ಸರ್ಗ
ಅಕಂಪನನ ನಿರ್ಗಮನ ಮತ್ತು ಘೋರಯುದ್ಧ
ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆ, ಅಕಂಪನನ ಪ್ರಶಂಸೆ, ದುರ್ನಿಮಿತ್ತಗಳು, ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ರಣಾಂಗಣ, ಕಪಿಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಪರಸ್ಪರ ಕೊಲ್ಲುವುದು
ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನಿಂದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ, ರಾವಣನು ಕೈಮುಗಿದು ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಬಲ್ಲ ಅಕಂಪನನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ದುರ್ಜಯರೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸರು ಬೇಗನೆ ಹೊರಡಲಿ.’ ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಅಕಂಪನನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನು ಶಾಸ್ತಾ, ಗೋಪ್ತಾ, ನೇತಾ — ಶಿಸ್ತುಗೊಳಿಸುವವನು, ರಕ್ಷಿಸುವವನು, ಮುನ್ನಡೆಸುವವನು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಇವನು ಸದಾ ನನ್ನ ಏಳಿಗೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಸಮರವನ್ನು ಸದಾ ಪ್ರಿಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇವನು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನೂ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ, ಇತರ ಘೋರ ವಾನರರನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲುವನು, ಕೊಲ್ಲುವನು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ‘ನಿತ್ಯಂ ನಿತ್ಯಮ್’ — ಸದಾ, ಸದಾ — ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾವಣನ ವಿಶ್ವಾಸದ ದೃಢತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮೊದಲು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ಆಮೇಲೆ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ ಹತರಾದರು; ಆದರೂ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಆಶೆಯನ್ನು ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಚುರುಕಿನ ಪರಾಕ್ರಮದವನೂ ಆದ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷನು ರಾವಣನ ಆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಆಗಲೇ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿನ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷನು ಪ್ರಹಸ್ತನೆಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಮೊದಲ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು — ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮೂರನೆಯದು, ನಾಲ್ಕನೆಯದು, ಐದನೆಯದು — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ‘ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷಂ ನಿಹತಂ ಶ್ರುತ್ವಾ’ ಎಂಬ ಆರಂಭವಿದೆ, ಇಲ್ಲಾದರೋ ‘ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರಂ ಹತಂ ಶ್ರುತ್ವಾ’ ಎಂದು. ರಾವಣನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಶಾಸ್ತಾ’ ಎಂದರೆ ತನ್ನ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿಡುವವನು, ‘ಗೋಪ್ತಾ’ ಎಂದರೆ ಅವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನು, ‘ನೇತಾ’ ಎಂದರೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವವನು. ಇವು ಸೇನಾಪತಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಗುಣಗಳೆಂದು ರಾವಣನು ಬಲ್ಲನು.
ಸೇನಾಪತಿಯಿಂದ ಪ್ರಚೋದಿತರಾದ, ಭಯಂಕರ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಭಯಂಕರ ರೂಪದ ಮುಖ್ಯ ರಾಕ್ಷಸರು ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟರು. ಮೋಡದಂತಿರುವ, ಮೋಡದ ಬಣ್ಣದ, ಮೋಡದ ಗುಡುಗಿನಂತೆ ಮಹಾನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅಕಂಪನನೂ ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಭೂಷಿತವಾದ ವಿಶಾಲ ರಥವನ್ನು ಏರಿ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಹೊರಟನು. ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಅವನನ್ನು ಕಂಪಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ‘ಅಕಂಪನ’ — ಕಂಪಿಸದವನು — ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು; ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಯುದ್ಧೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಉತ್ತೇಜಿತನಾಗಿ ಧಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿದ್ದ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ದೈನ್ಯ ಬಂದಿತು. ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸಂಭ್ರಮಿಸುವ ಅವನ ಎಡಗಣ್ಣು ಅದುರಿತು, ಮುಖ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟಿತು, ಸ್ವರ ಗದ್ಗದವಾಯಿತು. ಒಳ್ಳೆಯ ದಿನವಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒರಟುಗಾಳಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ದುರ್ದಿನವಾಯಿತು; ಎಲ್ಲ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಮೃಗಗಳೂ ಕ್ರೂರವಾದ, ಭಯಾನಕವಾದ ಕೂಗುಗಳನ್ನು ಹಾಕಿದವು. ಇವೆಲ್ಲ ಅಶುಭ ನಿಮಿತ್ತಗಳು — ಎಡಗಣ್ಣು ಅದುರುವುದು ಪುರುಷನಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ವಾಹನಗಳ ದೈನ್ಯ ಪರಾಜಯವನ್ನು. ಆದರೂ ಸಿಂಹದಂತೆ ಪುಷ್ಟವಾದ ಹೆಗಲುಗಳ, ಹುಲಿಯಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅವನು ಆ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆಯೇ ರಣಾಂಗಣದತ್ತ ಹೊರಟನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರರು ಹೊರಟಾಗ ಹೇಗೆ ಅಶುಭಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿತ್ತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕವಿ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶ ನಿಮಿತ್ತಗಳಿಂದ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅಚಿಂತ್ಯ’ — ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ದರ್ಪವೂ ಅವಿವೇಕವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಅವನು ಹೊರಟಾಗ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಸಾಗರವನ್ನೇ ಕದಡುವಂತಹ ಮಹಾನಾದ ಎದ್ದಿತು. ರಥದ ವರ್ಣನೆ, ಅವನ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆ, ಅವನ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥ — ಈ ಮೂರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಮೋಡ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಕಾರ, ಬಣ್ಣ, ಸ್ವರಗಳನ್ನು, ‘ಸೂರ್ಯ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಮೊದಲು ಅವನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ನಿಮಿತ್ತಗಳ ಮೂಲಕ ಅವನ ಭಾಗ್ಯದ ಪತನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಕಂಪಿಸದವನ ಕುದುರೆಗಳೇ ದೀನವಾಗಿವೆ, ಕಣ್ಣು ಅದುರುತ್ತಿದೆ, ಸ್ವರ ತೊದಲುತ್ತಿದೆ — ಈ ವಿರೋಧವೇ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಭಾವ. ಈ ವೀರನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲೂ ಈ ನಿಮಿತ್ತಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ; ‘ಮೇಘಾಭೋ ಮೇಘವರ್ಣಶ್ಚ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧ ಮಾತ್ರ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ನಿಮಿತ್ತಗಳ ವರ್ಣನೆ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
ಆ ಮಹಾಶಬ್ದದಿಂದ ವಾನರರ ಮಹಾಸೇನೆ ಭಯಗೊಂಡಿತು. ಆದರೆ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಹೊಡೆಯಲು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಕಪಿಗಳಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಮಹಾರೌದ್ರ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ರಾಮನಿಗಾಗಿಯೂ ರಾವಣನಿಗಾಗಿಯೂ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ದೇಹಗಳನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು; ಎಲ್ಲರೂ ಅತಿಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಶೂರರು, ಪರ್ವತಗಳಂತಿದ್ದವರು. ಕಪಿಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸಿ ರಣದಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅತಿವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಅವರ ಮಹಾಶಬ್ದ ದೂರದವರೆಗೂ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಕಪಿಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಎಬ್ಬಿಸಿದ ಕೆಂಬಣ್ಣದ ಅತಿಭಯಂಕರ ಧೂಳು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿತು. ರೇಷ್ಮೆಬಟ್ಟೆಯಂತೆ ಬಿಳಿಚಿದ ಆ ಧೂಳಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಮುಚ್ಚಿಹೋದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಯೋಧರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಧ್ವಜವಾಗಲಿ, ಪತಾಕೆಯಾಗಲಿ, ಗುರಾಣಿಯಾಗಲಿ, ಕುದುರೆಯಾಗಲಿ, ಆಯುಧವಾಗಲಿ, ರಥವಾಗಲಿ — ಆ ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಯಾವುದೂ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ದೃಷ್ಟಿಯ ಲೋಪವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಜೀವಿಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆ ಮೊದಲಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಸ್ತುಗಳು. ಈ ಕತ್ತಲೆ ಮುಂದಿನ ವಿಪರ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮರಾವಣಯೋರರ್ಥೇ ಸಮಭಿತ್ಯಕ್ತದೇಹಿನಃ’ — ರಾಮನಿಗಾಗಿಯೂ ರಾವಣನಿಗಾಗಿಯೂ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಸಿದ್ಧರಾದವರು — ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಯೋಧರ ನಿಷ್ಠೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸರೂ ತಮ್ಮ ಒಡೆಯನಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಕೌಶೇಯೋದ್ಧತಪಾಂಡುನಾ’ — ರೇಷ್ಮೆಯಂತೆ ಬಿಳಿಚಿದ — ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಧೂಳಿನ ಬಣ್ಣವೂ ಅದರ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ದೃಷ್ಟಿ ನಷ್ಟವಾಯಿತು, ಶಬ್ದ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯಿತು — ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಷಯ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಶಬ್ದದ ವರ್ಣನೆಯೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದ ಅಕಂಪನನ ನಾದ ಸಾಗರವನ್ನು ಕದಡುತ್ತದೆ, ಆಮೇಲೆ ವಾನರರ ಸೇನೆ ಭಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆಮೇಲೆ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಗರ್ಜನೆ ದೂರದವರೆಗೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವಾನರರಿಗಿದ್ದ ಭಯ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾದಾಗ ಮಾಯವಾಯಿತು; ಅವರು ಮರ-ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತ ಮುಂದೆ ಬಂದರು. ಧೂಳಿಗೆ ‘ಅರುಣವರ್ಣಾಭಮ್’ — ಕೆಂಬಣ್ಣದ — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಕ್ತದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ರಕ್ತಪ್ರವಾಹ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ದೃಶ್ಯದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶ್ರವ್ಯ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುವುದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಯೋಧರು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರ ತುಮುಲ ಶಬ್ದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ ರೂಪಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳವಾಗಿ ಕೆರಳಿದ ಕಪಿಗಳು ಕಪಿಗಳನ್ನೇ ಹೊಡೆದರು, ರಾಕ್ಷಸರೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೇ ಕೊಂದರು. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನೂ ತಮ್ಮವರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಭೂಮಿಯನ್ನು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಕೆಸರಿನ ಲೇಪನವುಳ್ಳದ್ದನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ಆಮೇಲೆ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಿಂದ ನೆನೆದ ಧೂಳು ಅಡಗಿತು, ಭೂಮಿ ದೇಹಗಳಿಂದಲೂ ಶವಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಮತ್ತೆ ದೃಷ್ಟಿ ದೊರೆತಾಗ ಮರಗಳಿಂದ, ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ, ಗದೆಗಳಿಂದ, ಪ್ರಾಸಗಳಿಂದ, ಬಂಡೆಗಳಿಂದ, ಪರಿಘಗಳಿಂದ, ತೋಮರಗಳಿಂದ ಕಪಿಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಬೇಗಬೇಗನೆ ಹೊಡೆದರು. ಪರಿಘಗಳಂತಹ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಭೀಮಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಕಪಿಗಳು ಪರ್ವತಗಳಂತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದರು. ಬಹಳವಾಗಿ ಕೆರಳಿದ, ಪ್ರಾಸ-ತೋಮರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಅತಿದಾರುಣ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಕಪಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದರು. ರಾಕ್ಷಸರ ಸೇನಾಪತಿ ಅಕಂಪನನು ಬಹಳವಾಗಿ ಕೆರಳಿ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಹುರಿದುಂಬಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಕಪಿಗಳೂ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ವೀರ್ಯದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾಶಿಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಅವರನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಕುಮುದ, ನಳ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ ಎಂಬ ವೀರ ಕಪಿಗಳು ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಅನುಪಮವಾದ ವೇಗವನ್ನು ತೋರಿದರು. ಆ ಮಹಾವೀರರಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಮರಗಳಿಂದ ಆಟವಾಡುವಂತೆ ಮಹಾಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದರು, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಬಹಳವಾಗಿ ಮಥಿಸಿದರು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದೆ — ತಮ್ಮವರು-ಪರರು ಎಂಬ ವಿವೇಕವೂ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ‘ಲೀಲಯಾ’ — ಆಟವಾಡುವಂತೆ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರವೀರರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಘೋರಯುದ್ಧವಾದದ್ದು ಅವರಿಗೆ ಆಟದಂತೆ. ಅಕಂಪನನ ವಧೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸುವುದು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರಪಕ್ಷದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಘಟನೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮವರನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲುವ ವಿಷಯ ಕರುಣವೂ ಹೌದು, ಭೀಷಣವೂ ಹೌದು — ಶತ್ರುಗಳು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸ್ವಜನರೂ ಹತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ರಕ್ತದಿಂದ ಧೂಳು ಅಡಗುವ ಚಿತ್ರ ವಿಚಿತ್ರವಾದದ್ದು — ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತಡೆದಿದ್ದ ಧೂಳು ರಕ್ತದಿಂದಲೇ ಶಾಂತವಾಯಿತು, ಆಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ದೃಷ್ಟಿ ದೊರೆಯಿತು. ಆಗ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತೆ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳು ತಮ್ಮ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತವೆ. ವಾನರರ ಆಯುಧಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಸಿದ್ಧ — ಮರಗಳು, ಬಂಡೆಗಳು, ತೋಳುಗಳು; ರಾಕ್ಷಸರವಾದರೋ ನಿರ್ಮಿತವಾದವು — ಪ್ರಾಸಗಳು, ತೋಮರಗಳು, ಗದೆಗಳು. ಆದರೆ ವಾನರರು ರಾಕ್ಷಸರ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ — ಈ ವಿಶೇಷ ಅವರ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕುಮುದ ಮೊದಲಾದ ನಾಲ್ವರು ಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ವಾನರಸೇನೆಯ ಮುಖ್ಯ ವೀರರು ಇಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾವೇಗಾಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾವೀರಾಃ’; ಅಲ್ಲಿ ‘ಹರಿಯೂಥಪಾಃ’, ಇಲ್ಲಿ ‘ಹರಿಪುಂಗವಾಃ’. ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ ‘ಮಮಂಥೂ ರಾಕ್ಷಸಾನ್ಸರ್ವೇ’ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಅಕಂಪನಃ ಸುಸಂಕ್ರುದ್ಧಃ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕವೂ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥