ಸರ್ಗ
ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರವಧ
ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ, ಕಪಿಗಳ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಘೋರ ಯುದ್ಧ, ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಭಂಗ, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ-ಅಂಗದರ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ, ಖಡ್ಗದಿಂದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಶಿರಚ್ಛೇದ
ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ಸಂಹಾರದಿಂದಲೂ ಅಂಗದನ ಬಲದಿಂದಲೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾದನು. ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಘೋರ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು ಅವನು ವಾನರರ ಪಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ರಥಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಶೂರರಾದ ಮುಖ್ಯ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಆಗ ರಣದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿದರು. ವಾನರರ ಶೂರರಾದ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೋರಾಡಿದರು. ಆ ಕಾಳಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಕಪಿಮುಖ್ಯರ ಮೇಲೆ ಸಾವಿರಾರು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಸುರಿಸಿದರು. ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳಂತಿದ್ದ ಪ್ರವೀರ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಮಹಾಶಿಲೆಗಳನ್ನೂ ಎಸೆದರು. ಸಮರದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗದೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶೂರರಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳಿಗೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಈ ಸರ್ಗ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಮುಂದುವರಿಕೆ; ಇದೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆ ಅಂಗದನ ವೇಗದಿಂದ ನಡುಗಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ತಾನೇ ಪ್ರತಿದಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಶಕ್ರಾಶನಿಸಮಪ್ರಭಮ್’ ಎಂಬುದು ಬಿಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷಣ — ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ತೇಜಸ್ಸು; ಇದರಿಂದ ಅದರ ಭೀಷಣತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ, ವಾನರರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಬಂಡೆಗಳಿಂದ. ‘ಮತ್ತವಾರಣಸಂನಿಭಾಃ’ — ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳಂತಿರುವವರು — ಎಂಬ ವಾನರರ ಉಪಮೆ ಅವರ ಬಲವನ್ನೂ ಯುದ್ಧೋನ್ಮಾದವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುಯುದ್ಧಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಸಮಾನಬಲವೂ ಯುದ್ಧದ ದೀರ್ಘತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಯುದ್ಧದ ಈ ಪುನರಾರಂಭ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ನಾಯಕತ್ವದ ಪರಿಚಯ — ಅವನು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನಂತೆ ಸೇನೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸ್ವಬಲಸ್ಯ ಘಾತೇನ’ — ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ಸಂಹಾರದಿಂದ — ಎಂಬುದು ಮೊದಲ ಕಾರಣ, ‘ಅಂಗದಸ್ಯ ಬಲೇನ’ — ಅಂಗದನ ಬಲದಿಂದ — ಎಂಬುದು ಎರಡನೆಯದು; ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ನಾಶ ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಿನ ಬಲ ಎರಡೂ ಅವನನ್ನು ಕೆರಳಿಸುತ್ತವೆ. ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ರಾಕ್ಷಸರು, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ವಾನರರು — ಈ ವಿರೋಧ ಯುದ್ಧದ ಅಸಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ವಾನರರು ಸೋಲುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸಮವೇತಾಃ ಸಮಂತತಃ’ — ಒಟ್ಟಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ — ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ವಾನರರ ಒಗ್ಗಟ್ಟು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವರು ಒಂದಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಪಾತಯಾಂಚಕ್ರಿರೇ’ ಎಂಬ ಆಮ್-ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತ ರೂಪ ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು, ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ.
ಕೆಲವರು ತಲೆಯೊಡೆದು, ಕೆಲವರು ಕಾಲುಗಳೂ ತೋಳುಗಳೂ ಕತ್ತರಿಸಿಹೋಗಿ, ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತ ದೇಹಗಳುಳ್ಳವರಾಗಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದರು. ಕಪಿಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ನೆಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಮಲಗಿದರು; ಆ ಭೂಮಿ ಕಂಕಪಕ್ಷಿಗಳ ಮತ್ತು ಹದ್ದುಗಳ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ನರಿಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿಯಿತು. ಹೇಡಿಗಳಿಗೆ ಭೀಷಣವಾದ ಕಬಂಧಗಳು (ತಲೆಯಿಲ್ಲದ ಮುಂಡಗಳು) ಮೇಲೆದ್ದವು; ತೋಳು, ಕೈ, ತಲೆಗಳು ಕತ್ತರಿಸಿಹೋದವರೂ ದೇಹ ಕತ್ತರಿಸಿಹೋದವರೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿದರು. ಆಮೇಲೆ ವಾನರಸೈನ್ಯದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ನಿಶಾಚರರ ಸಮಸ್ತ ಸೇನೆ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲೇ ಛಿದ್ರವಾಯಿತು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಹತರೂ ಗಾಯಾಳುಗಳೂ ಇದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಕೊನೆಗೆ ರಾಕ್ಷಸರೇ ಪರಾಜಿತರು. ಕಬಂಧಗಳು ಮೇಲೇಳುವುದು — ತಲೆಯಿಲ್ಲದ ಶರೀರಗಳು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಎದ್ದು ಬೀಳುತ್ತವೆ — ಇದು ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ; ‘ಭೀರೂಣಾಂ ಭೀಷಣಾನಿ’ — ಹೇಡಿಗಳಿಗೆ ಭೀಷಣವಾದವು — ಎಂದು ಕವಿಯೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಂಕಗಳು, ಹದ್ದುಗಳು, ನರಿಗಳು ಎಂಬ ಶವಭಕ್ಷಕಗಳು ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ಆವರಿಸುತ್ತವೆ — ಅವು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಹಚರರು. ‘ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರಸ್ಯ ಪಶ್ಯತಃ’ — ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ — ಎಂಬುದು ಅನಾದರದ ಷಷ್ಠಿ; ಸೇನಾಪತಿಯ ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲೇ ಸೇನೆ ನಾಶವಾಯಿತು, ಇದು ಅವನಿಗೆ ಅಪಮಾನ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳ ಸ್ಥಾನಪಲ್ಲಟದಿಂದ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ‘ತತೋ ವಾನರಸೈನ್ಯೇನ ಹನ್ಯಮಾನಂ ನಿಶಾಚರಮ್. ಪ್ರಾಭಜ್ಯತ ಬಲಂ ಸರ್ವಮ್’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಶ್ಲೋಕದ ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟುತ್ತದೆ. ‘ಗಾಂ ಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ’ — ನೆಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವರು — ಎಂಬ ಪದ ‘ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದರು’ ಎಂಬುದರ ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕ ರೂಪ. ಸೇನೆಯ ಭಂಗ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನು ತಾನೇ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸೇನೆಯ ಭಂಗ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನನ್ನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ, ಕಪಿಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಂಡು, ರೋಷದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತ ಅದರೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿದನು. ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನು ಸೀಳಿದನು — ಅಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ಏಟಿಗೂ ಏಳು, ಎಂಟು, ಒಂಬತ್ತು, ಐದು ವಾನರರನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಚುಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು; ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೇಹಗಳ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಗಣಗಳೂ ಭಯಗೊಂಡು, ಪ್ರಜೆಗಳು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಅಂಗದನ ಬಳಿಗೆ ಓಡಿದರು. ಆಗ ಛಿದ್ರವಾದ ಕಪಿಗಣಗಳನ್ನು ಕಂಡು ವಾಲಿಪುತ್ರನು ತನ್ನತ್ತ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನನ್ನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡಿದನು. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಪರಾಕ್ರಮ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಅವನು ಅನೇಕ ವಾನರರನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಪ್ತಾಷ್ಟೌ ನವ ಪಂಚ ಚ’ — ಏಳು, ಎಂಟು, ಒಂಬತ್ತು, ಐದು — ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಬಾಣಗಳ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಪ್ರಜೆಗಳು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅಂಗದನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ವಾನರರ ರಕ್ಷಕ, ತಂದೆಯಂತಹ ಆಶ್ರಯ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಅಂಗದ ಮತ್ತು ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರರ ದೃಷ್ಟಿ ಸಂಧಿಸುವುದು — ‘ಉದೀಕ್ಷಂತಮ್ ಉದೈಕ್ಷತ’, ತನ್ನತ್ತ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದವನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿದನು — ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧದ ಆಹ್ವಾನ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಪ್ತಾಷ್ಟೌ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಪ್ತ’ ಪದವಿಭಾಗದ ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಅಂಗದನತ್ತ ಓಡುವುದು ಅವನ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗಿರುವ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನೂ ಅಂಗದನೂ ಇಬ್ಬರೂ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ, ಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತೆ ಒಬ್ಬರೊಡನೊಬ್ಬರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೋರಾಡುತ್ತ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಕಪಿಪುತ್ರನನ್ನು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತಹ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಡೆದನು. ಸರ್ವಾಂಗವೂ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಮೇಲೆ ಮರವೊಂದನ್ನು ಎಸೆದನು. ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮರವನ್ನು ಕಂಡು ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದ ರಾಕ್ಷಸನು ಅದನ್ನು ಅನೇಕ ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ಅದು ಜಜ್ಜಿಹೋಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಆ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ವಿಶಾಲವಾದ ಬಂಡೆಯೊಂದನ್ನು ಹಿಡಿದು ಎಸೆದನು, ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಅದು ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ಗದೆಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ರಥದಿಂದ ಹಾರಿ ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತನು. ಅಂಗದನು ಎಸೆದ ಆ ಬಂಡೆ ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಗೆ ಹೋಗಿ ಚಕ್ರ, ಕೂಬರ, ಕುದುರೆಗಳ ಸಹಿತ ಅವನ ರಥವನ್ನು ಆಗ ಜಜ್ಜಿಹಾಕಿತು. ಆಮೇಲೆ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಇನ್ನೊಂದು ವಿಶಾಲ ಶಿಖರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಾನರನು ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ‘ಹರಿಮತ್ತಗಜೌ ಇವ’ — ಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತೆ, ಅಥವಾ ಇಬ್ಬರೂ ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳಂತೆ ಎಂದು ಭಾವ; ಇಬ್ಬರೂ ಸಮಬಲರು. ಯುದ್ಧದ ಕ್ರಮ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡಿದೆ — ಮೊದಲು ಬಾಣಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಮರ, ಆಮೇಲೆ ಬಂಡೆ, ಆಮೇಲೆ ಶಿಖರ. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ‘ಅಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ — ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದವನು — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ — ಅವನು ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ ಯೋಧ. ರಥದಿಂದ ಹಾರುವುದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ; ರಥಭಂಗ ಇಬ್ಬರು ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಪರಾಜಯಕ್ಕೂ ಮುನ್ಸೂಚನೆ. ಅಂಗದನ ‘ನನಾದ ಚ’ — ಗರ್ಜಿಸಿದನು — ಎಂಬ ಸಿಂಹನಾದ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹದ ಚಿಹ್ನೆ. ಈ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇದೇ ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಕೇಂದ್ರ. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಮೊದಲು ದೂರದಿಂದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅಂಗದನು ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ — ಇದು ಬಿಲ್ಲುಗಾರನಿಗೂ ಮಲ್ಲನಿಗೂ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷ. ‘ಶತಸಹಸ್ರೇಣ’ — ಲಕ್ಷದಿಂದ — ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಬಾಣಗಳ ಅಸಂಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನ ಶರೀರ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದಿದ್ದರೂ ಅವನು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ವೀರನ ಧೈರ್ಯ. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಮರವನ್ನು ಅನೇಕ ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲಾರದೆ ರಥದಿಂದ ಹಾರುತ್ತಾನೆ. ಶಿಖರದ ಏಟಿನಿಂದ ಅವನ ತಲೆಗೆ ಪೆಟ್ಟು ಬೀಳುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ದ್ವಂದ್ವದ ಮೊದಲ ಭಾಗ ಅಂಗದನಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಬ್ಬರು ವೀರರ ಯುದ್ಧ ಸಮವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅಂಗದನ ಏಟುಗಳು ಹೆಚ್ಚು ನಿರ್ಣಾಯಕ. ರಥಭಂಗದಿಂದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೋರಾಡಬೇಕಾಯಿತು.
ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತ, ಗಾಢವಾಗಿ ಮೂರ್ಛಿತನಾದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಗದೆಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದನು. ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿದ ಮೇಲೆ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ವಾಲಿಪುತ್ರನನ್ನು ಗದೆಯಿಂದ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆಮೇಲೆ ಗದೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಮುಷ್ಟಿಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದನು; ಕಪಿಯೂ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಇಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೊಡೆದರು. ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತ, ಏಟುಗಳಿಂದ ಆಯಾಸಗೊಂಡ, ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಅಂಗಾರಕ (ಮಂಗಳ) ಮತ್ತು ಬುಧ ಗ್ರಹಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಮೇಲೆ ಪರಮತೇಜಸ್ವಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ಮರವೊಂದನ್ನು ಕಿತ್ತು, ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದನು. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಎತ್ತಿನ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಗುರಾಣಿಯನ್ನೂ, ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಜಾಲದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಚರ್ಮದ ಒರೆಯಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ವಿಶಾಲವೂ ಸುಂದರವೂ ಆದ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ ಹಿಡಿದನು. ಕಪಿಯೂ ರಾಕ್ಷಸನೂ ವಿಚಿತ್ರವೂ ಮನೋಹರವೂ ಆದ ಪಟ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿದರು; ಜಯಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಾದ ಅವರು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಆಗ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೊಡೆದರು. ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಗಾಯಗಳಿಂದ ಅವರು ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು; ಹೋರಾಡುತ್ತ ಬಳಲಿದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಮೊಣಕಾಲೂರಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದರು. ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಕಪಿಕುಂಜರ ಅಂಗದನು ಕೋಲಿನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪದಂತೆ ಉರಿಯುವ ಕಣ್ಣುಗಳೊಡನೆ ಮೇಲೆದ್ದನು. ‘ಅಂಗಾರಕಬುಧೌ ಇವ’ ಎಂಬುದು ಗ್ರಹಯುದ್ಧದ ಉಪಮೆ — ಮಂಗಳ ಕೆಂಪುಬಣ್ಣದವನು, ಬುಧ ಹಸಿರುಬಣ್ಣದವನು; ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಆ ಗ್ರಹಗಳಂತೆ. ‘ಪುಷ್ಪಫಲೈರ್ಯುತಃ’ — ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನು — ಎಂಬ ಅಂಗದನ ವರ್ಣನೆ ಮನೋಹರ — ಮರವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಅವನೇ ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮರದಂತೆ. ‘ಚಿತ್ರಾನ್ ಮಾರ್ಗಾನ್’ — ವಿಚಿತ್ರ ಪಟ್ಟುಗಳು — ಎಂದರೆ ಖಡ್ಗಯುದ್ಧದ ಮಂಡಲಗತಿಗಳು. ‘ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಮುತ್ತುಗದ ಹೂವುಗಳು ಕೆಂಪುಬಣ್ಣದವು, ಗಾಯಗಳೂ ಕೆಂಪು. ‘ದಂಡಾಹತ ಉರಗ ಇವ’ — ಕೋಲಿನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪ ಕ್ರುದ್ಧವಾಗಿ ಹೆಡೆಯೆತ್ತುವಂತೆ ಅಂಗದನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮೇಲೆದ್ದನು. ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಗದೆ, ಮುಷ್ಟಿ, ಮರ, ಖಡ್ಗ. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಮೂರ್ಛೆ ಕ್ಷಣಿಕ — ಅವನು ‘ಗದಾಮ್ ಆಲಿಂಗ್ಯ’ — ಗದೆಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು — ಇರುತ್ತಾನೆ, ಆಯುಧವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಇದು ಯೋಧನ ಕೊನೆಯ ಬಲ. ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿದ ಮೇಲೆ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಗದೆಯಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಅಂಗದನ ಎದೆಗೆ. ಆಮೇಲೆ ಗದೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮುಷ್ಟಿಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಆಮೇಲೆ ಅಂಗದನು ಮರವನ್ನೂ, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಖಡ್ಗ-ಗುರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕ್ರಮ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಂತವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಜಯಕಾಂಕ್ಷಿಣೌ’ — ಜಯಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳು — ಎಂಬುದು ಇಬ್ಬರ ಸಮಾನ ಉತ್ಸಾಹ; ಯಾರೂ ಪರಾಜಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಜಾನುಭ್ಯಾಮ್ ಅವನೀಂ ಗತೌ’ — ಮೊಣಕಾಲೂರಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದರು — ಎಂಬ ಕ್ಷಣ ನಾಟಕೀಯವಾದದ್ದು — ಇಬ್ಬರೂ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರು ಮೊದಲು ಏಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದೇ ಪ್ರಶ್ನೆ; ಅಂಗದನೇ ಏಳುತ್ತಾನೆ, ಇದೇ ಅವನ ವಿಜಯದ ಕೀಲಿಕೈ. ಅಂಗದನು ‘ದೀಪ್ತಾಕ್ಷಃ’ — ಉರಿಯುವ ಕಣ್ಣುಗಳವನಾಗಿ — ಏಳುತ್ತಾನೆ; ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಉರಿಯುತ್ತವೆ. ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದ ಈ ಮುನ್ನಡೆಯೇ ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ.
ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಳಪಿಟ್ಟ ಖಡ್ಗದಿಂದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ದೊಡ್ಡ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಶರೀರದ ಅವನ, ತಿರುಗಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಸುಂದರವಾದ ಆ ತಲೆ ಖಡ್ಗದ ಏಟಿನಿಂದ ಎರಡು ಹೋಳಾಗಿ ಬಿದ್ದಿತು. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಭಯದಿಂದ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸರು, ಕಪಿಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತ, ಹೆದರಿ, ಬಾಡಿದ ಮುಖಗಳೊಡನೆ ದೀನರಾಗಿ, ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು ಲಂಕೆಯತ್ತ ಓಡಿದರು. ಅವನನ್ನು ಕೊಂದು, ವಜ್ರಧರ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ಕಪಿಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಸನ್ಮಾನಿತನಾಗಿ, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಂತೆ ಹರ್ಷಪಟ್ಟನು. ಅಂಗದನ ಖಡ್ಗಕ್ಕೆ ‘ನಿರ್ಮಲಃ ಸುಧೌತಃ’ — ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಳಪಿಟ್ಟ — ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅದರ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆ ಖಡ್ಗ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನದೇ ಆಗಿತ್ತು ಎಂದು ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ಊಹಿಸಬಹುದು. ತಲೆ ‘ದ್ವಿಧಾ’ — ಎರಡು ಹೋಳಾಗಿ — ಬಿದ್ದುದು ಏಟಿನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ‘ಹ್ರಿಯಾ ಅವಾಙ್ಮುಖಾಃ’ — ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದವರು — ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಅವರ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರವಜ್ರಗಳ ಮಿಶ್ರವಾದ ಉಪಜಾತಿ ಮಾದರಿಯ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ‘ವಜ್ರಧರ’, ‘ಸಹಸ್ರನೇತ್ರ’ ಎಂದು ಇಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದು ಅಂಗದನ ವಿಜಯವನ್ನು ದೇವವಿಜಯಕ್ಕೆ ಸಮಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದೊಡನೆ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನ ಪ್ರಸಂಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಕಂಪನನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಮತ್ತೆ ಸಮೀಕ್ಷಿತದೊಡನೆ (6.043) ಸೇರುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನ ವಿಜಯ ವಾನರಸೇನೆಯ ಮನೋಬಲವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः॥ ५४॥