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ಅಕಂಪನನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ಅಕಂಪನನಾದರೋ ಎತ್ತಿದ ಆ ಗಿರಿಶಿಖರವನ್ನು ಕಂಡು ದೂರದಿಂದಲೇ ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರದ ಮಹಾಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಸೀಳಿದನು. ರಾಕ್ಷಸನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಬಿದ್ದ ಆ ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತನು. ರೋಷ ಮತ್ತು ದರ್ಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಕಪಿ ಅಶ್ವಕರ್ಣವೆಂಬ ಮರದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಮಹಾಗಿರಿಯಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕಿತ್ತನು. ದೊಡ್ಡ ಕಾಂಡದ ಆ ಅಶ್ವಕರ್ಣವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಅವನು ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಯಾ ಪ್ರೀತ್ಯಾ’ — ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ — ಎಂಬ ಪದ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ — ಕ್ರೋಧದಲ್ಲೂ ಹನುಮಂತನ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹವೂ ಆನಂದವೂ ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಮುಚಿವಧೆಯ ಉಪಮೆ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಇಂದ್ರನಿಗೂ ಅಕಂಪನನನ್ನು ದೈತ್ಯನಿಗೂ ಸಮಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ವಧೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಶ್ವಕರ್ಣವು ಒಂದು ಬಗೆಯ ಸಾಲವೃಕ್ಷವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ಅಪ್ರಹರಣಮ್’ — ಆಯುಧವಿಲ್ಲದವನು — ಎಂಬ ಪದ ಹನುಮಂತನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಏನು ಸಿಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ಅವನ ಆಯುಧ. ಮೊದಲ ಏಟು ವಿಫಲವಾಯಿತು, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಕ್ರೋಧ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಯಿತು. ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಮರಕ್ಕೆ ಬದಲಾಯಿಸುವುದು ಯುದ್ಧನೀತಿಯೂ ಹೌದು — ದೂರದಿಂದ ಎಸೆದ ಬೆಟ್ಟ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಮರ ಹತ್ತಿರದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ರೂಪವನ್ನು ‘ದೀಪ್ತಸ್ಯೇವ ವಿಭಾವಸೋಃ’ — ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ — ಎಂದು ಅಗ್ನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಅಗ್ನಿಪುತ್ರನಾದ ನೀಲನ ಸಖ, ವಾಯುಪುತ್ರನೂ ಹೌದು; ವಾಯುವಿನೊಡನೆ ಅಗ್ನಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಉರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ. ಅಕಂಪನನ ಧನುಃಕೌಶಲವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ — ದೊಡ್ಡ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ಯೋಧನಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಯುದ್ಧ ಸಮಾನರಾದ ಇಬ್ಬರು ವೀರರ ನಡುವಿನದು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗೌರವ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಬೆಟ್ಟ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ನಿರುತ್ಸಾಹನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆಯುತ್ತಾನೆ — ವಿಘ್ನ ವೀರನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಧಾವಿಸುತ್ತ, ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಸೀಳುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಬಲದಿಂದ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿದನು. ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಆನೆಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಮಾವುತರೊಡನೆಯೂ, ರಥಗಳನ್ನು ರಥಿಕರೊಡನೆಯೂ, ಕಾಲಾಳುಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕೊಂದನು. ಅಂತಕನಂತೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ, ಮರವನ್ನು ಹಿಡಿದ, ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಸೆಳೆಯುವ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸರು ಓಡಿಹೋದರು. ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ವೀರ ಅಕಂಪನನು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡನು, ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಅವನು ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳುವ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮಹಾವೀರ್ಯಶಾಲಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ನಾರಾಚಗಳಿಂದಲೂ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದಲೂ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಮರಗಳು ಬೆಳೆದ ತಪ್ಪಲುಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಂಡನು. ರಕ್ತದಿಂದ ರಂಜಿತನಾದ, ಮಹಾವೀರ್ಯಶಾಲಿಯೂ ಮಹಾಕಾಯನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಅವನು ಹೂಬಿಟ್ಟ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷದಂತೆಯೂ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆಯೂ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಇನ್ನೊಂದು ಮರವನ್ನು ಕಿತ್ತು, ಅನುಪಮ ವೇಗದಿಂದ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ಅಕಂಪನನ ತಲೆಗೆ ಬೇಗನೆ ಹೊಡೆದನು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ವಾನರೇಂದ್ರನ ಆ ಮರದ ಏಟಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಬಿದ್ದನು, ಸತ್ತನು. ‘ಪಪಾತ ಚ ಮಮಾರ ಚ’ — ಬಿದ್ದನು, ಸತ್ತನು — ಎಂಬ ಎರಡು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳಿಂದ ವಧೆಯ ಆಕಸ್ಮಿಕತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಹನುಮಂತನ ಉಪಮೆಗಳು ಸುಂದರವಾಗಿವೆ — ಬಾಣಗಳು ಮರಗಳಂತೆ, ರಕ್ತ ಅಶೋಕದ ಹೂವುಗಳಂತೆ. ‘ವಿರರಾಜ ಮಹಾವೀರ್ಯಃ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಕಂಪಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾಗಿದ್ದ ಅಕಂಪನನು ಒಂದೇ ಮರದ ಏಟಿಗೆ ಬಿದ್ದನು — ಅವನ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು. ಹದಿನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳೂ ಹನುಮಂತನನ್ನು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಪರಾಕ್ರಮದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಆನೆಗಳು, ರಥಗಳು, ಕಾಲಾಳುಗಳು, ಅವುಗಳನ್ನು ಏರಿದವರು; ಇದರಿಂದ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚತುರಂಗಸೇನೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಅಂತಕಮಿವ’ — ಅಂತಕನಂತೆ — ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅವರಿಗೆ ಅವನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮೃತ್ಯು. ಅಕಂಪನನ ‘ಚುಕ್ಷೋಭ’ — ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡನು — ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅವನೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥ ಇಲ್ಲೇ ಮುರಿಯಿತು. ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಚುಕ್ರೋಧ’ — ಕೋಪಗೊಂಡನು — ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಇಲ್ಲಾದರೋ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಚುಕ್ಷೋಭ’ ಎಂದಿದೆ. ವಧೆಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ಒಂದು ಶ್ಲೋಕ ಏಟಿಗೆ, ಒಂದು ಪತನಕ್ಕೆ; ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆಯಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ವೀರನ ಕಾರ್ಯ ಬೇಗನೆ ಮುಗಿಯಿತು. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಹನುಮಂತನು ಬಳಲುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ವಿಶೇಷ ಮುಂದೆ ರಾವಣನೊಡನೆಯ ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ಅಕಂಪನನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹತನಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಭೂಕಂಪದಲ್ಲಿ ಮರಗಳಂತೆ ತತ್ತರಿಸಿದರು. ಪರಾಜಿತರಾದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಬಿಸುಟು, ವಾನರರಿಂದ ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು, ಭಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯತ್ತ ಓಡಿದರು. ಕೆದರಿದ ಕೂದಲಿನ, ಗಾಬರಿಗೊಂಡ, ಮಾನಭಂಗಗೊಂಡ, ಪರಾಜಿತರಾದ ಅವರು ಭಯದಿಂದ ಬೆವರು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಂಗಗಳೊಡನೆ ಓಡಿಹೋದರು. ಭಯದಿಂದ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ತುಳಿದುಕೊಂಡು ಅವರು ನಗರವನ್ನು ಹೊಕ್ಕರು, ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕ ಮೇಲೆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಗಳೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸಿದರು. ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನಾದ ಹನುಮಂತನೂ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಆ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಗಳನ್ನೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರತಿಸನ್ಮಾನಿಸಿದನು. ಜಯದಿಂದ ಮೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿಗಳು ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿ ಇರುವಷ್ಟು ಗರ್ಜಿಸಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೇ ಎಳೆದಾಡಿದರು. ವಿಷ್ಣುವು ಸೇನೆಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುನಾಶಕನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಭಯಂಕರನೂ ಆದ ಮಹಾಸುರನನ್ನು ಕೊಂದು ವೀರಶೋಭೆಯನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ, ಮಹಾಕಪಿ ಮಾರುತಿಯು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಕೊಂದು ವೀರಶೋಭೆಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ಆಗ ದೇವಗಣಗಳೂ, ಸ್ವಯಂ ರಾಮನೂ, ಅತಿಬಲಶಾಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ, ಸುಗ್ರೀವನೇ ಮೊದಲಾದ ಕಪಿಗಳೂ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವಿಭೀಷಣನೂ ಆ ಕಪಿಯನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ (ವಂಶಸ್ಥದಲ್ಲಿ) ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಪರಾಜಿತ ರಾಕ್ಷಸರ ವರ್ಣನೆ ಕರುಣಾಜನಕ — ಕೆದರಿದ ಕೂದಲು, ಬೆವರಿನಿಂದ ತೊಯ್ದ ದೇಹ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡುವುದು. ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವೂ ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ — ಅವನು ತಾನು ಸನ್ಮಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಇತರ ವಾನರರನ್ನೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಪ್ರಾಣಾನೇವ ರಾಕ್ಷಸಾನ್ ಚಕೃಷುಃ’ — ಜೀವಂತ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೇ ಎಳೆದಾಡಿದರು — ಎಂಬಲ್ಲಿ ಬದುಕಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ವಾನರರು ಎಳೆದಾಡಿದರು; ಯುದ್ಧದ ಕ್ರೌರ್ಯ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸನ್ಮಾನವೇ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಪಾರಿತೋಷಕ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉಪಮೆ ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ದೈವೀಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಪಲಾಯನವನ್ನು ಭೂಕಂಪದಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಕಂಪನಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅಕಂಪನನ ಪತನವೇ ಭೂಕಂಪ, ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಮರಗಳಂತೆ ಕಂಪಿಸಿದರು. ಈ ಉಪಮೆ ಹೆಸರಿನ ವಿರೋಧವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಅಕಂಪನ’ನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನ ಪತನದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಕಂಪಿಸಿತು. ವಾನರರ ಹರ್ಷವನ್ನು ‘ಯಥಾಪ್ರಾಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ ಎಷ್ಟು ಅನುಮತಿಸುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅವರು ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಹನುಮಂತನ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಸಹಯೋಧರಾದ ವಾನರರಿಂದ, ಆಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳಿಂದ, ಆಮೇಲೆ ಒಡೆಯನಾದ ರಾಮನಿಂದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ, ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ, ವಿಭೀಷಣನಿಂದ. ಹೀಗೆ ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸರ್ವಲೋಕಗಳೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡವು; ಸರ್ಗವೂ ಅವನ ಕೀರ್ತಿಯೊಡನೆಯೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ